Żyjąc na granicy ebook

Tytuł oryginału: Laura Perls. Living at the Boundary

Copyright © 1992 by The Estate of Laura Perls

Copyright © 1992 by The Gestalt Journal Press

Manuscript courtesy of The Gestalt Journal Press

Copyright © 2025 by The Estate of Fritz and Laura Perls

Copyright © for the Polish translation 2025 by Piotr Mierkowski

Copyright © for the Polish translation for the preface of Nancy Amendt-Lyon 2024 by Piotr Mierkowski

Copyright © for this edition by Oficyna Związek Otwarty 2025

Redakcja: Aleksandra Małek

Korekta: Michalina Pągowska

Opieka redakcyjna: Katarzyna Kurska-Wilk i Anna Bal

Projekt okładki: Paweł Sky

Układ typograficzny i łamanie: Paweł Sky

Wydanie I

Warszawa 2025

ISBN 978-83-974654-7-3

Oficyna Związek Otwarty

www.oficynazwiazekotwarty.pl

[email protected]

Fragment

Nancy Amendt-Lyon - Laura Perls: jej życie i dziedzictwo. Przedmowa do polskiego wydania

Joe Wysong - Wprowadzenie do pierwszego wydania (The Gestalt Journal, 1992)

Część I. Historia

1. Rozmowa z Laurą Perls

2. Mowa jubileuszowa

Część II. TEORIA

3. Jak kształcić dzieci na rzecz pokoju

4. Uwagi o mitologii cierpienia i seksu

5. Psychoanalityk a Krytyk

6. Uwagi o psychologii dawania i brania

7. Obserwacje dotyczące kluczowej roli wsparcia w procesie kontaktu

8. Dwa przypadki terapii Gestalt

9. Przykład sposobu postępowania terapeuty Gestalt

10. Uwagi na temat lęku i strachu

11. Wybrane aspekty terapii Gestalt

12. Komentarz na temat nowych kierunków

13. Pojęcia i błędne przekonania w terapii Gestalt

14. Warsztat z Laurą Perls

15. Oddanie

Przypisy końcowe

Bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nancy Amendt-LyonLaura Perls: jej życie i dziedzictwo. Przedmowa do polskiego wydania

Kiedy Piotr Mierkowski zwrócił się do mnie z propozycją napisania przedmowy do polskiego przekładu książki Laury Perls (1992), Living at the Boundary, nie musiałam się długo zastanawiać nad odpowiedzią. Jak mi wyjaśnił, do tej pory w języku polskim ukazało się stosunkowo niewiele pozycji z literatury Gestalt. Wkład Laury Perls w opracowanie podstaw teoretycznych terapii Gestalt i w jej późniejszy rozwój jest w Polsce niedostatecznie wyeksponowany – w przeciwieństwie do tego, jak bardzo znane jest nazwisko Fredericka (Fritza) Perlsa. Wierzę, że dzięki udostępnieniu polskim kolegom i koleżankom, w ich ojczystym języku, tego obszernego zbioru najrozmaitszych tekstów – wywiadu z Laurą, jej pierwszych artykułów, prywatnych notatek do prezentacji i zapisu warsztatu – będą oni mogli skorzystać z bogatego i pełnego żywotności dorobku Laury. Pomysł bycia częścią tego projektu sprawił, że od razu poczułam się z nim mocno związana, zwłaszcza że Laura Perls była moją ukochaną nauczycielką i mentorką.

Życie Laury Perls obejmowało większość XX wieku. Pochodziła ze zasymilowanej niemiecko-żydowskiej rodziny, dzięki czemu dane jej było – jako jednej z nielicznych kobiet w tamtych czasach – uczęszczać na studia wyższe. Czasy, na które przypadła jej młodość oraz wczesny wiek dojrzały w Niemczech, były kształtowane przez ekspresjonizm, filozofię egzystencji, psychologię postaci, psychoanalizę, literaturę, taniec nowoczesny i muzykę klasyczną. Wystarczy wymienić tutaj choćby kilka nazwisk wybitnych postaci tamtego okresu, takich jak: Otto Dix, Hanns Katz, Martin Buber, Paul Tillich, Max Wertheimer, Adhémar Gelb, Kurt Goldstein, Karl Landauer, Erich Fromm, Wilhelm Reich, Albert Camus, Italo Calvino, Émile Jaques-Dalcroze. Warto również wymienić Johanna Wolfganga von Goethego i Ludwiga van Beethovena, którzy, mimo, że byli przedstawicielami wcześniejszej epoki romantyzmu, w istotny sposób oddziaływali na całokształt epoki, w której żyła Laura Perls. To całe tło miało znaczący wpływ na jej twórczość pisarską, zarówno w sferze zawodowej, jak i prywatnej. Trudno odnaleźć wykład lub artykuł, w którym Laura nie odnosiłaby się przynajmniej pobieżnie do jakiegoś dzieła literackiego, mitologii greckiej, filozofii czy sztuki. Wprawdzie Laura nie należała do płodnych pisarek, jednak zawsze uważała się za pisarkę, a poza tym intensywnie czytała. Jeszcze zanim psychologia i psychoterapia zostały uznane za dziedziny naukowe, Laura uważała literaturę za swoisty klucz do ujawniania i ilustrowania ludzkiego doświadczenia. I tak na przykład zaintrygowała ją powieść Itala Calvina, w której autor, czytelnik i narrator opowieści stanowili jedną i tę samą osobę1. Laura uważała, że tworząc takie właśnie transformacyjne dialogi między autorami znakomitej literatury a ich czytelnikami, można było rozwijać wyobraźnię, zdolność rozumowania i umiejętność komunikowania się, a także umożliwiać czytelnikom lepszy dostęp do ich emocji. Powołując się na innego wybitnego autora, Milorada Pavića2, Laura proponowała, by nie mówić tylko o utalentowanych pisarzach, ale także o utalentowanych czytelnikach, którzy subiektywnie przekształcają teksty pisane za sprawą ich czytania i dzięki czemu przeobrażają zarazem własne życie. Mam ogromną nadzieję, że ten rodzaj owocnego, transformującego dialogu zostanie pobudzony w czytelnikach lektury polskiego wydania Żyjąc na granicy.

