Dobre życie nie spada z nieba ebook

Polecamy

Pole­camy rów­nież:

Beata Biały

KOBIECE GADA­NIE

KOBIECE GADA­NIE 2

MĘSKIE GADA­NIE

MĘSKIE GADA­NIE 2

Dedykacja

Synku,

żyj, jak chcesz. Nie tak, jak ocze­kują inni.

ZAMIAST WSTĘPU

W fil­mie Per­fect Days Wima Wen­dersa męż­czy­zna w śred­nim wieku wstaje rano, składa mate­rac, pod­lewa rośliny, wycho­dzi z domu, patrzy z zachwy­tem w niebo, kupuje kawę z auto­matu i jedzie do pracy. Czy­ści publiczne toa­lety w Tokio. W samo­cho­dzie słu­cha sta­rych kaset. W prze­rwie foto­gra­fuje drzewa. Wie­czo­rem czyta. Następ­nego dnia robi dokład­nie to samo. Nie­wiele się dzieje. A jed­nak trudno ode­rwać od niego wzrok. Hiray­ama nie wygrał życia. Przy­naj­mniej nie według kry­te­riów, któ­rymi nauczy­li­śmy się je mie­rzyć. Nie ma spek­ta­ku­lar­nej kariery, wiel­kiego domu, impo­nu­ją­cego konta ani życia, które dobrze wyglą­da­łoby na Insta­gra­mie. Ma za to coś, czego wielu z nas szuka, nie­kiedy bar­dzo daleko: umie­jęt­ność bycia tam, gdzie wła­śnie jest.

Kiedy po raz kolejny oglą­da­łam Per­fect Days, pomy­śla­łam, że może wła­śnie o tym powinna być książka o dobrym życiu. Nie o szczę­ściu. Ze szczę­ściem mamy dziś pewien kło­pot. Zostało nam sprze­dane w tylu wer­sjach, że można się nim zmę­czyć. Jeśli będziemy odpo­wied­nio pra­co­wać nad sobą, wła­ści­wie się odży­wiać, kochać wła­ści­wego czło­wieka, dobrze wycho­wy­wać dzieci, wysy­piać się, sta­wiać gra­nice, ćwi­czyć, medy­to­wać i pamię­tać o wdzięcz­no­ści, podobno w końcu je osią­gniemy. A potem przy­cho­dzi zwy­kły wto­rek. Ktoś odcho­dzi. Ktoś cho­ruje. Dziecko cierpi i nie umiemy mu pomóc. Miłość oka­zuje się mniej trwała, niż miała być. Praca, któ­rej odda­li­śmy kawał życia, prze­staje mieć sens. Sta­rzeją się nasi rodzice. Sta­rze­jemy się my. Albo nie wyda­rza się nic dra­ma­tycz­nego, tylko któ­re­goś ranka patrzymy w lustro i poja­wia się nie­zbyt wygodne pyta­nie: Czy to naprawdę jest moje życie?

Vik­tor Frankl odwró­cił kie­dyś pyta­nie, które czło­wiek zadaje sobie od wie­ków. Zamiast pytać, czego ocze­ku­jemy od życia, pro­po­no­wał się zasta­no­wić, czego w tej kon­kret­nej chwili życie ocze­kuje od nas. Lubię tę zmianę kie­runku. Bo może dobre życie wcale nie polega na tym, żeby dostać od świata wszystko, czego pra­gniemy. Może bar­dziej na tym, co robimy z tym, co dosta­li­śmy. Cza­sem odpo­wie­dzią będzie walka. Cza­sem odej­ście. Cza­sem wyba­cze­nie. Cza­sem powie­dze­nie „nie”. Cza­sem tele­fon do kogoś, do kogo nie dzwo­ni­li­śmy od roku. A cza­sem kawa wypita rano bez wpa­try­wa­nia się w tele­fon.

Nie chcia­łam pisać kolej­nej książki o tym, jak żyć. Im dłu­żej żyję, tym mniej ufam ludziom, któ­rzy wie­dzą, jak powinni żyć inni. Dla­tego zamiast szu­kać recept, zaczę­łam zada­wać pyta­nia. Zapro­si­łam do roz­mowy wybit­nych eks­per­tów, któ­rzy od lat zaj­mują się czło­wie­kiem: jego psy­chiką, cia­łem, rela­cjami, snem, samot­no­ścią, miło­ścią, lękiem, prze­mi­ja­niem i poczu­ciem sensu. Pyta­łam ich o rze­czy wiel­kie i zupeł­nie zwy­czajne. Dla­czego tak trudno nam odpo­czy­wać? Dla­czego zosta­jemy tam, gdzie jest nam źle? Skąd wie­dzieć, kiedy trzeba coś w naszym życiu zmie­nić, a kiedy prze­ciw­nie, prze­stać bez końca sie­bie zmie­niać? Czy można nauczyć się szczę­ścia? Co zro­bić z żalem za tym, czego już nie będzie? Jak kochać i nie zgu­bić sie­bie? Jak się sta­rzeć w świe­cie, który sta­ro­ści nie lubi? I wresz­cie: jak nie prze­ga­pić wła­snego życia, pró­bu­jąc uczy­nić je lep­szym? Moi roz­mówcy nie zawsze się ze sobą zga­dzają. I całe szczę­ście. Nie chcia­łam stwo­rzyć deka­logu dobrego życia. Nie wie­rzę, że taki ist­nieje. Chcia­łam posa­dzić przy jed­nym stole „spe­cja­li­stów od czło­wieka”, któ­rzy wie­dzą o nas dużo, i pozwo­lić im mówić wła­snym gło­sem. Dla­tego dzię­kuję wszyst­kim moim eks­per­tom za ogrom wie­dzy, którą podzie­lili się ze mną i z czy­tel­ni­kami. Ale chyba jesz­cze bar­dziej dzię­kuję za te chwile, kiedy odkła­dali zawo­dową pew­ność i mówili po pro­stu jak czło­wiek do czło­wieka. Za zda­nia, po któ­rych sama mil­kłam. Za odpo­wie­dzi, któ­rych się nie spo­dzie­wa­łam. I za „nie wiem”, kiedy wła­śnie ono oka­zy­wało się naj­mą­drzej­szą odpo­wie­dzią.

Książki mają auto­rów, ale rzadko two­rzy się je samot­nie. Gra­ży­nie i Toma­szowi Szpon­de­rom dzię­kuję za zaufa­nie. Za to, że pomysł mógł stać się książką i że mogłam zro­bić ją po swo­jemu. Dla autora to znacz­nie wię­cej niż decy­zja wydaw­ni­cza. Krzysz­to­fowi Tro­pile, mojemu redak­to­rowi, dzię­kuję za uważ­ność, cier­pli­wość i za tę szcze­gólną umie­jęt­ność dobrego redak­tora: wie­dzieć, kiedy tekst potrze­buje pomocy, a kiedy naj­le­piej mu nie prze­szka­dzać. Paw­łowi Lasko­wi­czowi dzię­kuję za życz­li­wość, spo­kój i goto­wość do pomocy. Za to, że ni­gdy nie usły­sza­łam: „Nie da się”, za cier­pli­wość wobec moich tele­fo­nów i za poczu­cie, że nad wszyst­kim czuwa ktoś, na kim można pole­gać. Osobne podzię­ko­wa­nie należy się nie­za­stą­pio­nej, choć cza­sem nie­zno­śnej Mag­dzie Cho­rę­bale. Bo to ona pil­no­wała ter­mi­nów, kiedy ja naj­chęt­niej uzna­ła­bym, że kalen­darz jest tylko luźną suge­stią. Ale byłoby bar­dzo nie­spra­wie­dliwe spro­wa­dzić jej rolę do dat zapi­sa­nych w ter­mi­na­rzu. Magda poma­gała mi na wielu eta­pach pracy nad tą książką. Kiedy trzeba było coś zała­twić, zna­leźć roz­wią­za­nie, przy­spie­szyć, przy­po­mnieć, uspo­koić albo po pro­stu powie­dzieć: „Damy radę”, była. Dzię­kuję ci, Madziu, za pomoc, życz­li­wość i za ten szcze­gólny rodzaj obec­no­ści, który pozwala czło­wie­kowi wie­dzieć, że nie ze wszyst­kim musi radzić sobie sam.

Mojej sio­strze Ewie dzię­kuję za coś, czego wła­ści­wie nie da się wpi­sać do stopki redak­cyj­nej. Za obec­ność. Za świa­do­mość, że gdzieś na świe­cie jest czło­wiek, do któ­rego można zadzwo­nić bez ukła­da­nia wcze­śniej zda­nia w gło­wie. Któ­remu nie trzeba tłu­ma­czyć całej histo­rii, bo zna poprzed­nie roz­działy. Są więzi, które nie roz­wią­zują naszych pro­ble­mów. Robią coś waż­niej­szego: spra­wiają, że nie musimy nieść ich sami.

I Wojt­kowi. Naj­pierw jako foto­gra­fowi. Za prze­piękne zdję­cia, które zro­bi­łeś do tej książki. Lubię z tobą pra­co­wać, bo twoje foto­gra­fie ni­gdy nie są tylko ilu­stra­cją tego, o czym piszę. Ty patrzysz na czło­wieka tro­chę ina­czej. Szu­kasz nie tego, jak ktoś chce wyglą­dać, ale tego, kim jest, kiedy na chwilę prze­staje o tym myśleć. Cza­sem znaj­du­jesz to w spoj­rze­niu, cza­sem w geście, w spo­so­bie, w jaki ktoś trzyma dło­nie, albo w tej jed­nej sekun­dzie pomię­dzy pozo­wa­niem a byciem sobą. I wła­śnie wtedy naci­skasz migawkę. Dzięki tobie ludzie, z któ­rymi roz­ma­wiam na tych stro­nach, mają nie tylko głos. Mają też twarz, w któ­rej można zoba­czyć coś wię­cej niż por­tret.

