Cykl życia firmy ebook

Tytuł oryginalny: The Corporate Life Cycle: Business, Investment, and Management Implications

Przekład: Anita Doroba

Redakcja: Marta Chelińska | Dział Przecinków Zakazanych

Korekta: Maria Żółcińska

Projekt okładki: Urszula Szkuta

Grafiki w pdf: Amadeusz Targoński | targonski.pl

Opracowanie e-wydania: Karolina Kaiser |

Illustrations by the author

Book design by Tanya Maiboroda

Copyright © 2024 by Aswath Damodaran

All rights reserved

This edition published by arrangement with Portfolio, an imprint of Penguin Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.

Copyright © 2025 for this Polish edition by MT Biznes Ltd.

All rights reserved.

Copyright © 2025 for this Polish translation by MT Biznes Ltd.

All rights reserved.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2026

Niniejsza publikacja ma na celu dostarczanie dokładnych i wiarygodnych informacji w odniesieniu do omawianego tematu. Jest ona sprzedawana z zastrzeżeniem, że wydawca nie zajmuje się świadczeniem usług prawnych, księgowych, finansowych ani innych profesjonalnych usług lub porad. Jeśli potrzebujesz porady prawnej lub innej pomocy eksperckiej, powinieneś skorzystać z usług kompetentnego specjalisty.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

MT Biznes sp. z o.o.

wydawnictwomtbiznes.pl

[email protected]

ISBN 978-83-8231-581-3

Indeks MT25007

Dla Michelle, Rebekki i Kendry, wspaniałych nauczycielek, które pracują w klasie o wiele solidniej niż ja, oraz Noaha i Lily, moich dwóch najbardziej ulubionych osób na świecie!

Wstęp do polskiego wydania

Od wielu lat łączę świat uczelni z aktywną współpracą z biznesem. Na co dzień działam w środowisku akademickim, ale jednocześnie mam przywilej rozmawiać z przedsiębiorcami, menedżerami i inwestorami, obserwując z bliska, jak wygląda prowadzenie firmy w dynamicznie zmieniającej się gospodarce. Spotykam start-upy, które szukają pierwszych klientów i kapitału na rozwój, firmy w fazie szybkiego wzrostu walczące o skalę i efektywność, a także dojrzałe organizacje, które muszą bronić swojej pozycji rynkowej i radzić sobie z presją innowacji. Z tej perspektywy widzę, jak bardzo praktyczne znaczenie ma zrozumienie cyklu życia przedsiębiorstwa – świadomość, że wyzwania firmy zmieniają się wraz z jej wiekiem i że nieprawidłowe rozpoznanie etapu rozwoju często prowadzi do kosztownych błędów decyzyjnych.

Świat biznesu stał się dziś wyjątkowo złożony. Tempo technologicznych zmian, globalizacja rynków, presja inwestorów oraz łatwy dostęp do kapitału sprawiają, że cykl życia firm skraca się i nabiera dynamiki. Organizacje potrafią w kilka lat osiągnąć skalę, na którą dawniej pracowało się dekadami, ale równie szybko mogą tracić przewagi i znikać z rynku. Obserwuję firmy na początkowym etapie rozwoju, które próbują zachowywać się jak wielkie korporacje – tworzą rozbudowane struktury, raportują zyski, zanim jeszcze zbudują stabilny model biznesowy. Z drugiej strony widzę dojrzałe spółki, które desperacko starają się odzyskać dawny blask, inwestując ogromne środki w projekty oderwane od ich realnych kompetencji i sytuacji rynkowej. Oba zjawiska często kończą się porażką, ponieważ nie uwzględniają realnego miejsca organizacji w jej cyklu życia.

Z perspektywy współpracy z biznesem dostrzegam, że ten brak świadomości bywa szczególnie kosztowny. W polskich warunkach widzimy dziś dwie główne tendencje: z jednej strony rosnącą falę start-upów, które dzięki wsparciu funduszy venture capital i programów publicznych mogą stosunkowo łatwo rozpocząć działalność, z drugiej – dojrzewanie wielu firm rodzinnych, które stoją przed wyzwaniem sukcesji, profesjonalizacji zarządzania i obrony wypracowanych pozycji. Obie grupy potrzebują narzędzi, które pozwolą im świadomie podejmować decyzje strategiczne dostosowane do etapu rozwoju.