Pragnąc przybliżyć polskiej publiczności postać Laury Perls, jej dorobku zawodowego i praktyki terapeutycznej, zacznę od zwrócenia uwagi na tragiczne wydarzenia w jej życiu spowodowane dojściem do władzy narodowych socjalistów w Europie. W latach poprzedzających II wojnę światową, w trakcie wojny i po jej zakończeniu wielu milionom ludzi przyszło doświadczyć traumatycznych przeżyć związanych z utratą bliskich, rodzinnego domu, środków do życia, ojczystego języka i kultury. Niektórym z nich udało się rozwijać kulturę pamięci, podczas gdy inni popadli w zaprzeczenie, odcinając się od następstw swojej osobistej tragedii. Istnieją niezliczone sposoby radzenia sobie z tym niezwykle trudnym okresem. W swoich rozważaniach na ten temat Emily Kuriloff (2014) opiera się na przykład na rozmowach przeprowadzonych wśród emigracyjnych psychoanalityków i naukowców z całego świata, którzy zajmowali się badaniem tego historycznego okresu. Autorka doszła do wniosku, że duża część psychoanalityków, którzy zdołali uniknąć poważnej traumy, stanowiącej konsekwencję okropieństw, jakich dopuszczali się zwolennicy narodowego socjalizmu, niejednokrotnie zaprzeczała temu, jaki wpływ miały na nich te katastrofalne doświadczenia. Osoby te charakteryzowało istnienie pewnych blokad świadomości oraz ogromna niechęć do rozmawiania o osobistych doświadczeniach i konsekwencjach własnych traumatycznych przeżyć. Kuriloff dostrzegła również, że jakość ich relacji z innymi oraz sposób ich funkcjonowania zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym były w dużej mierze zależne od stopnia, w jakim byli oni zdolni uświadomić sobie swoje traumatyczne przeżycia. Zarówno żydowscy, jak i politycznie zaangażowani lewicowi psychoanalitycy jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku niechętnie odnosili się do tego, by mówić otwarcie o tym, że ich zawodowa perspektywa i działalność mogą mieć jakikolwiek związek z traumatycznymi wydarzeniami z ich przeszłości. Z nadzieją, że ich teoria pozwoli im przezwyciężyć własne tragiczne doświadczenia – takie jak prześladowania, utrata bliskich, pracy i dóbr materialnych, a także wygnanie z rodzimej ziemi w latach poprzedzających Holokaust, w jego trakcie czy po jego zakończeniu – ich traumy były spychane na dalszy plan. Niemniej jednak sprawy, których starali się unikać, miały ogromny wpływ na kształt ich dalszego życia i zawodową spuściznę. Odbiło się to na ich rodzinach i kolegach, pacjentach i uczniach; w zasadzie na całej zachodniej kulturze. W reakcji na załamanie się cywilizacji spowodowane przez Trzecią Rzeszę wielu psychoanalityków z determinacją stawiało czoła temu ogromnemu chaosowi i potwornemu emocjonalnemu cierpieniu, stosując strategie przetrwania, rozwijając nowatorskie koncepcje odporności i naprawy oraz wykazując się kreatywnością. Szczególnie poruszające i inspirujące są sposoby konstruktywnego radzenia sobie z trudnościami życiowymi opisane przez takich psychoanalityków i psychiatrów, jak Boris Cyrulnik (2009, 2012) i Henri Parens (2004), a także przez badacza zajmującego się problematyką pracy społecznej, Louisa Lowy’ego (Gardella, 2011).