A teraz chcę podzię­ko­wać ci jako mama. I to jest znacz­nie trud­niej­sze, bo każde zda­nie wydaje się za małe. Nie będę dzię­ko­wać ci za „inspi­ra­cję”. To słowo nie pomie­ści­łoby nawet ułamka tego, czego nauczy­łam się dzięki tobie. Dzię­kuję ci za to, że przez wszyst­kie lata, gdy byłam twoją mamą, zmu­sza­łeś mnie do spraw­dza­nia, czy to, w co wie­rzę i o czym piszę, naprawdę działa poza książ­kami. Nauczy­łeś mnie, że kochać czło­wieka nie zna­czy wie­dzieć, co jest dla niego naj­lep­sze. Że cza­sem trzeba poma­gać, a cza­sem wytrzy­mać wła­sną bez­rad­ność. Że można całym ser­cem chcieć ochro­nić kogoś przed życiem, a jed­no­cze­śnie wie­dzieć, że nie wolno odbie­rać mu jego wła­snej drogi. I że bli­skość nie zawsze ozna­cza trzy­ma­nie kogoś za rękę. Cza­sem ozna­cza ufność w to, że kiedy puścimy, on na­dal będzie wie­dział, gdzie jeste­śmy. A przede wszyst­kim nauczy­łeś mnie cze­goś, czego nie zna­la­złam w żad­nym pod­ręcz­niku psy­cho­lo­gii. Że miłość nie jest nagrodą za dobre życie. Jest jego czę­ścią.

Na końcu Per­fect Days Hiray­ama jedzie samo­cho­dem. Z gło­śni­ków pły­nie Feeling Good Niny Simone. Kamera długo patrzy tylko na jego twarz. Hiray­ama przez chwilę się uśmie­cha. Za moment ma łzy w oczach. Potem znów się uśmie­cha. Smu­tek i radość nie nastę­pują po sobie. Są jed­no­cze­sne. Może wła­śnie dla­tego ta scena zostaje w pamięci. Przez dużą część życia pró­bu­jemy urzą­dzić je tak, żeby jed­nego było jak naj­wię­cej, a dru­giego jak naj­mniej. Jakby dobre życie miało być bilan­sem, w któ­rym po stro­nie zysków musi zna­leźć się wię­cej szczę­ścia niż bólu. Już tak nie myślę. Dobre życie nie jest życiem bez straty, lęku, roz­cza­ro­wa­nia, samot­no­ści i cier­pie­nia. Nie jest też życiem, w któ­rym każ­dego ranka budzimy się wdzięczni, speł­nieni, gotowi zdo­by­wać świat. Może jest po pro­stu życiem, któ­rego nie prze­sy­piamy. Takim, w któ­rym od czasu do czasu potra­fimy zatrzy­mać się przy drze­wie. Powie­dzieć komuś „zostań”. Albo „odcho­dzę”. Popro­sić o pomoc. Przy­znać, że nie wiemy. Roze­śmiać się wtedy, kiedy wła­ści­wie nie wypada. Zmie­nić zda­nie. Prze­stać cze­kać na lep­szy moment. Nie odkła­dać miło­ści, podróży, tele­fonu, roz­mowy ani sie­bie na jakieś mityczne „kie­dyś”. I zauwa­żyć, że wła­śnie trwa zwy­czajny wto­rek. Może pada. Może coś nas boli. Może nie wszystko się udało. Może nie jeste­śmy tam, gdzie trzy­dzie­ści lat temu sądzi­li­śmy, że będziemy. A to na­dal jest nasze życie. Jedyne, o któ­rym z całą pew­no­ścią możemy powie­dzieć, że je mamy. Dobre życie nie spada z nieba. Ale być może nie trzeba go też bez końca zdo­by­wać. Cza­sem wystar­czy go nie prze­ga­pić.

Droga czy­tel­niczko, drogi czy­tel­niku, na koniec zosta­jemy już tylko my. Nie będę wam życzyć, żeby ta książka zmie­niła wasze życie. Książki rzadko mają taką moc, a poza tym wcale nie wiem, czy wasze życie potrze­buje zmiany. Chcia­ła­bym cze­goś znacz­nie mniej­szego i chyba waż­niej­szego. Żeby któ­reś zda­nie zostało z wami tro­chę dłu­żej. Żeby jakaś roz­mowa przy­po­mniała wam o czymś, co od dawna wie­cie, tylko życie zro­biło się za szyb­kie, za gło­śne albo za pełne spraw do zała­twie­nia, żeby o tym pamię­tać. Może przy któ­rejś stro­nie pomy­śli­cie o kimś bli­skim. Może do niego zadzwo­ni­cie. Może komuś coś wyba­czy­cie, a może wresz­cie prze­sta­nie­cie wyba­czać to, czego wyba­czać nie trzeba. Może odwa­ży­cie się odejść albo prze­ciw­nie, zostać. Może zro­bi­cie coś, na co od dawna macie ochotę. A może nie zro­bi­cie zupeł­nie nic i pierw­szy raz od dawna nie będzie­cie mieli z tego powodu wyrzu­tów sumie­nia. Nie wiem, czym jest dobre życie dla was. I po wszyst­kich roz­mowach, które odby­łam, wiem już na pewno, że nie chcę tego wie­dzieć. Chcia­ła­bym tylko, żeby­ście byli dla swo­jego życia tro­chę bar­dziej uważni i tro­chę bar­dziej czuli. Żeby­ście nie mie­rzyli go wyłącz­nie tym, co się udało, czego nie zdą­ży­li­ście zro­bić, co stra­ci­li­ście i dokąd jesz­cze powin­ni­ście dojść. Żeby­ście cza­sem spoj­rzeli na nie jak na kogoś bli­skiego, kto nie jest dosko­nały, bywa trudny, cza­sami roz­cza­ro­wuje, ale mimo wszystko jest wasz. I żeby­ście go zbyt pochop­nie nie odkła­dali na póź­niej. Bo dobre życie naprawdę nie spada z nieba. Ono już się dzieje. Dzi­siaj. W ten zwy­czajny dzień, w któ­rym trzy­ma­cie tę książkę w rękach. I bar­dzo wam dzię­kuję, że przez kawa­łek tego dnia byli­ście tutaj ze mną.

AGNIESZKA KOZAK

Zaczynam od siebie

„

Naj­dłuż­sza rela­cja naszego życia. Nie wybie­ramy rodzi­ców, dzieci, part­ne­rów ani przy­ja­ciół na całe życie. Jedyną osobą, z którą spę­dzimy każdą minutę swo­jego ist­nie­nia, jeste­śmy my sami. Dla­czego tak wielu z nas zna wszyst­kich wokół, a tak słabo zna sie­bie? Kim jeste­śmy, kiedy prze­sta­jemy grać role i zdej­mu­jemy wszyst­kie maski?

Cudze życie w mojej gło­wie. Ile z tego, co nazy­wamy swoim cha­rak­te­rem, naprawdę jest nasze? Jak roz­po­znać prze­ko­na­nia, lęki i emo­cjo­nalne sche­maty odzie­dzi­czone po rodzi­cach i dziad­kach? W któ­rym momen­cie możemy powie­dzieć: „Dzię­kuję, ale tego już nie chcę nieść dalej”?

To nie moja wina. Ale moje życie. Coraz czę­ściej rozu­miemy, skąd wzięły się nasze rany. To ważne. Ale czy samo zro­zu­mie­nie wystar­czy? Gdzie prze­biega gra­nica mię­dzy współ­czu­ciem dla sie­bie a utknię­ciem w roli ofiary? W któ­rym momen­cie odpo­wie­dzial­ność staje się począt­kiem wol­no­ści?

Nie jestem już tą samą osobą. Jedni panicz­nie boją się zmian, inni nie­ustan­nie pró­bują się zmie­niać. Tym­cza­sem życie i tak nas zmie­nia. Czy doj­rze­wa­nie nie polega wła­śnie na tym, żeby co jakiś czas poże­gnać wer­sję sie­bie, którą już prze­sta­li­śmy być? Jak nie tęsk­nić za sobą sprzed lat i nie bać się sie­bie z przy­szło­ści?

Głos, który zna nasze wszyst­kie sła­bo­ści. Nikt nie potrafi powie­dzieć nam tylu okrut­nych rze­czy, co my sami. „Nie jesteś wystar­cza­jąco dobra”, „Znowu ci się nie uda”, „Inni są lepsi”. Skąd bie­rze się ten wewnętrzny głos? Dla­czego tak łatwo mu wie­rzymy? I czy można nauczyć się mówić do sie­bie z taką czu­ło­ścią, z jaką mówimy do ludzi, któ­rych kochamy?

Życie nie zaczyna się wtedy, kiedy wresz­cie sie­bie napra­wię. Coraz wię­cej ludzi cho­dzi na tera­pię, czyta książki psy­cho­lo­giczne, słu­cha pod­ca­stów, pra­cuje nad sobą. To dobrze. Ale cza­sem można odnieść wra­że­nie, że roz­wój oso­bi­sty stał się kolej­nym pro­jek­tem do zre­ali­zo­wa­nia. Jak roz­po­znać moment, w któ­rym roz­wój prze­staje być drogą do samego sie­bie, a staje się kolej­nym spo­so­bem ucieczki od życia? Czy można spę­dzić całe życie na napra­wia­niu sie­bie i ni­gdy nie zacząć naprawdę żyć?

Przez całe życie spo­ty­kamy setki ludzi. Jedni zostają z nami na chwilę, inni na lata. Jest jed­nak jedna rela­cja, która trwa od pierw­szego do ostat­niego odde­chu. Rela­cja z samym sobą. Dla­czego wła­śnie o nią tak rzadko potra­fimy zadbać? Dla­czego tak wielu ludzi zna wszyst­kich wokół, a tak słabo zna sie­bie?

Nawet nie zaczę­ła­bym od słowa „rela­cja”, tylko od cze­goś jesz­cze głęb­szego – od bez­piecz­nej więzi z samym sobą. Od tego, że trudno nam mieć zaufa­nie do wyboru życia jako war­to­ści, ponie­waż wielu z nas nie dostało potwier­dze­nia, że jeste­śmy dla kogoś ważni, że ktoś nas widzi, sły­szy i kocha. Pro­blem nie polega na tym, że nie lubimy sie­bie. Trud­ność w zadba­niu o sie­bie ma swoje korze­nie w tym, że bar­dzo czę­sto nie umiemy sta­nąć po swo­jej stro­nie, ponie­waż kiedy byli­śmy dziećmi, żaden doro­sły nie sta­nął po naszej stro­nie. Nie wiemy, jak mówić o tym, co czu­jemy, czego potrze­bu­jemy, co nas boli, za czym tęsk­nimy. Wynika to z tego, że nie pytano nas o to i nie widzie­li­śmy, żeby ważni dla nas doro­śli w taki spo­sób roz­ma­wiali. Nie mamy doświad­cze­nia cze­goś, co nazy­wamy „odzwier­cie­dla­niem”. Odzwier­cie­dla­nie jest jed­nym ze spo­so­bów, w jaki dziecko uczy się wła­snego świata wewnętrz­nego. Ono naj­pierw potrze­buje kogoś, kto pomoże mu to nazwać: „Widzę, że jest ci trudno”, „Chyba się prze­stra­szy­łeś”, „To cię zabo­lało”, „Potrze­bu­jesz, żeby ktoś został przy tobie”. Dopiero z cza­sem ten zewnętrzny głos staje się wewnętrz­nym gło­sem.