Dlatego książka Aswatha Damodarana jest tak cenna. Autor – uznany profesor finansów i wyceny przedsiębiorstw – proponuje ramy analizy, które łączą teorię z praktyką biznesową i dają menedżerom, właścicielom oraz inwestorom język do rozmowy o przyszłości firmy. Pokazuje, jak zmieniają się kluczowe decyzje w zależności od etapu rozwoju przedsiębiorstwa:

młode firmy muszą przede wszystkim znaleźć działający model biznesowy i zapewnić sobie finansowanie,

organizacje w fazie szybkiego wzrostu powinny umieć skalować działalność, jednocześnie kontrolując ryzyko operacyjne i finansowe,

spółki dojrzałe muszą mądrze zarządzać nadwyżkami gotówki, inwestować w rozwój i przejęcia, ale też bronić wypracowanych przewag konkurencyjnych,

firmy w fazie schyłku potrzebują odwagi w podejmowaniu decyzji o restrukturyzacji, sprzedaży aktywów czy nawet uporządkowanym wyjściu z rynku.

To podejście jest niezwykle użyteczne w pracy z przedsiębiorstwami. Umożliwia właścicielom i menedżerom zrozumienie, dlaczego strategie, które sprawdzały się w przeszłości, nagle przestają działać. Pomaga inwestorom lepiej oceniać potencjał spółek, a doradcom i analitykom pozwala dostosowywać rekomendacje do faktycznych potrzeb organizacji zamiast stosować uniwersalne, lecz często nietrafione recepty.

Damodaran unika uproszczeń, które pojawiają się w wielu popularnych poradnikach biznesowych. Zamiast gotowych recept oferuje narzędzie analityczne pozwalające zrozumieć dynamikę przedsiębiorstwa w kontekście jego otoczenia rynkowego. Pokazuje, że cykl życia firm nie zawsze jest liniowy – niektóre organizacje potrafią się „odmłodzić” poprzez innowacje lub redefinicję modelu biznesowego, inne przez dekady trwają w stabilnej dojrzałości, a jeszcze inne szybko się wypalają. Kluczowe jest jednak to, aby menedżerowie mieli świadomość, na którym etapie znajduje się ich organizacja i jakie ryzyka oraz możliwości niesie ze sobą każdy z nich.

Z mojego doświadczenia doradczego wynika, że ta świadomość bywa decydująca.

Cykl życia przedsiębiorstwa to lektura wartościowa dla menedżerów, inwestorów, doradców i wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć biznes. Pozwala spojrzeć na firmę nie tylko jako na zestaw wskaźników finansowych, lecz również jako na organizm, który rozwija się, dojrzewa, czasem się starzeje, a niekiedy znajduje sposób na odnowę. Dla środowiska biznesowego w Polsce, gdzie wiele spółek stoi dziś przed decyzjami dotyczącymi sukcesji, restrukturyzacji czy wejścia na nowe rynki, ta perspektywa jest szczególnie cenna. Uczy, że dobre zarządzanie wymaga nie tylko znajomości narzędzi finansowych i marketingowych, ale przede wszystkim właściwego rozpoznania etapu, w którym znajduje się firma, i odwagi, by podejmować decyzje adekwatne do tej fazy.

Mam nadzieję, że czytelnicy – zarówno praktycy biznesu, jak i ci, którzy dopiero rozpoczynają swoją przygodę z zarządzaniem – znajdą w tej książce narzędzie, które pomoże im podejmować bardziej świadome decyzje strategiczne i finansowe. A dla świata akademickiego będzie to inspiracja do jeszcze głębszej współpracy z biznesem, opartej na realnych problemach, z którymi mierzą się firmy na różnych etapach swojego życia.

dr Sylwia Hałas-Dej

Prorektor ds. rozwoju i współpracy z otoczeniem,

dziekan Kozminski Executive Business School

Dr Sylwia Hałas-Dej to liderka edukacji menedżerskiej w Polsce i na arenie międzynarodowej, która od ponad dwóch dekad łączy świat akademii z praktyką biznesu. Jako prorektor ds. rozwoju i współpracy z otoczeniem w Akademii Leona Koźmińskiego oraz dyrektorka programu Executive MBA łączy strategiczne spojrzenie z dogłębnym zrozumieniem potrzeb współczesnych menedżerów.

Na co dzień odpowiada za budowę i realizację najbardziej zaawansowanych programów rozwojowych – od studiów podyplomowych po kursy i programy MBA. Z niesłabnącą pasją projektuje ścieżki edukacyjne dla liderów, którzy chcą działać skuteczniej, zarządzać mądrzej i myśleć globalnie.

Jest nie tylko twórczynią programów, ale i mentorką środowiska – odpowiada za relacje z absolwentami Executive MBA i aktywnie współtworzy społeczność liderów związanych z ALK.

Członkini zespołu akredytacyjnego Association of MBAs (AMBA) – jednej z najbardziej prestiżowych organizacji oceniających jakość programów MBA na świecie. Zasiada w radzie nadzorczej ERBUD SA oraz Międzynarodowej Szkoły Zarządzania. Członkini rad naukowo-programowych i komitetów: m.in. Liceum LifeSkills, studiów Akademia Przywództwa Kobiet „LeaderShe”, kapituły Lwów Koźmińskiego.

