Życie podczas wojny stuletniej. Dziewięć noweli historycznych ebook

Alain Demurger

Życie podczas wojny stuletniej

Dziewięć noweli historycznych

Przełożył Piotr Rak

WYDAWNICTWO MAREK DEREWIECKI

KĘTY 2026

Tytuł oryginału

Vivre la guerre de cent ans. Neuf nouvelles historiques

© CNRS Éditions, Paris, 2023

© 2026 for the Polish translation by Piotr Rak

© 2026 for the Polish edition by Wydawnictwo Marek Derewiecki

Wydanie pierwsze

Recenzenci: prof. dr. hab. Leszek Wojciechowski

dr Michał Jacek Baranowski

Przełożył: Piotr Rak

Redakcja naukowa i literacka: Michał Jacek Baranowski

Korekta i indeks osób i nazw geograficznych: Teresa Dziemińska

Projekt okładki i łamanie: Łukasz Derewiecki

Ouvrage publié avec le concours du Ministère français chargé de la Culture – Centre national du livre

Książka wydana dzięki wsparciu francuskiego Ministerstwa Kultury – Narodowego Instytutu Książki

Na okładce wykorzystano fragment fresku Taniec śmierci (replika z XV wieku) z Narodowej Galerii Słowenii

ISBN 978-83-68182-65-1

Wydawnictwo Marek Derewiecki

ul. Szkotnia 29a, 32-650 Kęty

tel./fax 33/8454149, 603931607

e-mail: [email protected]

Księgarnia: www.derewiecki.pl

Dystrybucja: tel. 502637305

Wstęp do wydania polskiego. Jesień średniowiecza w cieniu wojny stuletniej

Trwająca od roku 1337 do roku 1453 konfrontacja pomiędzy królestwami Francji i Anglii wpłynęła na dzieje niemal całej Europy. W XIX wieku historycy tę serię konfliktów zbrojnych nazwali wojną stuletnią. Jej przyczyną było z jednej strony dążenie królów Francji do opanowania dziedzicznych posiadłości Plantagenetów we Francji (Gujenna), z drugiej – pretensje króla angielskiego Edwarda III do tronu francuskiego.

Wojna toczyła się z przerwami, ze zmiennym szczęściem dla obu stron. W pierwszym okresie, po klęsce floty francuskiej w roku 1340 pod Sluis, lepiej zorganizowana, mająca doborowych łuczników armia angielska zadała wojskom francuskim (głównie rycerstwu) wiele dotkliwych klęsk (Crécy-en-Ponthieu 1346, Poitiers 1356). Na mocy pokoju w Brétigny (1360) Anglia zmusiła Francję do ustępstw terytorialnych – zrzeczenia się Gujenny, Ponthieu, Guînes i Calais oraz zapłacenia okupu. Sytuację Francji pogarszał dodatkowo chaos wewnętrzny i demoralizacja możnych feudałów (bunt króla Nawarry Karola Złego), rozruchy ludowe w Paryżu i na prowincji (bunt chłopski – żakeria). Dopiero reformy Karola V Mądrego (zwłaszcza podatkowe) oraz trudna sytuacja Anglii umożliwiły Francji, po zerwaniu w roku 1369 pokoju w Brétigny, odebranie większości terenów zajętych przez Anglików. Potęga Francji załamała się jednak za panowania Karola VI Szalonego (1380–1422). W wyniku klęski pod Azincourt (1415), na mocy pokoju w Troyes (1420), prawa do tronu francuskiego uzyskał władca angielski Henryk V Lancaster (jego sukcesorem w roku 1422 został Henryk VI). Dzięki pomocy księcia Burgundii Filipa Dobrego, Anglicy rozszerzyli swe panowanie na obszary na północ od Loary. Władza pretendenta do tronu Francji Karola VII, który osiadł w Bourges, ograniczała się do ziem na południe od Loary, gdzie zyskał poparcie książąt, szlachty i miast oraz znaczną pomoc finansową Stanów Generalnych. Dzięki tym zabiegom w roku 1423 podjął na nowo walkę z Anglikami.