Stąd bie­rze się bez­pieczna więź z samym sobą. Nie z naka­zy­wa­nia sobie, żeby bar­dziej sie­bie kochać, tylko z wie­lo­krot­nego doświad­cze­nia, że moje uczu­cia, potrzeby, gra­nice i ból są warte zauwa­że­nia.

Cho­dzi o doświad­cze­nie, że kiedy jestem smutna, prze­stra­szona czy roz­cza­ro­wana, obok jest ktoś, kto potrafi to po pro­stu wytrzy­mać. Kto nie mówi: „Nie prze­sa­dzaj”, „Nie płacz”, „Weź się w garść”, tylko spo­koj­nie zauważa: „Widzę, że jest ci trudno”. To doświad­cze­nie jest fun­da­men­tem póź­niej­szej rela­cji z samym sobą. Tym­cza­sem więk­szość z nas dora­stała w świe­cie ocen, zawsty­dza­nia i poga­nia­nia. Uczy­li­śmy się, że jedne emo­cje są mile widziane, a inne należy scho­wać jak naj­głę­biej. Że smu­tek prze­szka­dza, złość jest nie­grzeczna, a bunt ozna­cza nie­wdzięcz­ność. Jeżeli od dziecka sły­szysz, że masz być grzeczna, spo­kojna, nie spra­wiać kło­po­tów, bar­dzo szybko uczysz się, że są w tobie emo­cje, któ­rych nie wolno poka­zy­wać. Ale one nie zni­kają. Po pro­stu prze­sta­jesz mieć z nimi kon­takt. Dla­tego tak nie­po­koją mnie ludzie, któ­rzy mówią: „Ja się ni­gdy nie złosz­czę”. Nie dla­tego, że uwa­żam złość za coś dobrego. Tylko dla­tego, że wiem, iż naj­czę­ściej ozna­cza to odcię­cie od waż­nej czę­ści sie­bie. Czło­wiek, który nie czuje zło­ści, zwy­kle nie czuje rów­nież wła­snych gra­nic. A wtedy bar­dzo trudno być po swo­jej stro­nie.

Czy jest taki moment, w któ­rym czło­wiek naprawdę spo­tyka sie­bie? Prze­staje żyć cudzymi ocze­ki­wa­niami i po raz pierw­szy zadaje sobie pyta­nie: „A czego ja wła­ści­wie chcę?”. Czy to przy­cho­dzi z wie­kiem, z doświad­cze­niem, a może potrzebny jest jakiś wstrząs?

Można mieć osiem­na­ście lat i zacząć zada­wać sobie takie pyta­nia. Można mieć sześć­dzie­siąt i ni­gdy ich sobie nie zadać. Wiek nie ma tu więk­szego zna­cze­nia. Naj­czę­ściej tym momen­tem jest kry­zys. Smutne, że tak wła­śnie bywa, ale to kry­zys zatrzy­muje nas i zmu­sza do pytań, na które wcze­śniej nie było czasu. Kim jestem? Co jest dla mnie naprawdę ważne? Po co żyję? Bar­dzo rzadko pytamy o to w codzien­nym biegu. Zwy­kle dopiero wtedy, kiedy coś się roz­sy­puje. A prze­cież wła­śnie od tych pytań wszystko się zaczyna.

No dobrze. To zapy­tam cie­bie. Kim jest Agnieszka Kozak?

Jest sobą. I naprawdę lubię to, kim jestem.

To piękna odpo­wiedź. Ale kiedy więk­szość ludzi sły­szy pyta­nie: „Kim jesteś?”, odpo­wiada: Jestem matką, żoną, psy­cho­lożką, leka­rzem. Natych­miast ucieka w role.

Bo łatwiej powie­dzieć o tym, co robimy, niż kim jeste­śmy. A prze­cież to nie jest to samo. Dla mnie bar­dzo waż­nym sło­wem jest „toż­sa­mość”. Lubię jego pol­skie zna­cze­nie. W języku angiel­skim mamy iden­tity, coś, z czym się iden­ty­fi­kuję, i to kie­ruje nas ku temu, z czym się utoż­sa­miam. A „toż­sa­mość” pyta o coś znacz­nie głęb­szego: Co jest toż­same ze mną? Co buduje moje „jestem”? I to pro­wa­dzi do kolej­nego pyta­nia: Jakie są moje war­to­ści? Jakie są moje pra­gnie­nia? Co spra­wia, że czuję, iż żyję w zgo­dzie ze sobą? Lubię myśleć o tym przez meta­forę domu. Każdy z nas jest takim domem. Domem, który składa się z potrzeb. W jed­nym pokoju mieszka szcze­rość. W innym cie­ka­wość świata. W kolej­nym potrzeba bycia widzianą. Jesz­cze gdzie indziej jest miej­sce na suk­ces, czu­łość, roz­wój czy spo­kój. Świa­do­mość swo­jej toż­sa­mo­ści pozwala mi wybie­rać, jak te pokoje będą urzą­dzone, co będę w nich lubić, jak będę o nie dbać. Kiedy wiem, kim jestem, mogę zde­cy­do­wać, kogo zapro­szę do mojego domu i do budo­wa­nia w nim rela­cji. Wiem, jak go po nim opro­wa­dzić i jak zapro­sić do tego, by dbał o to, co dla mnie ważne i cenne. Mogę mu powie­dzieć, jakie zasady panują w moim domu – wtedy on może zde­cy­do­wać, czy chce w nim być i czy chce usza­no­wać moje wybory i moje gra­nice. To tak, jak­bym mówiła: chcę ci opowie­dzieć, jak mnie kochać.

A jed­nak więk­szość z nas robi odwrot­nie. Zamiast poka­zać dru­giemu swój dom, naj­pierw roz­gląda się po jego domu i zasta­na­wia, jak się do niego dopa­so­wać.

Zwłasz­cza kobiety są w tym mistrzy­niami. Bar­dzo szybko uczymy się pytać: „Na co ty masz ochotę?”, „Jak będzie ci wygod­niej?”, „Co sprawi, że będziesz zado­wo­lony?”. I nie ma w tym nic złego, dopóki pamię­tamy, że my rów­nież mamy wła­sne pokoje. Pro­blem zaczyna się wtedy, kiedy całe życie urzą­dzamy cudzy dom, a zapo­mi­namy o swoim. Bo wtedy po latach budzimy się z pyta­niem: „Kim ja wła­ści­wie jestem?”. I to jest jedno z naj­smut­niej­szych pytań, jakie można sobie zadać. Nie dla­tego, że nie ma na nie odpo­wie­dzi. Dla­tego, że przez lata nie było nawet miej­sca, żeby je usły­szeć i żeby się nim zająć. Jeżeli dziecko sły­szy, że jest grzeczne, dzielne, zaradne, nie spra­wia kło­po­tów, bar­dzo szybko zaczyna wie­rzyć, że wła­śnie za to zasłu­guje na miłość. Nie ma już prze­strzeni na sła­bość, nie­wie­dzę, zmę­cze­nie czy błąd. A prze­cież nikt nie rodzi się z prze­ko­na­niem, że musi być ide­alny. To prze­ko­na­nie buduje się wtedy, kiedy odkry­wamy, że pewne wer­sje nas są akcep­to­wane, a inne nie. Pamię­tam, jak jeden męż­czy­zna na warsz­ta­tach powie­dział: „Tylko jak będę naj­lep­szy w tym, co robię, będę miał prawo do tego, żeby być kochany”. Więc robił dużo i cią­gle biegł przed sie­bie – nie mając poję­cia, co jest ważne dla niego. Nie­stety bywa tak, że nie żyjąc swoim życiem, z cza­sem zaczy­namy sami wobec sie­bie odgry­wać tę samą rolę. Coraz bar­dziej odda­lamy się od sie­bie, a coraz bar­dziej zbli­żamy do tego, kim – jak nam się wydaje – powin­ni­śmy być. I dla­tego tak trudno póź­niej uwie­rzyć, że możemy być kochani po pro­stu za to, że jeste­śmy. Wiele osób przez całe życie funk­cjo­nuje w prze­ko­na­niu: „Jeżeli będę bar­dziej pomocna, bar­dziej wytrzy­mała, bar­dziej sku­teczna, bar­dziej cier­pliwa, to wresz­cie zasłużę na akcep­ta­cję”. Tylko że ta gra­nica nie­ustan­nie się prze­suwa. Bo pro­blem nie leży w tym, że robimy za mało. Pro­blem polega na tym, że pró­bu­jemy zdo­być coś, czego nie da się zdo­być kolej­nym wysił­kiem. „Kim ja wła­ści­wie jestem, kiedy nie robię tych wszyst­kich rze­czy dla innych?” – to jedno z najbar­dziej bole­snych pytań, jakie sły­szę na warsz­ta­tach. Nie dla­tego, że nie ma na nie odpo­wie­dzi. Tylko dla­tego, że przez całe życie nikt nie nauczył nas jej szu­kać. I teraz trzeba sie­bie odzy­skać.

Mam jed­nak wra­że­nie, że aby wró­cić do sie­bie, naj­pierw trzeba poże­gnać wiele prze­ko­nań, które przez lata wyda­wały nam się prawdą.

I to jest bar­dzo trudny moment, ponie­waż jeste­śmy nie­zwy­kle przy­wią­zani do wła­snych histo­rii. Czę­sto bar­dziej niż do samych fak­tów. Dla­tego lubię meta­forę szafy. Wyobraź sobie, że mówisz mi: „Mam pełną szafę ubrań, ale nie mam się w co ubrać”. Co zrobi dobra sty­listka? Nie pobie­gnie od razu do sklepu. Naj­pierw otwo­rzy szafę i poprosi, żebyś opo­wie­działa jej o swo­ich ubra­niach. Dla­czego nosisz wła­śnie te? Dla­czego uni­kasz tam­tych? Jedna kobieta powie: „Nie noszę czer­wieni, bo za bar­dzo mnie widać”. Inna: „Ni­gdy nie wkła­dam krót­kich sukie­nek, bo mam za grube nogi”. Jesz­cze inna: „Uwiel­biam golfy, bo nie lubię swo­jej szyi”. To nie jest roz­mowa o ubra­niach. To jest roz­mowa o prze­ko­na­niach. O histo­riach, które nosimy na swój temat. O histo­riach, które nam o nas opo­wie­dziano: jesteś za gruba, masz za krótką szyję, masz zbyt sze­ro­kie ramiona. Gdy­by­śmy miały w gło­wie dobre opo­wia­da­nia na swój temat, praw­do­po­dob­nie zawsze mia­ły­by­śmy się w co ubrać, bo pro­ble­mem nie jest brak ubrań, ale brak zgody na sie­bie w róż­nych odsło­nach. Kiedy wiem, kim jestem, i pozwa­lam sobie być sobą, zaczy­nam wybie­rać, zamiast się ukry­wać.