Pełni funkcję prezeski Fundacji Rozwoju Akademii Leona Koźmińskiego, aktywnie angażując biznes w rozwój uczelni. Dzięki jej inicjatywie firmy wspierają talenty poprzez fundowanie stypendiów i wspólne projekty, budując trwałe partnerstwa na styku edukacji i praktyki biznesowej.

Przedmowa

Praktycy w każdej dyscyplinie poszukują ram, które pomogłyby im wyjaśnić, dlaczego dzieją się różne rzeczy i „co będzie, jeśli…”. W dziedzinie finansów przedsiębiorstw i wyceny podejmowano wiele prób zbudowania takich uniwersalnych teorii. Moim zdaniem najbardziej obiecującą strukturą jest cykl życia przedsiębiorstwa, w którym firmy przechodzą przez etapy narodzin, rozwoju, starzenia się i ostatecznie rozkładu. To do tej teorii wielokrotnie wracałem, starając się zrozumieć zachowanie i błędy przedsiębiorstw, różnice w perspektywach inwestycyjnych i magię „kolejnej wielkiej rzeczy”.

Cykl życia przedsiębiorstwa

Tę podróż powinniśmy zacząć od zrozumienia, jak starzeją się firmy i jakie przemiany przechodzą. Postaram się przedstawić to na poniższym obrazku:

Start-up jest jak niemowlę narażone na wysokie ryzyko zgonu. Jeśli nowej firmie poświęcimy wiele troski i uwagi, dzięki czemu uda się jej przejść od koncepcji do produktu, staje się ona wyjątkiem i w fazie młodzieńczego wzrostu stara się znaleźć model biznesowy, który poradzi sobie ze wszystkimi napotykanymi wyzwaniami logistycznymi. Jeśli odniesie sukces, wkracza w fazę wysokiego wzrostu, jej przychody zwiększają się coraz szybciej (choć zyski zazwyczaj za tym nie nadążają), a dla utrzymania tej tendencji potrzebuje dopływu kapitału. Najlepsze z tych firm będą w stanie zbudować działające modele biznesowe, w których zyski zaczną doganiać przychody. Takie firmy będą nie tylko zdolne do samofinansowania, ale również będą mogły wypłacać zyski właścicielom i innym dostawcom kapitału. Najlepsze z dojrzałych firm mogą wprawdzie przeżywać wydłużoną fazę chwały, jednak dla każdego biznesu nadchodzi w końcu wiek średni, kiedy wzrost spowalnia, ale zyski i przepływy pieniężne są nadal solidne.

Wiek średni jest dużo mniej ekscytujący niż młodość, ale najgorsze przychodzi potem. Kiedy firma się starzeje i widzi, że jej rynki się kurczą, a zyski maleją, oznacza to jej koniec. Cykl życia przedsiębiorstwa przypomina zatem przebieg ludzkiego życia. Tak jak ludzie próbują się bronić przed starzeniem się i śmiercią, decydując się na operacje plastyczne i pomoc trenerów personalnych, tak firmy zatrudniają konsultantów i bankierów oferujących kosztowne i daremne sposoby na powrót do młodości.

Przewodnik po książce

W pierwszej części książki opisuję cykl życia przedsiębiorstwa, w tym również znaki rozpoznawcze każdego z etapów rozwoju oraz czynniki decydujące o tym, jak kształt i czas trwania poszczególnych cykli zmienia się w zależności od typu przedsiębiorstwa. Przyglądam się również przełomowym punktom, w których firma przechodzi z jednego etapu swojego cyklu życia do kolejnego, oraz wyzwaniom towarzyszącym tym zmianom.

W drugiej części książki, opierając się na cyklu życia przedsiębiorstwa, wyjaśniam, jak i dlaczego w miarę starzenia się firmy powinny zmieniać swoje priorytety. W idealnych warunkach młode firmy niemal całkowicie koncentrują się na znajdowaniu dobrych inwestycji, dojrzałe poszukują nowych struktur i nowych typów finansowania, a te w fazie schyłkowej starają się jak najskuteczniej odzyskać gotówkę. Wykorzystuję te ramy do uzasadnienia, że z najbardziej destrukcyjnymi działaniami w przedsiębiorstwach mamy do czynienia wtedy, kiedy firmy nie chcą podejmować działań stosownych do ich wieku i zachowują się w sposób nieodpowiedni do etapu, w którym się znajdują, często wydając na to ogromne sumy.