Na tle losów tych psychoanalityków-emigrantów historia Laury Perls nie stanowi wcale wyjątku. Jej matka, Toni Posner, zdołała jeszcze w 1936 roku odwiedzić Laurę i Fritza w Johannesburgu, dokąd uciekli z Amsterdamu, przewidując, że naziści wkrótce opanują również Holandię. Relacja Laury z matką była bardzo ambiwalentna. Toni mieszkała z nimi w Południowej Afryce przez niewiele ponad osiem miesięcy, zanim zdecydowała się na powrót do Niemiec, twierdząc, że posiadanie znacznego majątku zapewni jej bezpieczeństwo w Pforzheim i że w razie potrzeby będzie mogła stamtąd uciec. Niestety, po kilku latach od powrotu do Niemiec sytuacja uległa radykalnej zmianie, Toni została deportowana do obozu koncentracyjnego w Rydze, gdzie najprawdopodobniej została zamordowana zaraz po przybyciu w grudniu 1941 roku. W osobistych rozmowach Laura wyrażała zawsze głęboki żal, że nie zatrzymała matki w Johannesburgu i to pomimo faktu, że w Południowej Afryce obowiązywały ostre ograniczenia liczby przyjmowanych uchodźców. Bestialskie zabójstwo jej matki przez nazistów miało na Laurę trwały wpływ, jak można było wnioskować z wyrazu jej twarzy za każdym razem, gdy mówiła o tej ogromnej stracie. Jej krótkie opowiadanie Przebudzenie opisuje jedno z najwcześniejszych jej wspomnień związanych z matką i młodszą siostrą Lisel – wówczas jeszcze niemowlęciem (Amendt-Lyon, 2016, s. 11–15). Wspomnienie to zostało zapisane w notatniku z roku 1946. Ogrom osobistych strat Laury w tym okresie spotęgowała na dodatek wiadomość, że jej siostra wraz z mężem Kurtem i córką Ruth, którzy tak samo jak ona uciekli do Holandii, zostali stamtąd deportowani i zamordowani w Auschwitz. W tym samym notatniku z 1946 roku znajdują się zapiski Laury do wiersza „Drabina Jakubowa. l. Lament (ku pamięci L., która zginęła z rąk nazistów, maj 1944 r.)” (Amendt-Lyon, 2016, s. 4–8). W lutym 1945 r. do obozu koncentracyjnego w Theresienstadt (w miejscowości Terezin w Czechach) deportowano jej wuja, Williama Posnera, urodzonego w mieście Koschmin (obecnie Koźmin Wielkopolski w Polsce) – starszego brata i partnera biznesowego ojca Laury. Na swój sposób, prywatnie i z rozwagą (m.in. z pomocą swojej twórczości literackiej), Laura przerabiała ogrom doznanych przez siebie strat, zarazem jednak utrzymując osobiste sprawy niejako na drugim planie.

Przez całą resztę swojego życia Laura dźwigała doświadczenie traumy i krzywdy wyrządzonej przez barbarzyństwo narodowego socjalizmu. Współczesna Polska do tej pory nosi blizny pozostawione przez zbrodniczą decyzję Hitlera i Stalina o wymazaniu niepodległej Rzeczypospolitej z mapy Europy i podzieleniu jej na strefy wpływów. Inwazja na Polskę 1 września 1939 r., potajemnie uzgodniona w pakcie Ribbentrop-Mołotow, to jedna z najmroczniejszych kart polskiej historii. Narodowi socjaliści szybko zaczęli zakładać getta dla Żydów na terenie całej okupowanej Polski. Wkrótce potem na terytorium zajętej przez Niemców Polski powstały liczne obozy koncentracyjne, a w końcu obozy zagłady, których celem była eksterminacja Żydów, członków polskiego ruchu oporu i innych politycznych przeciwników, mniejszości etnicznych i homoseksualnych mężczyzn. Ofiary nazistowskich Niemiec bezprawnie więziono, torturowano, głodzono i mordowano. Naziści werbowali do pracy w obozach osoby należące do określonych grup ludności polskiej3 i zmuszali osadzonych do pracy w charakterze strażników bądź do pomocy w organizowaniu i prowadzeniu obozów. Inwazja na Polskę i zagarnięcie polskiego terytorium przez Hitlera i Stalina doprowadziły do powstania polskiego ruchu oporu pod dowództwem Armii Krajowej, przyczyniły się też do narastania kwestii związanych z polską tożsamością narodową. Wojna i zagłada nie ominęły nikogo. W okresie po zakończeniu II wojny światowej, kiedy Polska znalazła się pod rządami komunistów, za żelazną kurtyną, okrucieństwa zbrodni Stalina z oczywistych względów nie mogły być jawnie omawiane. Dopiero w ostatnich latach dyskusja o historii Polski tamtego okresu może być oparta na źródłach popartych faktami, a nie na ideologii. Rewolucja czerwcowa 1989 roku stanowiła pierwszy krok w stronę obalenia rządów komunistycznych, wybory w 1990 roku uczyniły kolejny krok, a nowa konstytucja z 1997 roku ustanowiła parlamentarny system rządów. Od czasów okupacji niemieckiej do tej właśnie pory Polska pozostawała pod wpływem sowieckiej dominacji, a Polakom do dziś przychodzi zmagać się z konsekwencjami doświadczenia totalitarnego reżimu oraz faktu, że wiele obozów koncentracyjnych i obozów zagłady zostało zbudowanych przez nazistowskie Niemcy na okupowanych ziemiach polskich4. Tragiczne dziedzictwo tej epoki w Polsce dzieli z pewnością wiele wspólnych aspektów z kluczowymi wydarzeniami z życia Laury Perls: jej ucieczką w obliczu rosnącego w siłę narodowego socjalizmu, życiem na uchodźstwie, antyfaszystowską przynależnością polityczną, utratą bliskich w nazistowskich obozach zagłady.