Podob­nie jest z psy­chiką. Nie zmie­niamy życia dla­tego, że ktoś każe nam wyrzu­cić stare ubra­nia. Zmie­niamy je wtedy, kiedy odwa­żymy się przy­mie­rzyć nowe. Kiedy po raz pierw­szy pozwo­limy sobie zro­bić coś ina­czej, poczuć coś ina­czej, odpo­wie­dzieć ina­czej. Bo zmiana nie zaczyna się od wyrzu­ce­nia sta­rej histo­rii. Zaczyna się od doświad­cze­nia, że możemy napi­sać kolejną, wybrać słowa, zna­leźć nowe wyrazy, wyra­zić sie­bie po swo­jemu…

Czyli za każ­dym takim ubra­niem kryje się jakaś histo­ria. Ale prze­cież wiele z tych histo­rii w ogóle nie naro­dziło się w naszej gło­wie. Ktoś kie­dyś powie­dział nam, że jeste­śmy zbyt wraż­liwe, zbyt gło­śne, zbyt wyma­ga­jące, zbyt grube, zbyt ambitne. I po latach powta­rzamy to już wła­snym gło­sem.

Bo skła­damy się z opo­wie­ści, które usły­sze­li­śmy na swój temat. To jest nie­zwy­kle ważne zda­nie. Bar­dzo czę­sto ludzie są prze­ko­nani, że to ich wła­sne myśli. Tym­cza­sem one są tylko echem cudzych słów. Kie­dyś ktoś powie­dział: „Masz za duże bio­dra”. I przez lata patrzysz na sie­bie wła­śnie przez ten pry­zmat. Aż nagle poja­wia się ktoś, kto mówi: „To jest twój naj­więk­szy atut”. I nagle oka­zuje się, że można zoba­czyć sie­bie zupeł­nie ina­czej. Dla­tego tak bar­dzo wie­rzę w leczącą moc obec­no­ści dru­giego czło­wieka. Cza­sem potrze­bu­jemy kogoś z zewnątrz, kto pokaże nam coś, czego sami już od dawna nie jeste­śmy w sta­nie zoba­czyć. Nie dla­tego, że nas lepiej zna. Tylko dla­tego, że nie patrzy na nas przez pry­zmat wszyst­kich histo­rii, które przez lata opo­wia­da­li­śmy sobie o sobie. Ludzie bar­dzo czę­sto mówią, że są uwię­zieni przez prze­szłość. A ja mam poczu­cie, że znacz­nie czę­ściej jeste­śmy uwię­zieni przez zna­cze­nie, jakie tej prze­szło­ści nada­li­śmy. To ogromna róż­nica. Nie mamy wpływu na to, co nam się przy­da­rzyło. Ale mamy wpływ na to, co z tym zro­bimy. To jedno z naj­waż­niej­szych zdań, jakie noszę w sobie od lat. Dopóki wie­rzę, że moje życie zostało raz na zawsze zde­fi­nio­wane przez czy­jeś słowa albo dawne wyda­rze­nia, nic się nie zmieni. Dopiero kiedy odważę się zapy­tać: „Czy to naprawdę jest jedyna moż­liwa inter­pre­ta­cja?”, poja­wia się prze­strzeń na wol­ność. Nie zmie­niam prze­szło­ści. Zmie­niam spo­sób, w jaki ona żyje we mnie. Bar­dzo lubię robić z uczest­ni­kami warsz­ta­tów pewne ćwi­cze­nie. Pro­szę ich, żeby wypi­sali wszyst­kie rze­czy, któ­rych w sobie nie lubią, a mimo to wciąż je robią.

Dla­czego wła­śnie od tego zaczy­nasz?

Bo za każ­dym zacho­wa­niem stoi jakaś potrzeba. Ludzie bar­dzo czę­sto pró­bują pozbyć się zacho­wa­nia, nie rozu­mie­jąc, po co ono w ogóle się poja­wiło. A ono zawsze cze­muś służy. Dam pro­sty przy­kład z wła­snego życia. Nie lubię w sobie tego, że kiedy ktoś bar­dzo mocno naru­szy moje war­to­ści, nie­zwy­kle trudno jest mi dać mu drugą szansę. Potra­fię być rady­kalna. Mogła­bym powie­dzieć: „Taka już jestem”. Ale wolę zadać sobie pyta­nie: „Po co to robię?”. I oka­zuje się, że w ten spo­sób chro­nię sie­bie. Dbam o poczu­cie bez­pie­czeń­stwa, o wła­sne gra­nice, o sza­cu­nek dla sie­bie. To są bar­dzo ważne dla mnie potrzeby. Potem robię drugi krok. Pytam: „Co przez to tracę?”. I nagle lista robi się rów­nie długa. Tracę bli­skość, przy­na­leż­ność, przy­jaźń, rela­cję. Tracę szansę na wspólną drogę i współ­two­rze­nie w danej rela­cji. Kiedy widzę jed­no­cze­śnie zyski i straty, nie muszę już wal­czyć ze sobą. Mogę świa­do­mie zde­cy­do­wać, czy na­dal chcę wybie­rać takie zacho­wa­nie. I wła­śnie wtedy poja­wia się praw­dziwa zmiana. Nie dla­tego, że ktoś powie­dział mi, jaka powin­nam być. Dla­tego, że sama zoba­czy­łam pełny bilans. Dla­tego, że doko­nuję auto­no­micz­nego wyboru, dba­jąc o to, by dom mojego „jestem” był bez­pieczny.

To zupeł­nie inna per­spek­tywa. Zwy­kle pytamy: „Jak prze­stać coś robić?”. Ty pytasz: „Po co to robisz?”.

Bo dopóki nie zro­zu­miem funk­cji zacho­wa­nia, będę z nim wal­czyć bez końca. A ono i tak wróci. Każde zacho­wa­nie kie­dyś było dla nas roz­wią­za­niem. Nawet jeśli dzi­siaj już nam szko­dzi. Dla­tego nie zaczy­nam od oce­nia­nia. Zaczy­nam od cie­ka­wo­ści.

A co powie­dzia­ła­byś komuś, kto przez całe życie pró­bo­wał zasłu­żyć na uwagę, uzna­nie i miłość? Komuś, kto wie­rzy, że jego war­tość zależy od tego, ile daje innym?

Powie­dzia­ła­bym: Skoro przez całe życie tak bar­dzo sta­ra­łeś się zasłu­żyć na cudzą miłość, może naj­wyż­szy czas zacząć obDA­Ro­wy­wać się wła­sną uwagą i wła­sną tro­ską. Bo para­doks polega na tym, że wielu ludzi zrobi wszystko dla innych, a bar­dzo nie­wiele dla sie­bie. Tym­cza­sem odpo­wie­dzial­ność za dru­giego czło­wieka zawsze zaczyna się od odpo­wie­dzial­no­ści za sie­bie. Przy­po­mina mi się zda­nie Jana Pawła II, które bar­dzo lubię: „Żeby sie­bie dać, trzeba sie­bie mieć”. Ono wła­ści­wie stresz­cza wszystko. Jeżeli jestem nie­wy­spana, wyczer­pana, spra­gniona bli­sko­ści i czu­ło­ści, to co naprawdę mogę dać dru­giemu czło­wie­kowi? Poświę­ce­nie nie jest dowo­dem miło­ści. Bar­dzo czę­sto jest dowo­dem tego, że od dawna nie umiemy zadbać o sie­bie. Jest cienka gra­nica mię­dzy ofiar­no­ścią a byciem ofiarą.

Czyli słynna, choć już mocno wyświech­tana jako przy­kład, maska tle­nowa w samo­lo­cie jed­nak nie jest tylko meta­forą bez­pie­czeń­stwa. Jest meta­forą całego życia.

Dokład­nie. Jeżeli naj­pierw nie założę maski sobie, za chwilę nie będę w sta­nie pomóc nikomu. A mimo to wielu ludzi żyje dokład­nie odwrot­nie. Oddają innym wszystko, a póź­niej, czę­sto po latach, mają do nich pre­ten­sje, że nie dostali tego samego w zamian. Tym­cza­sem miłość nie polega na nie­ustan­nym poświę­ca­niu sie­bie. Polega na tym, żeby świa­do­mie wybie­rać dru­giego czło­wieka, nie rezy­gnu­jąc przy tym z samego sie­bie. I to jest ogromna róż­nica.

Bar­dzo czę­sto nawet nie pró­bu­jemy o sie­bie zadbać, bo wie­rzymy, że po pro­stu „tacy już jeste­śmy”. Bar­dzo czę­sto sły­szymy: „Taka już jestem”, „Taki mam cha­rak­ter”, „Tego we mnie nie da się zmie­nić”. Zasta­na­wiam się, czy to nie jest jedno z naj­bar­dziej nie­bez­piecz­nych zdań, jakie możemy sobie powie­dzieć. Bo zamyka drogę do jakiej­kol­wiek zmiany.

I ono jest nie­zwy­kle wygodne. Zdej­muje z nas odpo­wie­dzial­ność. Jeżeli mówię: „Taka już jestem”, to wła­ści­wie koń­czę roz­mowę. Nie muszę niczego spraw­dzać, niczego roz­wi­jać, niczemu się przy­glą­dać. Tym­cza­sem roz­wój nie polega na tym, że sta­jemy się kimś innym. Polega na tym, że coraz peł­niej reali­zu­jemy to, co już w nas jest. Dla­tego lubię mówić o powro­cie do wła­snego poten­cjału. Nie o two­rze­niu nowego czło­wieka. Wolę mówić o odzy­ski­wa­niu tego, co po dro­dze zostało zagłu­szone. Cza­sem przez rodzinę, cza­sem przez szkołę, cza­sem przez lęk. Lubię zapra­szać ludzi do roz­kwitu. Nie do sta­wa­nia się kimś innym, ale do sta­wa­nia się coraz bar­dziej sobą, wybie­ra­nia życia na miarę sie­bie. Do spraw­dza­nia, co się wyda­rzy, kiedy prze­staną żyć wyłącz­nie według tego, co o sobie usły­szeli, i zaczną odkry­wać to, co naprawdę jest ich. Bo roz­kwit nie polega na tym, że kwiat staje się innym kwia­tem. Polega na tym, że ma warunki, żeby stać się w pełni tym, czym od początku miał moż­li­wość być.