W trzeciej części książki wykorzystuję cykl życia przedsiębiorstw do zilustrowania wyzwań związanych z ich wyceną. W młodych firmach największymi barierami są: brak informacji na temat działania modeli biznesowych i niepewność co do tego, jak będą one ewoluowały w przyszłości. W dojrzałych firmach głównymi wyzwaniami są: nadmierne poleganie na przeszłych informacjach i założenie, że to, co działało w przeszłości, będzie nadal działało w przyszłości. W firmach będących w fazie schyłkowej głównym problemem w wycenie jest niechęć do choćby rozważenia możliwości, że z czasem będą się one kurczyć, aż w końcu przestaną istnieć. W związku z tym analitycy często opracowują skróty i skłaniają się do wyceniania firm na podstawie różnych zmiennych – od użytkowników i subskrybentów (w przypadku młodych firm) przez zyski (dla dojrzałych firm) po wartość księgową (w przypadku firm w fazie schyłkowej).

W czwartej części książki przy pomocy cyklu życia przedsiębiorstwa wyjaśniam różnice w filozofii inwestowania, a w szczególności podział na inwestowanie we wzrost i inwestowanie w wartość. Inwestowanie w wartość – przynajmniej w formie, w której jest obecnie praktykowane, z naciskiem na zyski i wartość księgową – doprowadzi swoich zwolenników do dojrzałych firm, podczas gdy inwestowanie we wzrost będzie się skupiało na firmach będących na wcześniejszych etapach rozwoju. Tak naprawdę z cyklu życia każda grupa może wynieść pewne wskazówki i ostrzeżenia związane z ryzykami i odpowiednimi filozofiami. Inwestorzy zainteresowani wzrostem mogą przepłacić za coś, co uważają za przedsiębiorstwa będące w fazie młodzieńczego wzrostu, a co jest tuż przed przejściem w fazę wieku średniego, natomiast inwestujący w wartość ryzykują tym, że wpompują pieniądze w dojrzałe firmy, kiedy te będą przechodzić już w fazę schyłkową.

W piątej części książki omawiam wynikające z cyklu życia przedsiębiorstwa spostrzeżenia i przemyślenia dla menedżerów. Najpierw skupiam się na tym, co sprawia, że menedżer jest wybitny, i przekonuję, że narracja na temat zarządzania, która ma pasować do każdego w każdej sytuacji, po prostu nie działa, ponieważ zestaw umiejętności niezbędnych do prowadzenia firmy w okresie młodzieńczego wzrostu jest zupełnie inny niż w przypadku firmy dojrzałej. Odnoszę się również do marzeń o odrodzeniu i reinkarnacji, którymi ekscytują się menedżerowie w dojrzałych firmach, oraz pokazuję, czego można się nauczyć od nielicznych firm, dla których takie przedsięwzięcie zakończyło się sukcesem, i wielu firm, które na tym poległy. Na koniec analizuję, jak odchodzenie gospodarki światowej od wytwórczości w kierunku technologii zmieniło i skróciło cykl życia przedsiębiorstwa i dlaczego większość akceptowanych przez nas dobrych praktyk biznesowych nie przetrwała tych zmian.

[1]Harry M. Markowitz Biographical, NobelPrize.org, https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1990/markowitz/biographical (dostęp: 11.10.2025).

[2] E.F. Fama, Effcient Capital Markets: A Review of Theory and Empirical Work, „Journal of Finance” 1970, 25(2), s. 383–417.

[3] S.A. Ross, The Arbitrage Theory of Capital Asset Pricing, „Journal of Economic Theory” 1976, 13(3), s. 341–360.

[4] E.F. Fama, K.R. French, The Cross-Section of Expected Stock Returns, „Journal of Finance” 1992, 47(2), s. 427–465.

[5] C.R. Harvey, Y. Liu, H. Zhu, …and the Cross-Section of Expected Returns, „Review of Financial Studies” 2016, 29(1), s. 5–68.

[6] G. Zuckerman, Człowiek, który rozszyfrował rynki finansowe. Jak Jim Simons wywołał rewolucję quantów, tłum. A. Doroba, MT Biznes, Warszawa 2020.

[7] A. Tversky, D. Kahneman, Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases, „Science” 1974, 185(4157), s. 1124–1131.

[8] G.A. Akerlof, R.J. Shiller, Animal Spirits: How Human Psychology Drives the Economy, and Why It Matters for Global Capitalism, Princeton University Press, Princeton 2009.

[9] I. Adizes, Managing Corporate Lifecycles, Prentice Hall Press, Nowy Jork 1999.

[10] D. Miller, P.H. Friesen, A Longitudinal Study of the Corporate Life Cycle, „Management Science” 1984, 30(10), s. 1161–1183.

[11] A. Damodaran, The Dark Side of Valuation: Valuing Young, Distressed, and Complex Businesses, Pearson FT Press, Nowy Jork 2018.