Szkoląc się u Laury, miałam wiele okazji do osobistych z nią spotkań, które niewątpliwie wywarły na mnie ogromny wpływ. Do Nowego Jorku przyleciałam w 1976 roku z Austrii, gdzie mieszkałam od kilku lat. Z polecenia mojego pierwszego trenera Gestalt skontaktowałam się z Laurą, która zaprosiła mnie i mojego ówczesnego męża do swojego mieszkania. To właśnie wtedy dowiedzieliśmy się, że Laura każdego lata spędzała urlop w Europie, gdzie prowadziła również swoje warsztaty. Rozmawialiśmy z nią o najnowszych publikacjach odnoszących się do terapii Gestalt. Umówiliśmy się wtedy nie tylko na utrzymanie kontaktu, lecz także na zorganizowanie weekendowego warsztatu dla Laury w Austrii następnego lata. Dzięki tym i późniejszym warsztatom mogłam lepiej poznać jej styl pracy, sposób, w jaki wchodziła w kontakt z uczestnikami, oraz przyjrzeć się jej posługiwaniu się koncepcjami, z których czerpała. Gdy z kimś pracowała, była w pełni obecna; po zakończeniu każdej pracy wyraźnie wycofywała się z tej bliskości, uprzedzając tym samym niezgodę na jej odejście ze strony tego członka grupy, z którym wcześniej pracowała. Pozwoliło mi to uchwycić koncepcję granicy jako miejsca łączności i oddzielenia. Ponadto było to ilustracją „postawy wiszenia-na” (F. Perls, 1969, s. 134), którą opisała po raz pierwszy w „The Dummy Complex” (Kompleks smoczka)5 – jednym z dwóch rozdziałów, które napisała do książki Ego, Hunger and Aggression; drugi jej rozdział to „The Meaning of Insomnia” (Znaczenie bezsenności). W tej publikacji nie uznano jej autorstwa, co było typowe dla dynamiki pierwszy plan / drugi plan w relacjach między Fritzem i Laurą. Prowadząc grupy, Laura realizowała swoją koncepcję kontaktu i wsparcia, posuwając się naprzód stopniowo, stosując przyswajalne kroki, które zapewniały uczestnikom możliwie największe wsparcie. Jej mottem było udzielanie tak dużego wsparcia, jak to konieczne, i tak małego, jak tylko możliwe, co pozwalało na rozwój umiejętności wspierania samego siebie i współzależności. W swojej pracy Laura bezustannie podkreślała znaczenie zapewnienia wystarczającego wsparcia jako warunku koniecznego do nawiązania kontaktu. Jej interwencje były precyzyjne i zwięzłe; używała ich oszczędnie, aby skoncentrować się na czymś, co zwróciło jej uwagę. Jej sposób bycia zarówno w pracy, jak i w sferze prywatnej był bardzo opanowany. Nie sprawiała wrażenia osoby niepewnej siebie czy też nieaktywnej. Ten niesensacyjny styl Laury można również określić jako pełen szacunku i szlachetnej powściągliwości. Pracując małymi krokami, podczas eksperymentowania z pojawiającymi się wyzwaniami, uczestnicy nie czuli się zwykle przytłoczeni nadmiarem doświadczeń. Laura lubiła eksperymentować z tym, co pojawiało się, gdy niefunkcjonalna, sztywna pewność mogła ustąpić miejsca odkrywaniu nowych formacji i zmian dynamiki w polu. Zachęcała swoich uczniów do zwracania uwagi na to, jak ich pacjenci subiektywnie postrzegają daną sytuację, co umożliwiało im wytyczanie wyraźniejszych granic i ich regulowanie. Jej zalecenia dotyczące postępowania w procesie psychoterapii i superwizji przyświecają wielu z nas do dziś.

W pracy z grupami Laura zachęcała uczestników do dzielenia się bezpośrednimi reakcjami i zadawania pytań dotyczących procesu. Często skupiała się na ich oddychaniu, posturze, wyrazie twarzy, stylu mówienia, doborze słów, na tym, jak jedli i przeżuwali pokarm – z ciekawością i dużym zaangażowaniem eksperymentowała i badała granice. Lubiła też zabawy językowe. Laura bardzo wyraźnie rozróżniała pragnienie i potrzebę, podkreślając, że kiedy dziecko sygnalizuje matce „Nie!”, to jest to pierwsza granica ja (ang. ego), jaką dziecko wyznacza. Nieufna wobec interpretowania zachowań pacjentów przez terapeutów, Laura zachęcała swoich uczniów do skupienia się na tym, co oczywiste.

Darząc głębokim szacunkiem swoich nauczycieli – filozofów egzystencjalnych Paula Tillicha i Martina Bubera, Laura kładła nacisk na umiejętność prowadzenia dialogu i właściwego podejścia do każdego pacjenta, co było dla niej kluczowe w procesie psychoterapii. Skupiała się na koncepcji Ja-i-Ty oraz chwili obecnej, nie pomijając przy tym przeszłości ani przyszłości. Co więcej, Laura często podkreślała, że zdolność do bycia świadomym własnej śmiertelności oraz naszej wyjątkowości jako bytów jednostkowych stanowi to, co czyni nas ludźmi i jest motorem naszej kreatywności. To właśnie w tym sensie powstała opracowana przez Laurę koncepcja stylu jako twórczego wyrazu wyjątkowości danej osoby, kompleksowego sposobu wyrażania siebie. Często żartowała, że jeśli ma się styl, psychoterapia nie jest potrzebna! Mocnymi stronami Laury były takie cechy jak opanowanie, spójność, elokwencja, zaangażowanie i niezawodność. Była zmysłową kobietą, miała doskonałe wyczucie estetyczne i wykazywała się subtelnym poczuciem humoru. Jej staranny, wyważony sposób bycia rozkwitał w bezpośrednim kontakcie z innymi, dzięki uporządkowanemu, wspierającemu ją osobistemu tłu. Raz zdarzyło mi się jednak doświadczyć sytuacji, w której Laura niemal zamarzła w obliczu nieznanej sytuacji, w której dała sobie możliwość sięgnięcia po wsparcie innych osób, żeby uwolnić się od niepokoju. Dzięki temu udało mi się pojąć jej koncepcję zażenowania, które definiowała jako stan graniczny per se. Mówiła o zażenowaniu jako stanie, w którym osoba jedną nogą stoi na terenie dobrze sobie znanym, a drugą na nieznanym. Kiedy jednostka jest w stanie zaakceptować swoje poczucie zażenowania, może wtedy nawiązać kontakt z „innym”, z tym, co jest inne, a jej granica doświadczenia poszerza się. Odmawiając sobie zgody na zażenowanie, osoba może sprawiać wrażenie opanowanej, ale jej poczucie bezpieczeństwa istnieje kosztem pozostawania w obrębie starych granic.