Bar­dzo czę­sto kobiety mówią mi: „W moim domu uwa­żano, że z pasji nie da się żyć. Trzeba mieć porządny zawód”. Koń­czą więc stu­dia, zdo­by­wają dobrą pracę, robią wszystko tak, jak trzeba. A po kilku latach orien­tują się, że są nie­szczę­śliwe. I wtedy zaczy­nają malo­wać, foto­gra­fo­wać, pro­jek­to­wać ogrody, piec chleb albo pisać książki. Nie dla­tego, że nagle odkryły talent. Ten talent był w nich od zawsze. Tylko przez wiele lat nie miały do niego dostępu.

Bar­dzo czę­sto sły­szymy, że trzeba kochać sie­bie. Ale co to wła­ści­wie zna­czy?

Wła­śnie dla­tego dużo rza­dziej uży­wam sfor­mu­ło­wa­nia „kochaj sie­bie”. Ono zro­biło się modne, ale przez to bar­dzo nie­pre­cy­zyjne. Znacz­nie bliż­sze jest mi zda­nie: „Trak­tuj sie­bie z ła-god­no­ścią”. God­ność to spo­sób, w jaki trak­tuję sie­bie, kiedy nikt nie musi mi przy­po­mi­nać, że jestem ważna. To od razu prze­kłada się na codzien­ność. Jeżeli jestem zmę­czona, nie udaję, że mam jesz­cze siły. Jeżeli cze­goś nie chcę, mówię o tym. Jeżeli widzę, że prze­kro­czy­łam wła­sne moż­li­wo­ści, reaguję. Nie potrze­buję wiel­kich dekla­ra­cji o miło­ści do sie­bie. Potrze­buję zwy­kłej uczci­wo­ści wobec sie­bie. I para­dok­sal­nie wła­śnie z tej uczci­wo­ści rodzi się póź­niej sza­cu­nek dla sie­bie, a dopiero z niego pły­nie spo­kój.

To brzmi pro­sto, ale mam wra­że­nie, że w prak­tyce jest nie­zwy­kle trudne. Zwłasz­cza w rela­cjach. Bar­dzo czę­sto boimy się powie­dzieć „nie”, bo wydaje nam się, że druga osoba prze­sta­nie nas lubić.

Bo od dziecka uczono nas, że miłość łatwo stra­cić. Dla­tego tak wielu ludzi żyje w prze­ko­na­niu, że musi stale zasłu­gi­wać na czy­jąś obec­ność. Tym­cza­sem doj­rzała rela­cja wygląda zupeł­nie ina­czej. Nie jestem z tobą dla­tego, że bez cie­bie nie potra­fię żyć. Jestem z tobą dla­tego, że każ­dego dnia cię wybie­ram. To ogromna róż­nica. Kiedy buduję swoje poczu­cie bez­pie­czeń­stwa na dru­gim czło­wieku, bar­dzo szybko poja­wia się lęk na myśl o tym, że gdy go stracę, stracę wszystko. Zaczy­nam kon­tro­lo­wać, zabie­gać o uwagę, bać się odrzu­ce­nia. Nato­miast kiedy moje bez­pie­czeń­stwo wyra­sta z rela­cji ze sobą, mogę kochać z wyboru, a nie z przy­musu. Wtedy druga osoba nie staje się kimś, od kogo zależy całe moje życie. Staje się kimś, z kim chcę to życie dzie­lić.

Powie­dzia­łaś kie­dyś coś, co bar­dzo zapa­mię­ta­łam: „Miłość nie odbiera wol­no­ści. Ona ją zakłada”.

Bo tylko wolny czło­wiek naprawdę wybiera. Jeżeli jestem z kimś dla­tego, że boję się samot­no­ści, że nie pora­dzę sobie bez niego albo że tylko on daje mi poczu­cie war­to­ści, to nie jest wybór. To zależ­ność. A zależ­ność prę­dzej czy póź­niej rodzi lęk. Dla­tego tak czę­sto powta­rzam, że dobra rela­cja zaczyna się od dobrej rela­cji ze sobą. Nie dla­tego, że mamy być samo­wy­star­czalni. Tylko dla­tego, że dopiero wtedy możemy kochać z wyboru, a nie z chęci rato­wa­nia sie­bie.

To pro­wa­dzi do jesz­cze jed­nego pyta­nia. Coraz czę­ściej mówi się o epi­de­mii samot­no­ści. Ni­gdy wcze­śniej nie mie­li­śmy tylu moż­li­wo­ści kon­taktu z ludźmi, a jed­no­cze­śnie tak wielu z nas czuje się samot­nych.

Bo kon­takt to nie jest to samo co bli­skość. Bli­skość jest wyma­ga­jąca. Wymaga obec­no­ści, cier­pli­wo­ści, goto­wo­ści do poka­za­nia swo­ich sła­bo­ści. Łatwiej wysłać wia­do­mość, niż naprawdę z kimś poroz­ma­wiać. Łatwiej scho­wać się za ekra­nem, niż powie­dzieć: „Boję się”, „Potrze­buję cię”, „Jest mi trudno”. Tym­cza­sem czło­wiek nie został stwo­rzony do życia w izo­la­cji. Rela­cje są dla nas rów­nie ważne jak sen, jedze­nie czy ruch. I może wła­śnie dla­tego samot­ność boli tak bar­dzo. Dotyka jed­nej z naj­bar­dziej pod­sta­wo­wych ludz­kich potrzeb.

Pierw­sze lek­cje bli­sko­ści i bez­pie­czeń­stwa dosta­jemy jed­nak dużo wcze­śniej. Nie od part­ne­rów. Od rodzi­ców. Czego dzieci uczą się od nich szyb­ciej – odwagi czy lęku?

Oba­wiam się, że znacz­nie czę­ściej lęku. I nie mówię tego po to, żeby kogo­kol­wiek obwi­niać. Rodzice robią najczę­ściej wszystko, co potra­fią, kochają tak, jak umieją. Warto pamię­tać o tym, że dzieci uczą się przede wszyst­kim przez obser­wa­cję. Jeżeli dora­stają w domu, w któ­rym świat jest przed­sta­wiany jako miej­sce pełne zagro­żeń, w któ­rym nie­ustan­nie się ostrzega, kon­tro­luje i prze­wi­duje kata­strofy, bar­dzo trudno póź­niej ocze­ki­wać, że będą odważ­nymi doro­słymi. Oczy­wi­ście ist­nieją pre­dys­po­zy­cje bio­lo­giczne. Ale rów­nie ważne jest śro­do­wi­sko. Dziecko, które każ­dego dnia patrzy na doro­słych i doświad­cza ich zacho­wań, dostaje sze­reg odpo­wie­dzi na pyta­nie: „Czy świat jest dla mnie miej­scem bez­piecz­nym?”. I ta odpo­wiedź zostaje w nim zapi­sana – jak nie­wi­dzialny tatuaż na skó­rze.

Coraz czę­ściej myślę, że współ­cze­śni rodzice kochają dzieci bar­dziej niż kie­dy­kol­wiek wcze­śniej. Pro­blem polega tylko na tym, że bar­dzo czę­sto mylimy miłość z nie­ustan­nym chro­nie­niem. Chcemy usu­nąć z ich życia każdy ból, każdą porażkę i każdą fru­stra­cję.

Wydaje mi się, że dzieje się tak dla­tego, że sami bar­dzo źle zno­simy ich cier­pie­nie. Trudno być bez­sil­nym i patrzeć, jak uko­chana osoba cierpi. A to jedna z naj­trud­niej­szych lek­cji rodzi­ciel­stwa. Im bar­dziej pró­bu­jemy zabez­pie­czyć dziecko przed świa­tem, tym mniej dajemy mu oka­zji do zbu­do­wa­nia wła­snej odpor­no­ści psy­chicz­nej. Odpor­no­ści nie da się poznać dzięki lek­tu­rze ksią­żek ani prze­ka­zać w dobrej radzie. Ona rodzi się wyłącz­nie z doświad­cze­nia. Z prób, błę­dów, roz­cza­ro­wań i kolej­nych powro­tów do rów­no­wagi. Zga­duję, że cza­sami robimy to dla­tego, że nas kie­dyś nie ochro­niono, więc teraz zacho­wu­jemy się tak, jak­by­śmy chcieli to „wyna­gro­dzić”, to taka myśl „nie zro­bię swo­jemu dziecku tego, co mi zro­biono”. Jed­nak odwaga rodzi się z tego, że ktoś jest obok mnie, gdy ja pró­buję, a kiedy upadnę, podaje mi dłoń i mówi, że wła­śnie po to jest, by mi z czu­ło­ścią towa­rzy­szyć we wszyst­kim, czego doświad­czam. Dla­tego bar­dzo lubię zda­nie, które czę­sto zosta­wiam rodzi­com na zakoń­cze­nie warsz­ta­tów: „Odważ­cie się pozwa­lać dzie­ciom odwa­żać się”. Mam poczu­cie, że ono stresz­cza dużo tego, czego sama wciąż się uczę. Cho­dzi o zaufa­nie, że każdy z nas ma wielką mądrość w sobie i powi­nien nauczyć się z niej korzy­stać.

Ale to takie trudne patrzeć, jak ktoś, kogo kochamy, doświad­cza bólu, porażki czy roz­cza­ro­wa­nia, i nic z tym nie zro­bić.

To prawda. Rodzi­ciel­stwo z natury wiąże się z lękiem. Kochasz dziecko, więc boisz się, że sta­nie mu się krzywda. Trud­ność polega na tym, że bar­dzo czę­sto pró­bu­jemy ten wła­sny lęk zmniej­szyć, ogra­ni­cza­jąc wol­ność dziecka. Tym­cza­sem ono potrze­buje doświad­czać świata. Potrze­buje pró­bo­wać, popeł­niać błędy, prze­wra­cać się i uczyć wsta­wać. Wydaje mi się, że naj­trud­niej­sze nie jest naucze­nie dziecka odwagi. Naj­trud­niej­sze jest wytrzy­ma­nie wła­snego lęku jako rodzica. To my musimy mieć odwagę patrzeć, jak ono ryzy­kuje, cza­sem sobie nie radzi, cza­sem pła­cze, cza­sami pod­ska­kuje z rado­ści z osią­gnię­tego suk­cesu. Towa­rzy­sze­nie to zgoda na budo­wa­nie jego wła­snej toż­sa­mo­ści, w któ­rej dowia­duje się, kim jest, czego potrze­buje i za czym tęskni.

Przy­po­mniała mi się roz­mowa z moim synem. Kiedy zro­bił prawo jazdy, dzwo­ni­łam do niego co chwilę z pyta­niem, czy wszystko w porządku. W końcu powie­dział: „Mam­cia, prze­stań. Jak będziesz do mnie dzwo­niła, to wła­śnie wtedy się zde­kon­cen­truję”. Dopiero wtedy zro­zu­mia­łam, że mój lęk wcale mu nie poma­gał.

To świetny przy­kład. Bar­dzo czę­sto wydaje nam się, że tro­ska polega na cią­głym przy­po­mi­na­niu: „Uwa­żaj”, „Nie zapo­mnij”, „Bądź ostrożny”. Tym­cza­sem doro­sły czło­wiek naprawdę chce o sie­bie zadbać. Kiedy nie­ustan­nie prze­ka­zu­jemy dziecku komu­ni­kat, że świat jest nie­bez­pieczny, a ono samo może sobie nie pora­dzić, dokła­damy kolejną cegłę do jego lęku.

Coraz bar­dziej jestem prze­ko­nana, że odwaga nie polega na tym, że się nie boimy. Polega na tym, że mimo lęku robimy krok do przodu.

To wła­ści­wie naj­krót­sza defi­ni­cja odwagi, jaką znam. Czło­wiek odważny nie jest pozba­wiony lęku. Wręcz prze­ciw­nie. Bar­dzo czę­sto odczuwa go rów­nie mocno jak inni. Róż­nica polega na tym, że nie pozwala, żeby lęk podej­mo­wał za niego decy­zje. Dla­tego lubię mówić, że odwaga jest dzia­ła­niem pomimo lęku. Lęk jest ważną infor­ma­cją pocho­dzącą z ciała. Zapi­sany w ciele przy­po­mina nam, że kie­dyś było nie­bez­piecz­nie, że doświad­czy­li­śmy jakie­goś zagro­że­nia. Do-świad­czy­li­śmy, czyli byli­śmy świad­kami tego, że ktoś kogoś zawsty­dził, skrzyw­dził, odrzu­cił czy opu­ścił. Lęk pod­po­wiada, że takie sytu­acje są moż­liwe, zapra­sza do ostroż­no­ści. Jako infor­ma­cja pełni ważną funk­cję ochronną. Lubię zda­nie „wszystko, co ważne dla cie­bie, jest po dru­giej stro­nie lęku”. „Po dru­giej stro­nie” ozna­cza, że nie muszę na siłę prze­ci­skać się i wytrzy­my­wać napię­cia, ozna­cza, że mogę się od niego odwró­cić. Wtedy on prze­staje mieć nade mną wła­dzę i mogę zro­bić krok. To na począ­tek może być krok w innym kie­runku niż zamie­rzony, ale w pracy z lękiem ważne jest to, żeby umieć wyko­nać ruch – ruch ku życiu. Lęk nas zamraża. Zamro­że­nie jest auto­ma­tyczną reak­cją układu ner­wo­wego – obok walki i ucieczki. Może zawę­zić świat, ode­brać głos, spra­wić, że prze­stajemy pró­bo­wać, pytać, kochać, two­rzyć i wycho­dzić do ludzi. Odzy­ska­nie moż­li­wo­ści ruchu to odzy­ska­nie spraw­czo­ści. Moim zda­niem od tego zaczyna się odwaga, nie od braku lęku, ale od odzy­ska­nia moż­li­wo­ści ruchu pomimo niego.

Powie­dzia­łaś, że bar­dzo lubisz zada­wać ludziom dwa pyta­nia: „Kim jesteś?” i „Jaką histo­rię opo­wia­dasz sobie o sobie?”. Mam poczu­cie, że to dru­gie jest szcze­gól­nie ważne. Bo prze­cież przez całe życie coś sobie opo­wia­damy. Jedni mówią: „Jestem silna”. Inni: „Zawsze wszystko psuję”. Jesz­cze inni: „Muszę sobie radzić sama”. Jak zacząć zmie­niać tę opo­wieść?

Naj­pierw trzeba ją usły­szeć. Dla­tego bar­dzo czę­sto zapra­szam ludzi do pro­stego ćwi­cze­nia. Pro­szę, żeby napi­sali histo­rię, którą od lat opo­wia­dają sobie o sobie. Co mówią o sobie w sytu­acjach, gdy im coś nie wycho­dzi, co mówią, gdy odno­szą suk­ces, co mówią, gdy mają zacząć coś nowego. Jeśli moja opo­wieść jest o byciu nie­wy­star­cza­jącą, to zawsze będę ją kon­ty­nu­ować z myślą, że jestem pro­jek­tem do napra­wie­nia. Jeśli mówię, że wszy­scy są lepsi niż ja, to po wiele rze­czy nawet nie wycią­gnę ręki i będę kon­ty­nu­ować wątek z myślą, że na wiele rze­czy nie zasłu­guję. Jeżeli od trzy­dzie­stu lat powta­rzam sobie: „Muszę być silna”, to nie zauwa­żam nawet, że to zda­nie kie­ruje więk­szo­ścią moich decy­zji. Jeżeli myślę o sobie przede wszyst­kim jako o matce, która wszystko poświęca dzie­ciom, bar­dzo łatwo zgu­bię kobietę, która lubi podróże, sztukę czy ciszę. Dla­tego pierw­szym kro­kiem nie jest zmiana. Pierw­szym kro­kiem jest zoba­cze­nie, jaką histo­rię o sobie noszę i jaką rolę sobie przy­dzie­lam we wła­snej gło­wie.

Coraz czę­ściej odno­szę wra­że­nie, że naj­więk­szą zmianę przy­nosi nie nowa wie­dza, ale nowe doświad­cze­nie.

Zde­cy­do­wa­nie. Wie­dza jest ważna, ale sama w sobie bar­dzo rzadko zmie­nia życie. Czło­wiek może prze­czy­tać sto ksią­żek o sta­wia­niu gra­nic i na­dal nie potra­fić powie­dzieć „nie”. Dopiero kiedy prze­żyje sytu­ację, w któ­rej odmówi, świat się nie zawali, a rela­cja prze­trwa, jego układ ner­wowy dostaje nową infor­ma­cję: „Można ina­czej, i to może być bez­pieczne”. I wła­śnie dla­tego doświad­cze­nie jest sil­niej­sze niż teo­ria. Zapi­suje się nie tylko w gło­wie. Zapi­suje się rów­nież w ciele. A wtedy naprawdę zaczy­namy wie­rzyć, że nowa opo­wieść o nas jest moż­liwa, ponie­waż z roli aktora prze­cho­dzimy do roli sce­na­rzy­sty. Wybie­ramy słowa, w które się ubie­rzemy.

Co naj­czę­ściej sły­szysz od ludzi? „Jestem nie­wy­star­cza­jący”, „Nie wolno mi popeł­nić błędu” czy może: „Muszę pora­dzić sobie sam”?

Naj­czę­ściej wszyst­kie trzy zda­nia naraz. To jest wła­ści­wie taki zestaw, który bar­dzo czę­sto wystę­puje razem. Nazy­wam je cza­sem trzema potwo­rami, bo one naprawdę lubią cho­dzić w sta­dzie. Wza­jem­nie się wzmac­niają. Jeżeli wie­rzę, że nie jestem wystar­cza­jący, to będę bał się błędu. A skoro boję się błędu, uznam, że nie mogę nikogo pro­sić o pomoc, i wtedy zostaję ze wszyst­kim sam. Sam ni­gdy nie osią­gnę tego, co mogli­by­śmy zro­bić razem, więc potwier­dzam sobie, że jestem niewystar­cza­jący. I tak zamyka się błędne koło. Dla­tego bar­dzo rzadko wystar­czy pra­co­wać tylko z jed­nym prze­ko­na­niem. Zwy­kle trzeba zoba­czyć cały sys­tem, który czło­wiek nosi w sobie. Pocie­sza­jące jest to, że zaprze­sta­nie kar­mie­nia jed­nego z nich powo­duje, że reszta też osłab­nie. Oso­bi­ście pole­cam zacząć od naj­ła­twiej­szego – dla mnie naj­ła­twiej­sza jest zamiana „muszę sobie pora­dzić sam” na „mogę być ważna i pro­sić o wspar­cie”.

Jak to zro­bić? Potrzeba wielu lat tera­pii? Jed­nego prze­łomu? Czy ist­nieje jakiś pierw­szy krok?

Myślę, że przede wszyst­kim potrze­bu­jemy ludzi. Bar­dzo lubię mówić, że do zdro­wie­nia z traum rela­cyj­nych potrzebna jest wio­ska czu­łych i uważ­nych ludzi. Kiedy uczest­nicy wra­cają na moje warsz­taty kolejny raz, czę­sto sły­szę: „Już nawet nie przy­jeż­dżam dla cie­bie. Przy­jeż­dżam dla ludzi, któ­rych tu spo­ty­kam”. I bar­dzo się z tego cie­szę. Bo to zna­czy, że tra­fili do miej­sca, w któ­rym nie muszą niczego udo­wad­niać. W któ­rym mogą usły­szeć: „Ja też tak mam”, „Rozu­miem cię”, „Nie jesteś z tym sam”. Myślę, że wła­śnie tego naj­bar­dziej bra­kuje nam we współ­cze­snym świe­cie. Potrze­bu­jemy życz­li­wych ludzi, któ­rzy nam dobrze życzą i przy któ­rych możemy patrzeć na sie­bie tro­chę łagod­niej.

Czyli nie pytasz: „Jak pozbyć się wewnętrz­nego kry­tyka?”, tylko: „Jak nakar­mić w sobie coś sil­niej­szego od niego?”.