Laura Perls współpracowała z Fritzem Perlsem i Paulem Goodmanem przy opracowywaniu wielu różnych koncepcji terapii Gestalt, zachowując jednak niechęć do bycia w centrum uwagi – ich autorstwo pozostawiła mężczyznom (zob. Amendt-Lyon, 2016, lx ff). Studiując psychologię postaci na Uniwersytecie we Frankfurcie, a zwłaszcza podczas pisania swojej pracy doktorskiej na temat wizualnej percepcji kontrastu kolorów, Laura miała okazję poznać i uczyć się u Wertheimera, Gelba i Goldsteina (L. Perls, 1932). Eksperymentalna konstrukcja jej pracy doktorskiej łączyła ilościowe i jakościowe pomiary subiektywnego postrzegania wzrokowego, dostarczając dowodów na hipotezę, że uwarunkowania pola mają silny wpływ na percepcję sensoryczną. W odróżnieniu od Fritza Perlsa i Paula Goodmana, studia uniwersyteckie zapewniły Laurze teoretyczne podstawy w dziedzinie psychologii postaci i fenomenologii, co przydało się jej w przeprowadzaniu eksperymentów naukowych, która to umiejętność okazała się z kolei przydatna w dalszym rozwijaniu terapii Gestalt (zob. Shane, 2002, 2003).

Z chwilą opublikowania książki Ego, Hunger and Aggression (Perls, 1947) zarówno Fritz, jak i Laura zaczęli na nowo poddawać dyskusji teorię i praktykę psychoanalizy. Laura powiedziała mi kiedyś, że to właśnie ona przyczyniła się do zmiany podejścia do pracy z pacjentami – na pracę twarzą w twarz, zamiast siedzenia za kozetką. Jej doświadczenie związane z tańcem nowoczesnym i metodą Dalcroze’a6 przyczyniło się do rozwoju metody egzystencjalno-eksperymentalnej, która oprócz słowa mówionego obejmowała oddychanie, posturę, ruch i mimikę twarzy. Często powtarzała, że terapia Gestalt stanowi układ odniesienia dla pracy egzystencjalno-fenomenologicznej, opartej na doświadczeniu i eksperymentowaniu. To właśnie te trzy deskryptory rozpoczynające się na literę „E” [w języku angielskim: existential, experiential i experimental; przyp. tłum.] współtworzą metodę terapii Gestalt7. Zamiast uciekać się do technik, Laura definiowała podstawy terapii Gestalt jako filozoficzne i estetyczne.

Laura Perls przewodniczyła Nowojorskiemu Instytutowi Terapii Gestalt (ang. New York Institute for Gestalt Therapy; w skrócie NYIGT) – pierwszej założycielskiej organizacji szkolącej i promującej terapię Gestalt – nieprzerwanie od jej założenia w 1952 r. aż do swojej śmierci w 1989 r. W tym czasie zyskała miano „strażniczki płomienia”. Nauczała także poza Nowym Jorkiem, w Stanach Zjednoczonych i w Europie, mając znaczący wpływ na kolejne pokolenia terapeutów Gestalt, którzy z kolei odwdzięczali się jej licznymi publikacjami i wykładami, w których była o niej mowa. Jej koledzy i byli uczniowie upamiętnili również Laurę, wydając na jej cześć specjalny numer The Gestalt Journal (Festschrift) z okazji jej 75. urodzin w 1980 roku (zob. Wysong, 1980). Ponadto jeden z numerów czasopisma Voices: The Art and Science of Psychotherapy został poświęcony Laurze Perls i terapii Gestalt (zob. American Academy of Psychotherapists, 1982). Upamiętniając stulecie Laury w 2005 roku, terapeuci Gestalt z Niemiec, Szwajcarii i Austrii zorganizowali swoją pierwszą wspólną konferencję w Monachium, zapraszając prelegentów z Niemiec, Szwajcarii, Austrii i Stanów Zjednoczonych. Większość wykładów z tej cieszącej się dużym zainteresowaniem konferencji została opublikowana w niemieckich i szwajcarskich czasopismach. W ramach Niemieckiego Stowarzyszenia Terapii Gestalt (DVG) powstał również film dokumentalny o Laurze, którego producentami byli Wolf Lindner i Christof Weber. Film ten ukazał się niedawno na DVD, w języku niemieckim w 2005 roku, a w języku angielskim w 2007 roku, pod tytułem At the Boundary: Laura Perls and Gestalt Therapy.

Pozostaje mieć nadzieję, że te słowa przedmowy przybliżyły życie i dorobek intelektualny Laury Perls polskim czytelnikom, którzy dzięki temu nabiorą apetytu na smakowite kąski, jakie ma do zaoferowania jej książka Żyjąc na granicy.

Nancy Amendt-Lyon

LITERATURA CYTOWANA

• Amendt-Lyon, Nancy (2016). Timeless Experience: Laura Perls’s Unpublished Notebooks and Literary Texts 1946–1985. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

• American Academy of Psychotherapists (1982). Keeping the Flame: Laura Perls and Gestalt Therapy. Voices: The Art and Science of Psychotherapy – Journal of the American Academy of Psychotherapists, 18(2).