Dokład­nie. Nie inte­re­suje mnie walka z kry­ty­kiem. Bar­dziej inte­re­suje mnie budo­wa­nie nowego doświad­cze­nia. Gdzie znajdę ludzi, któ­rzy będą mnie wspie­rać? Kto pokaże mi, że można popeł­nić błąd i na­dal mieć uzna­nie i sza­cu­nek? Kto pomoże mi zoba­czyć, że jestem czymś wię­cej niż wła­snymi prze­ko­na­niami? To jest znacz­nie waż­niej­sze niż nie­ustanne ana­li­zo­wa­nie, co jest ze mną nie tak. Opo­wiem ci histo­rię o podróży do Camino. Pierw­szego dnia powie­dzia­łam: „Jak będę zmę­czona, zro­bię się marudna i nie­zno­śna”. A kiedy wyjazd się skoń­czył, usły­sza­łam od ludzi: „Ani razu taka nie byłaś, czemu tak o sobie mówisz?”. To było dla mnie bar­dzo poru­sza­jące. Bo zro­zu­mia­łam, że ta marudna Agnieszka ist­niała głów­nie w mojej gło­wie. To był stary głos, który odzy­wał się auto­ma­tycz­nie, zanim cokol­wiek zdą­żyło się wyda­rzyć. I wtedy przy­po­mniało mi się coś jesz­cze. Kiedy byłam małą dziew­czynką i na rodzin­nych wyciecz­kach mówi­łam, że bolą mnie nogi, sły­sza­łam: „Nie marudź. Nogi cię jesz­cze nie mogą boleć”. Jedno zda­nie. Wypo­wie­dziane wiele razy. Nic dziw­nego, że po latach sama zaczę­łam myśleć o sobie w ten spo­sób. Wła­śnie dla­tego tak bar­dzo potrze­bu­jemy nowych doświad­czeń, potrze­bu­jemy prze­glą­dać się w twa­rzach innych ludzi. Spoj­rze­nia pełne czu­ło­ści i uzna­nia pozwa­lają nam wresz­cie powie­dzieć: „To nie była prawda o mnie. To była tylko czy­jaś opo­wieść na mój temat”.

Coraz czę­ściej myślę, że naj­więk­szą pułapką współ­cze­snego czło­wieka nie jest już brak wie­dzy o sobie, tylko prze­ko­na­nie, że naj­pierw musi się napra­wić, a dopiero potem zacznie naprawdę żyć. Czy roz­wój oso­bi­sty nie stał się dla wielu osób kolejną odmianą per­fek­cjo­ni­zmu?

Nie­stety bar­dzo czę­sto tak wła­śnie się dzieje. Ktoś mówi: „Jesz­cze tylko upo­rząd­kuję emo­cje”, „Jesz­cze prze­pra­cuję dzie­ciń­stwo”, „Jesz­cze nauczę się sta­wiać gra­nice”, „Jesz­cze tro­chę nad sobą popra­cuję”. I żyje w prze­ko­na­niu, że dobre życie zacznie się dopiero wtedy, kiedy będzie już wystar­cza­jąco „napra­wiony”. To jest ogromna pułapka. Bo roz­wój staje się kolej­nym pro­jek­tem do zre­ali­zo­wa­nia. Tym­cza­sem życie dzieje się teraz. Nie po tera­pii. Nie po warsz­ta­tach. Nie po prze­czy­ta­niu kolej­nej książki. Roz­wój ma nam poma­gać dobrze żyć, a nie odkła­dać życie na póź­niej. Moje „jestem” wyraża się dzi­siaj – wczo­raj minęło, jutra jesz­cze nie ma.

Czym w takim razie jest dla cie­bie dobre życie?

Dla mnie dobre życie to codzienna reali­za­cja dobra, które zostało we mnie zło­żone. Bar­dzo czę­sto pytam sie­bie: „Czy to, co dzi­siaj wybie­ram, służy życiu?”. Nie pytam: „Czy zro­bię wię­cej?”, tylko: „Czy to będzie dobre?”. Naj­bar­dziej lubię pyta­nie: „Co DZI­SIAJ będzie dobre dla mnie?”. Cza­sami odpo­wie­dzią będzie napi­sa­nie kilku stron książki. Innym razem posprzą­ta­nie szafy albo odpo­czy­nek. Nie­dawno mia­łam taki dzień. Pla­no­wa­łam pisać, ale obu­dzi­łam się bar­dzo zmę­czona. Zamiast zmu­szać się do pracy, zro­bi­łam coś zupeł­nie innego. Ktoś mógłby powie­dzieć, że zmar­no­wa­łam dzień. Ja wiem, że zro­bi­łam dokład­nie to, czego potrze­bo­wa­łam. Bo dobre życie nie polega na tym, żeby codzien­nie zro­bić jak najwię­cej. Polega na tym, żeby codzien­nie zro­bić to, co naprawdę służy życiu. Co karmi życie we mnie.

Nie­dawno prze­spa­łam pra­wie całą sobotę i wie­czo­rem mia­łam potworne wyrzuty sumie­nia. Myśla­łam tylko o tym, ile rze­czy mogłam zro­bić. Ani przez chwilę nie przy­szło mi do głowy, że może wła­śnie snu naj­bar­dziej wtedy potrze­bo­wał mój orga­nizm.

Bo bar­dzo czę­sto mylimy odpo­czy­nek z leni­stwem. Tym­cza­sem sen rów­nież jest pracą. Tylko że pracą układu ner­wo­wego. Kiedy śpisz, twój orga­nizm pomaga w regu­la­cji emo­cji i prze­twa­rza­niu doświad­czeń emo­cjo­nal­nych, rege­ne­ruje ciało, odzy­skuje rów­no­wagę. A jed­nak budzimy się z poczu­ciem winy, że niczego nie zro­bi­li­śmy. To poka­zuje, jak bar­dzo nauczy­li­śmy się mie­rzyć swoją war­tość pro­duk­tyw­no­ścią. Tym­cza­sem są dni, kiedy naj­lep­szą rze­czą, jaką możemy zro­bić dla sie­bie i dla świata, jest wła­śnie odpo­czy­nek.

Mam wra­że­nie, że roz­wój oso­bi­sty też potrafi wcią­gnąć nas w tę pułapkę. Zamiast żyć, pró­bu­jemy stać się lep­szą wer­sją sie­bie. Jesz­cze jedna tera­pia, jesz­cze jedna książka, jesz­cze jedne warsz­taty. Jakby życie miało zacząć się dopiero wtedy, kiedy wresz­cie się napra­wimy.

To jedno z naj­więk­szych złu­dzeń naszych cza­sów. Życie nie zaczyna się wtedy, kiedy już wszystko prze­pra­cuję. Dzieje się teraz. Jeżeli całe życie spę­dzę na napra­wia­niu sie­bie, mogę ni­gdy nie zacząć naprawdę żyć. Dla­tego wolę mówić o roz­kwi­ta­niu niż o nie­ustan­nym roz­woju. Drzewo nie zasta­na­wia się każ­dej wio­sny, czy jest już wystar­cza­jąco dobre, żeby wypu­ścić liście. Po pro­stu roz­kwita wtedy, kiedy przy­cho­dzi jego czas. Potem nastaje lato, jesień, zima. Każda z tych pór jest potrzebna. Z czło­wie­kiem jest tak samo. Są dni pełne ener­gii i są dni, kiedy mamy jej bar­dzo nie­wiele. To nie zna­czy, że prze­sta­li­śmy dobrze żyć. To zna­czy tylko, że jeste­śmy ludźmi. Nie musimy być nie­ustan­nie lepsi, żeby zasłu­gi­wać na życie, wystar­czy, że pozwo­limy sobie być żywi w każ­dej jego porze.

Czyli dobre życie nie jest nagrodą za dobrze wyko­naną pracę nad sobą?

Nie. Dobre życie jest czymś, co wyda­rza się rów­no­le­gle z naszym roz­wo­jem. Ono nie czeka na końcu drogi. Ono jest drogą. Jeżeli uwie­rzymy, że naj­pierw musimy się napra­wić, zawsze będziemy odsu­wać życie o kolejny krok. A ono prze­cież dzieje się wła­śnie teraz. Świeży chleb jest świeży tylko dzi­siaj.

Jakie to piękne!

To histo­ria z warsz­ta­tów, któ­rej długo nie zapo­mnę. Jedna z uczest­ni­czek opo­wie­działa, że któ­re­goś ranka kupiła świeży chleb. Jej mąż od razu chciał go pokroić, a ona powie­działa: „Naj­pierw zjedzmy ten wczo­raj­szy, żeby się nie zmar­no­wał”. I nagle uświa­do­miła sobie, że tak wygląda całe jej życie. Cią­gle odkłada to, co naj­lep­sze, na póź­niej. Dona­sza ubra­nia. Odkłada przy­jem­no­ści. Czeka na lep­szy moment. A prze­cież świeży chleb jest świeży tylko dzi­siaj. Jutro będzie już czer­stwy. To piękna meta­fora życia. Ile rze­czy odkła­damy na kie­dyś, nie zauwa­ża­jąc, że one są stwo­rzone wła­śnie na teraz? Ile razy mówimy sobie: „Jesz­cze nie dziś. Jesz­cze tro­chę pocze­kam”. A życie bar­dzo rzadko wyda­rza się jutro. Zawsze wyDA­Rza się dzi­siaj. Jest darem, gdy je zoba­czymy dzi­siaj.

Przez całą naszą roz­mowę wra­camy do jed­nego pyta­nia: jak zaprzy­jaź­nić się ze sobą. Im dłu­żej cię słu­cham, tym bar­dziej myślę, że naj­więk­szą prze­szkodą nie jest wcale brak wie­dzy ani brak odwagi. Bar­dziej to, że nie widzimy w sobie kogoś, z kim warto byłoby spę­dzić całe życie.

Bo trudno zaprzy­jaź­nić się z kimś, kogo się nie sza­nuje. Chęt­nie przy­jaź­nimy się z ludźmi, któ­rych podzi­wiamy, któ­rym ufamy, któ­rych lubimy. Tym­cza­sem bar­dzo wielu z nas patrzy na sie­bie przede wszyst­kim przez pry­zmat bra­ków. Widzimy wszystko to, czego jesz­cze nie umiemy, co nam się nie udało, co nale­ża­łoby popra­wić. Naprawdę trudno zbu­do­wać dobrą rela­cję z kimś, kogo bez prze­rwy się kry­ty­kuje. Dla­tego pierw­szym kro­kiem nie jest naucze­nie się nowych tech­nik. Pierw­szym kro­kiem jest zoba­cze­nie w sobie czło­wieka, z któ­rym warto być. Peł­nego god­no­ści.

To cie­kawe, bo kiedy patrzymy na innych ludzi, znacz­nie łatwiej dostrze­gamy ich piękno niż wła­sne. Sto­imy przed lustrem i od razu widzimy zmarszczki, brzuch, bio­dra, włosy. Patrzymy na przy­ja­ciółkę i myślimy: „Jaka ona jest piękna”.