• Cyrulnik, Boris (2009). Resilience. How Your Inner Strength Can Set You Free from the Past. London: Penguin.

• ______ (2012). Sauve-toi, la vie t’appelle. Paris: Odile Jacob.

• Gardella, Lorrie Greenhouse (2011). The Life and Thought of Louis Lowy. Social Work Through the Holocaust. Syracuse: Syracuse University Press.

• Kuriloff, Emily (2014). Contemporary Psychoanalysis and the Legacy of the Third Reich: History, Memory and Tradition. London: Routledge.

• Parens, Henri (2004). Renewal of Life. Healing from the Holocaust. Chicago: Schreiber.

• Perls, Frederick S. (1947/1969). Ego, Hunger and Aggression: The Beginning of Gestalt Therapy. New York: Random House.

• Perls, Laura (1932). Die Erscheinungen des simultanen Kontrastes und der Eindruck der Feldbeleuchtung. Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der Naturwissenschaftlichen Fakultät der Johann-Wolfgang-Goethe-Universität, Frankfurt a. M.

• ______ (1992). Living at the Boundary. Gouldsboro, Maine: The Gestalt Journal Press.

• Shane, Paul (2002). Return of the Prodigal Daughter: Historiography and the Relationship between Gestalt Psychology and Gestalt Therapy. Unpublished doctoral dissertation. San Francisco, CA: Saybrook Graduate School & Research Center.

• ______ (2003). An Illegitimate Child: The Relationship Between Gestalt Psychology and Gestalt Therapy. International Gestalt Journal, 26(2), 23–46.

• Wysong, Joseph (red.) (1980). A Festschrift for Laura Perls in Celebration of her 75th Birthday. The Gestalt Journal, 3(1), 3–158.

Nancy Amendt-Lyon, dr fil., studiowała psychologię w Nowym Jorku, Genewie i Grazu, odbyła trening w zakresie terapii Gestalt i psychoanalizy grupowej, od 1978 roku prowadzi prywatną praktykę. W latach 2006–2021 pełniła funkcję przewodniczącej Austriackiego Stowarzyszenia Terapii Gestalt (ÖVG), członek rzeczywisty NYIGT, obecnie zastępca redaktora naczelnego Gestalt Review i członek rady naukowej Psychotherapie Forum. Posiada wieloletnie doświadczenie w szkoleniu terapeutów Gestalt, psychoanalityków grupowych i superwizorów w Austrii i za granicą. Jest autorką licznych publikacji, w tym opracowania tomu wcześniej niepublikowanych utworów literackich Laury Perls, Timeless Experience: Laura Perls’s Unpublished Notebooks and Literary Texts 1946–1985 (2016); współredaktorka książki Creative License: The Art of Gestalt Therapy (2003) oraz autorka debiutanckiej powieści Case Unclosable (2013).

• [email protected]

• www.amendt-lyon-gestalttherapie.at

Joe Wysong Wprowadzenie do pierwszego wydania (The Gestalt Journal, 1992)

Laura Perls wolała bezpośrednie interakcje od słowa pisanego. Przez ponad cztery dekady podróżowała po Ameryce Północnej i Europie, szkoląc specjalistów zajmujących się zdrowiem psychicznym i osoby z pokrewnych dziedzin w zakresie teorii i praktyki terapii Gestalt. Prowadząc aktywne życie zawodowe, aż do ostatnich miesięcy przed śmiercią w wieku osiemdziesięciu pięciu lat dużo podróżowała i prowadziła regularne grupy szkoleniowe i superwizyjne w swoim mieszkaniu/gabinecie w dzielnicy Upper West Side na Manhattanie.

Laura Posner Perls była niezwykłą kobietą, która wywarła znaczący wpływ na życie każdego, kto miał okazję ją poznać. Urodzona w Niemczech, stała się inspiracją dla tych, których szkoliła, odkąd przeniosła się do Stanów Zjednoczonych w 1947 roku, po piętnastu latach prowadzenia praktyki psychoanalitycznej w Południowej Afryce.

Biografia tej nadzwyczajnej pionierki, wywodzącej się z tradycji klasycznej psychoanalizy Freuda, jest jak najbardziej pożądana, ale niniejsza książka nie jest na to właściwym miejscem. Zbiór jej dzieł postanowiliśmy raczej rozpocząć od zapisu rozmowy przeprowadzonej z Laurą przez dra Daniela Rosenblatta – jej przyjaciela i współpracownika, a także od wystąpienia wygłoszonego przez Laurę podczas uroczystej kolacji z okazji 25-lecia Nowojorskiego Instytutu Terapii Gestalt. Wywiad Rosenblatta odbył się wiosną 1984 roku, na krótko przed podróżą Laury do Niemiec, dokąd jeździła każdego lata na piesze wędrówki po ukochanych Alpach. Jest to zdecydowanie najobszerniejszy wywiad, jakiego Laura kiedykolwiek udzieliła; został on pierwotnie nagrany na taśmie wideo, a następnie opracowany specjalnie na potrzeby niniejszej publikacji.

W wywiadzie Laura opowiada o swoich doświadczeniach z dzieciństwa i młodości oraz z czasów szkolnych i studenckich jeszcze w Niemczech, a także o swojej działalności zawodowej zarówno w Południowej Afryce, jak i później w Stanach Zjednoczonych. Podczas rozmowy skupia się zwłaszcza na historii Nowojorskiego Instytutu Terapii Gestalt. Jeśli chodzi o plan książki, pierwsze dwa rozdziały opatrzyliśmy tytułem „Historia”, a pozostałych trzynaście – „Teoria”.

Laura wyraziła zgodę na publikację przez nas angielskiego wydania Żyjąc na granicy na krótko przed wyjazdem do Europy, który okazał się jej ostatnią podróżą. Zmarła wkrótce po przyjeździe do Pforzheim w Niemczech – miasta, w którym się urodziła. Z tej też przyczyny nie mogłem już skorzystać z pomocy Laury przy redagowaniu jej rękopisu i ponoszę wyłączną odpowiedzialność za wprowadzone w nim zmiany. Książka Żyjąc na granicy (1989) ukazała się wcześniej w języku niemieckim nakładem wydawnictwa Humanistische Psychologie, w przekładzie i redakcji bliskiego przyjaciela Laury, Milana Sreckovica.

Ta książka nie jest jednak wtórnym tłumaczeniem owej publikacji. Z wyjątkiem tekstu Jak kształcić dzieci na rzecz pokoju, który powstał jeszcze w języku niemieckim, wszystkie pozostałe zawarte tutaj eseje zostały napisane po angielsku, a podstawą niniejszego tomu są oryginalne rękopisy. Ponadto udało mi się zdobyć materiały wcześniej niedostępne dla Sreckovica, dzięki czemu niniejszy zbiór zawiera rozdziały, których zabrakło w niemieckim wydaniu.

W rozdziałach, które były po raz pierwszy opublikowane gdzie indziej, nie wprowadzałem żadnych zmian redakcyjnych i ukazują się one tak jak w oryginale. Na końcu każdego rozdziału zamieściłem jedynie informację o historii ich publikacji.

Przypisy końcowe

1Mowa tu o wydanej po raz pierwszy w 1979 roku powieści Itala Calvina Jeśli zimową nocą podróżny, której wznowienie w języku polskim ukazało się w 2024 roku nakładem PIW.

2Laura Perls nawiązywała tu do pierwszego rozdziału Słownika chazarskiego (1984), którego autorem jest Milorad Pavić (1929–2009) – serbski poeta, prozaik, tłumacz i historyk literatury. Książka ta została okrzyknięta przez krytykę światową jednym z najbardziej znaczących dzieł XX wieku, przełożona na 24 języki i porównywana do dzieł Eco, Borgesa i Marqueza. Stanowi ona księgę mądrości i wtajemniczenia, a zarazem fascynującą przygodę; arcydzieło poświęcone zagadnieniu tolerancji, którego najistotniejsze przesłanie to przekraczanie wszelkiego rodzaju granic, barier i uprzedzeń stojących na drodze tworzenia wspólnoty ogólnoludzkiej, wyzbywanie się maluczkich osobistych interesów, odnajdywanie prawdy w sobie i otwieranie ku innym.

3Mowa tu o tzw. więźniach funkcyjnych, którymi najczęściej stawali się kryminaliści i osoby „aspołeczne” odsiadujące wcześniej wyroki w więzieniach, których zadaniem było sprawowanie kontroli nad pozostałymi więźniami osadzonymi w obozach koncentracyjnych. Zwykle byli to mordercy, złodzieje, sutenerzy, prostytutki, ale również osoby sympatyzujące z reżimem nazistowskim ze względu na przekonania polityczno-społeczne, np. antysemityzm, rasizm, homofobia, albo korzyści osobiste, jak było to np. w przypadku zdegenerowanych przedstawicieli granatowej policji kolaborujących z niemieckim okupantem (Oświęcim. Hitlerowski obóz masowej zagłady, 1981; Liblau, 1996; Grabowski, 2020).

4Więcej na ten temat można przeczytać w tekstach poświęconych polskiej pamięci o Zagładzie autorstwa Jana Borowicza – polskiego psychoterapeuty analitycznego i kulturoznawcy; autora książki Nagość i mundur (2015) oraz Pamięć perwersyjna. Pozycje polskiego świadka Zagłady (2020). W swoim wykładzie dla Polskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego Borowicz powiedział m.in., „że to zaprzeczenie – a nie wyparcie, jak najczęściej się opisuje – stanowi główny mechanizm stojący za trudnościami w polskiej żałobie po Zagładzie, w integracji historii polskich Żydów oraz etnicznych Polaków i w przepracowaniu bycia w pozycji uwikłanego świadka ludobójstwa. Zaprzeczenie tworzy dwie równoległe rzeczywistości: doświadczenie historyczne jest jednocześnie pamiętane i odrzucone, czytelne i niezrozumiałe. To podstępniejszy i bardziej destrukcyjny proces niż wyparcie, w którym nieuświadomiona wiedza może zostać odzyskana dla wzbogacenia tożsamości. Uporczywe zaprzeczanie nie tylko uwikłaniu w Zagładę, ale czasem nawet byciu jej świadkiem przez skrajnie prawicowe i nacjonalistyczne partie, rządy i instytucje w Polsce oraz innych krajach Europy Wschodniej, popycha społeczeństwa jeszcze dalej w traumatyczne mechanizmy wypaczające i deformujące pamięć o wojnie” (22 listopada 2023; PTP). Równie stymulujący „głos psychoterapeuty w sprawach obywatelskich” w odniesieniu do panującej obecnie w Polsce sytuacji społeczno-politycznej należy do Jakuba Bobrzyńskiego. Jego artykuł „Milczenie jest prawdziwą zbrodnią” (2019) nawiązuje do słynnej książki Hanny Segal pod tym samym tytułem, według której terapeuci „doświadczający tych samych co wszyscy destrukcyjnych i autodestrukcyjnych popędów, powinni zaglądać w głąb siebie i próbować zrozumieć otaczającą ich trudną rzeczywistość, mimo tendencji do odwracania się od niej”. Artykuł ten otwiera poruszające zdanie zapożyczone z książki autorstwa Achille Mbembe o doświadczeniu kolonialnym pt. Polityka Wrogości. Nekropolityka (2018, s. 30), które równie dobrze odnosi się do aktualnej sytuacji w Polsce i wydaje się oddawać sedno sprawy, o której tu mowa: „Nie chcemy przyznać, że tak naprawdę nasze ja zawsze kształtowało się w opozycji do innego – Murzyna, Żyda, Araba, obcego, którego wprawdzie zinterioryzowaliśmy, ale w sposób regresywny; że w gruncie rzeczy składamy się z różnych zapożyczeń od obcych podmiotów i w związku z tym zawsze byliśmy istotami granicznymi – tego właśnie wielu ludzi nie chce dziś przyznać”.