Bo wobec sie­bie jeste­śmy bez­li­to­śni. Patrzymy na sie­bie spoj­rze­niem peł­nym ocen i kry­tyki. Cią­gle porów­nu­jemy to, co jest dzi­siaj, z tym, co było kie­dyś albo co – jak nam się wydaje – powinno być. Tym­cza­sem bar­dzo rzadko patrzymy na sie­bie z taką życz­li­wo­ścią, z jaką patrzymy na ludzi, któ­rych kochamy. A prze­cież gdy­by­śmy potra­fili spoj­rzeć na sie­bie oczami dobrego przy­ja­ciela, zoba­czy­li­by­śmy zupeł­nie innego czło­wieka. Naprawdę jeste­śmy dla innych znacz­nie pięk­niejsi, niż jeste­śmy dla samych sie­bie. Lubię prze­by­wać z ludźmi, któ­rzy widzą mnie lep­szą, niż ja widzę sie­bie – dają mi inną per­spek­tywę i poma­gają roz­kwi­tać.

Po czym pozna­jesz czło­wieka, który naprawdę żyje w zgo­dzie ze sobą? Nie tego, który dużo o tym mówi, ale tego, który naprawdę to osią­gnął.

Po spo­koju. Ale nie takim, który ozna­cza brak pro­ble­mów. Bar­dziej po wewnętrz­nej zgo­dzie. To czło­wiek, który nie musi już bez prze­rwy wal­czyć o swoje miej­sce w świe­cie. Nie potrze­buje udo­wad­niać swo­jej war­to­ści. Nie żyje w cią­głym napię­ciu, zasta­na­wia­jąc się, czy zosta­nie wybrany, zaak­cep­to­wany, doce­niony. Ma w sobie coś bar­dzo pięk­nego – god­ność. Lubię to słowo. God­ność to dla mnie wewnętrzna zgoda na bycie sobą. Zaufa­nie, że samo bycie wystar­czy, że obec­ność wystar­czy. Taki czło­wiek jest przej­rzy­sty. Prze­wi­dy­walny. Nie dla­tego, że zawsze zacho­wuje się tak samo. Dla­tego, że jego zacho­wa­nie wynika z war­to­ści, a nie z lęku.

Skąd bie­rze się taki spo­kój?

Z życia w zgo­dzie ze sobą. Ze świa­do­mo­ści wła­snych potrzeb, war­to­ści i gra­nic. Jeżeli każ­dego dnia wybie­ram to, co jest naprawdę moje, stop­niowo odzy­skuję wewnętrzny spo­kój. Oczy­wi­ście świat na­dal będzie pełen hałasu, kon­flik­tów i nie­pew­no­ści. Ale ja decy­duję, czemu i komu daję dostęp do sie­bie. To jest bar­dzo ważna umie­jęt­ność. Nie mam wpływu na wszystko, co dzieje się wokół mnie. Mam wpływ na to, co wpusz­czam do wła­snego świata.

Kiedy słu­cham tego, co mówisz, przy­po­mina mi się Vik­tor Frankl. Czło­wiek, któ­remu ode­brano nie­mal wszystko, a który mimo to nie pozwo­lił ode­brać sobie wol­no­ści wyboru.

To jest jedna z naj­waż­niej­szych lek­cji, jakie możemy od niego dostać. Frankl poka­zał, że nawet w naj­bar­dziej nie­ludz­kich warun­kach czło­wiek zacho­wuje wol­ność wyboru wła­snej postawy. Można ode­brać mu bar­dzo wiele, ale nie można ode­brać mu decy­zji, kim chce pozo­stać. Dla­tego tak czę­sto do niego wra­cam. On nie pisał o opty­mi­zmie. Pisał o odpo­wie­dzial­no­ści za wła­sne czło­wie­czeń­stwo. Pisał o wybo­rze miło­ści lub pogardy. I myślę, że wła­śnie z tego rodzi się praw­dziwa wol­ność. Nie z tego, że świat zawsze jest po naszej myśli. Tylko z tego, że nawet wtedy, kiedy nie jest, na­dal możemy wybie­rać, w jaki spo­sób chcemy żyć. Jak chcemy kształ­to­wać swoje życie. Wybór kre­acji to wybór, co chcę zbu­do­wać ze swo­jego życia, mimo tego, czego nie mogę zmie­nić.

Gdy­byś mogła zabrać ludziom tylko jedno prze­ko­na­nie, które naj­bar­dziej utrud­nia im dobre życie, co by to było?

To prze­ko­na­nie, że o mojej war­to­ści decy­duje ktoś z zewnątrz. Że dopiero kiedy zostanę zaak­cep­to­wana, poko­chana albo doce­niona, będę mogła uznać, że jestem wystar­cza­jąca. Bar­dzo chcia­ła­bym, żeby­śmy prze­stali odda­wać innym prawo do decy­do­wa­nia o tym, ile jeste­śmy warci. To prawo wynika z faktu god­no­ści życia ludz­kiego.

Jest jesz­cze jedno zda­nie, które bar­dzo czę­sto sły­szymy od dziecka: „Tyle jesteś wart, ile robisz dla innych”. W róż­nych wer­sjach oczy­wi­ście. Bądź pomocna. Nie odma­wiaj. Nie spra­wiaj kło­potu. Daj z sie­bie wię­cej. Zasta­na­wiam się, czy wła­śnie stąd bie­rze się prze­ko­na­nie, że wła­sną war­tość trzeba nie­ustan­nie udo­wad­niać.

Myślę, że bar­dzo czę­sto tak. Dla­tego kiedy pytasz, jakie jedno prze­ko­na­nie chcia­ła­bym ludziom ode­brać, odpo­wie­dzia­ła­bym: Prze­ko­na­nie, że ich war­tość zależy od tego, czy zostaną wybrani, zaak­cep­to­wani albo pochwa­leni przez innych. To jest chyba jedno z naj­bar­dziej bole­snych złu­dzeń. Dopóki wie­rzę, że ktoś z zewnątrz ma zde­cy­do­wać, ile jestem wart, dopóty będę od niego zależny. Będę w cią­głym napię­ciu się zasta­na­wiał, czy wystar­czy­łem, czy byłem dość dobry, czy ktoś mnie doce­nił. A prze­cież war­tość czło­wieka nie rodzi się z cudzej oceny. Ist­nieje wcze­śniej. My tylko potrze­bu­jemy nauczyć się ją w sobie zoba­czyć.

A gdy­byś mogła zosta­wić czy­tel­ni­kom jedno nowe prze­ko­na­nie, jedno zda­nie, do któ­rego będą mogli wra­cać w chwi­lach zwąt­pie­nia?

Powie­dzia­ła­bym: To, kim jestem, jest war­to­ściowe. I warto ze mną być. Nie dla­tego, że jestem ide­alna. Nie dla­tego, że zawsze wszystko robię dobrze. Po pro­stu dla­tego, że jestem czło­wie­kiem. Gdy­by­śmy naprawdę uwie­rzyli w to jedno zda­nie, zmie­ni­łoby się bar­dzo wiele. Bo sza­cu­nek dla sie­bie nie rodzi się z suk­ce­sów. Rodzi się z uzna­nia wła­snej war­to­ści. A kiedy czło­wiek zaczyna wie­rzyć, że warto z nim być, dużo łatwiej buduje dobre rela­cje z innymi. Nie musi już na nie zasłu­gi­wać. Może je po pro­stu współ­two­rzyć.

DR AGNIESZKA KOZAK

Psy­cho­lożka, psy­cho­te­ra­peutka, tre­nerka biz­nesu i autorka ksią­żek poświę­co­nych budo­wa­niu poczu­cia wła­snej war­to­ści, rela­cjom i roz­wo­jowi oso­bi­stemu. Od ponad dwu­dzie­stu lat pro­wa­dzi warsz­taty i szko­le­nia, od dzie­się­ciu psy­cho­te­ra­pię, poma­ga­jąc ludziom odzy­ski­wać kon­takt ze sobą, uwal­niać się od ogra­ni­cza­ją­cych prze­ko­nań i budo­wać życie oparte na wła­snych war­to­ściach. Twór­czyni pod­ca­stu „Roz­mowy praw­dziwe”, wykła­dow­czyni i inspi­ra­torka kobiet. Autorka m.in. ksią­żek Uwię­zieni we wła­snej gło­wie. Jak zro­zu­mieć prze­szłość i mieć szczę­śliw­sze życie, Uwię­zieni w sło­wach rodzi­ców. Jak uwol­nić się od zaklęć, które rzu­cono na nas w dzie­ciń­stwie, Odzy­skana. Nama­luj sło­wami dobre życie.

W swo­jej pracy prze­ko­nuje, że nie jeste­śmy więź­niami prze­szło­ści ani cudzych słów, a praw­dziwa zmiana zaczyna się wtedy, gdy odwa­żymy się napi­sać wła­sną histo­rię.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Copy­ri­ght © by Beata Biały 2026

All rights rese­rved

Copy­ri­ght © for the Polish e‑book edi­tion by REBIS Publi­shing House Ltd., Poznań 2026

Infor­ma­cja o zabez­pie­cze­niach

W celu ochrony autor­skich praw mająt­ko­wych przed praw­nie nie­do­zwo­lo­nym utrwa­la­niem, zwie­lo­krot­nia­niem i roz­po­wszech­nia­niem każdy egzem­plarz książki został cyfrowo zabez­pie­czony. Usu­wa­nie lub zmiana zabez­pie­czeń sta­nowi naru­sze­nie prawa.

Redak­tor pro­wa­dzący: Mag­da­lena Cho­rę­bała

Redak­cja: Krzysz­tof Tro­piło

Pro­jekt i opra­co­wa­nie gra­ficzne okładki oraz makieta i skład: Paweł Pan­cza­kie­wicz/PAN­CZA­KIE­WICZ ART.DESIGN®

Foto­gra­fie na okładce i w książce: Woj­tek Biały

Wyda­nie I e‑book (opra­co­wane na pod­sta­wie wyda­nia książ­ko­wego: Dobre życie nie spada z nieba, wyd. I, Poznań 2026)

ISBN 978-83-8338-556-3

WYDAWCA

Dom Wydaw­ni­czy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmi­grodzka 41/49, 60-171 Poznań, Pol­ska

tel. +48 61 867 47 08, +48 61 867 81 40

e-mail: [email protected]

www.rebis.com.pl

Kon­wer­sję do wer­sji elek­tro­nicz­nej wyko­nano w sys­te­mie Zecer