5Prawdopodobnie najprecyzyjniejszy opis koncepcji „wiszenia na ugryzieniu” (ang. hanging-on bite) można znaleźć w Ego, Hunger, and Aggression w rozdziale zatytułowanym „The Dummy Complex” (Kompleks smoczka), którego autorką była w istocie Laura Perls, o czym Frederick Perls napomknął jedynie w Przedmowie do pierwszego angielskiego wydania książki z 1947 roku. „Aby lepiej zrozumieć postawę smoczka (ang. dummy attitude) – pisze Perls – musimy jeszcze raz powrócić do okresu karmienia piersią i związanych z nim trudności w przechodzeniu do etapu gryzienia. Główna aktywność podczas karmienia piersią ogranicza się do wiszenia na ugryzieniu, które nie jest «gryzieniem na wylot», nie polega na odgryzaniu części piersi, ale na ustanowieniu konfluencji między matką a dzieckiem. A zatem tylko początek procesu karmienia piersią wiąże się z jakimikolwiek świadomymi trudnościami; z chwilą, gdy dziecko wytworzy pompę próżniową w swych ustach i mleko zacznie płynąć, nie jest wymagany żaden dalszy wysiłek z jego strony. Ruchy ssania są podkorowe, automatyczne, a podczas karmienia dziecko stopniowo zasypia. (…) Konflikt może pojawić się wtedy, gdy dziecku rosną zęby. Jeśli strumień pokarmu jest niewystarczający, dziecko zostaje sprowokowane do uruchomienia wszystkich dostępnych mu środków w celu osiągnięcia satysfakcji, co pociąga za sobą korzystanie z twardniejących dziąseł i prób gryzienia. Każda frustracja na tym etapie, każde odstawienie piersi bez natychmiastowego zastąpienia jej pokarmem stałym prowadzi do zahamowania dentalnego. Dziecko może mieć bowiem wrażenie, że próby gryzienia nie przywracają jego równowagi, ale raczej jeszcze bardziej ją zaburzają i że z tego powodu nie wolno mu wchodzić w relację z obiektem dającym mu mleko w żaden inny sposób, jak tylko w ten sam, co wcześniej. W takiej sytuacji nie następuje różnicowanie na pierś, która musi pozostać nienaruszona, oraz pokarm, który musi być gryziony, żuty i niszczony. To wczesne zahamowanie dentalne prowadzi do powstania dwóch odrębnych cech charakteru: z jednej strony, postawy wiszenia na ugryzieniu («utrwalenia»), a z drugiej – postawy «smoczka» (ang. dummy attitude). Ludzie z tymi cechami przywiązują się do osoby lub rzeczy i oczekują, że ich nastawienie będzie całkowicie wystarczające, aby «mleko samo płynęło» (…) ich celem jest nadal – podobnie jak u niemowląt – pomyślne wiszenie na ugryzieniu, które przywraca równowagę i eliminuje konieczność dalszego wysiłku (gryzienia). Ale w życiu osoby dorosłej postawa polegająca na wiszeniu na ugryzieniu tylko bardzo sporadycznie kończy się pełnym sukcesem. W większości sytuacji trzeba bowiem wejść w prawdziwy kontakt – trzeba zająć się daną sprawą, «wbić w nią zęby», np. utrzymać swoje zainteresowanie i aktywność przez dłuższy czas – aby odnieść jakąkolwiek korzyść na rzecz własnej osobowości” (Perls, 1947, s. 134–135). Koncepcja „wiszenia na ugryzieniu”, stworzona przez Laurę Perls na podstawie osobistego doświadczenia karmienia piersią dwójki własnych dzieci, stanowi podstawę podejścia do zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, jak również osobowości paranoicznej w terapii Gestalt, które są tu przedstawiane jako twórcze przystosowanie zdolne uchronić osobę przed znacznie gorszym cierpieniem w sytuacji, w której cielesne podłoże zmysłowe jest przesiąknięte grozą. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule autorstwa Gianniego Francesetti (2017).

6Metoda Dalcroze’a, zwana również rytmiką Dalcroze’a, to aktywna pedagogika muzyczna oparta na ruchu ciała (Murłowska, 2024).

7Więcej na ten temat można przeczytać w Przedmowie do polskiego wydania tomu praktycznego PHG autorstwa Perry’ego Klepnera (Perls, Hefferline i Goodman, 1951/2024, s. 13–38; por. także Wysong, Rosenfeld, 1988/2022, s. 26–58).