Wzrost nastrojów antyangielskich we Francji, zwłaszcza wśród drobnej szlachty, mieszczaństwa i chłopów znalazł wyraz między innymi w wystąpieniu Joanny d`Arc, która uwolniła 8 maja 1429 oblężony Orlean. Uroczysta koronacja Karola VII w Reims umocniła jego pozycję. W roku 1435 uzyskał odstąpienie Filipa Dobrego od sojuszu z Anglią, a przeprowadzone reformy (uporządkowanie finansów, stałe wojsko) przyśpieszyły klęskę Anglii, zmuszonej do wycofania się z kontynentu (utrzymała jedynie Calais, do 1558). Zwycięstwo Francji w wojnie stuletniej zakończyło proces tworzenia się scentralizowanego francuskiego państwa narodowego.

***

Oprócz wydarzeń o znaczeniu militarnym i politycznym istotnymi czynnikami charakteryzującymi epokę są także procesy i uwarunkowania społeczne, kulturowe i ideologiczne.

W okresie późnego średniowiecza (XIV–XV wiek), nazwanego w historiografii „jesienią średniowiecza”, mamy do czynienia z epoką, w której w zasadzie nieomal każdy człowiek żyjący w Europie był chrześcijaninem oraz w której patronat i odpowiedzialność Kościoła katolickiego rozciągały się na wszelkie aspekty życia społecznego1.

Na historię tego okresu składają się dzieje architektury i literatury, filozofii i muzyki, doskonalenie technik administrowania majątkami ziemskimi, rozwój prawa oraz idei i ruchu krucjatowego, rozwój sztuki wojennej, stosunki z cesarstwem, a także państwami narodowymi i funkcjonującymi w ich strukturach kościołami. Centralnym tematem, który w wywodzie poświęconym historii Europy w epoce późnego średniowiecza stanowi niejako naturalną oś dociekań, jest powstanie międzynarodowej kultury chrześcijańskiej, której zacieśniające się więzi zespoliły różnorodne, często nawet wrogie względem siebie, ludy europejskie, a ich elity posługiwały się oficjalnie tym samym językiem łacińskim, tworząc jeden zunifikowany lud chrześcijański, czyli populus Christianus.

Monografię Alaina Demurgera, Życie podczas wojny stuletniej. Dziewięć noweli historycznych należy czytać w tym kontekście historycznym i kulturowym. Dzieło przedstawia historię królestwa Francji w burzliwym okresie wojny stuletniej. Autor (ur. 1939), francuski historyk, mediewista, znany jest polskim czytelnikom z trzech książek: Jakub de Molay. Zmierzch templariuszy (2012), Templariusze. Proces 1307–1314 (2018), RycerzeChrystusa. Zakony rycerskie w średniowieczu (2019). W prezentowanej tutaj publikacji autor maluje obraz społeczeństwa francuskiego XIV i XV wieku w dziewięciu nowelach: tak indywidualnych, jak i zbiorowych. Demurger dobiera postaci charakterystyczne ze względu na przynależność stanową, wykonywane zajęcie, rolę społeczną czy wyjątkową postawę życiową. Przywołuje sylwetki niezwykle oryginalne i niebanalne, barwne i intrygujące, jakby zaczerpnięte z korowodu tańca śmierci. Właśnie ten stricte chrześcijański motyw literacki i ikonograficzny stanowi osnowę i spoiwo poszczególnych części jego bogato ilustrowanego dzieła.

***

Nowela pierwsza przedstawia nietuzinkową sylwetkę Pierre’a Rogera, czyli papieża Klemensa VI, jego drogę na tron papieski i pełen przepychu i afirmacji władzy papieskiej styl panowania. Gdy wybuchła epidemia dżumy w Awinionie w roku 1348, Klemens VI zostaje w mieście wśród dziesiątkowanej chorobą i zalęknionej ludności. Autor opisuje jego postawę pasterza i dbającego o poddanych władcy, niekapitulującego wobec skali tragedii. Jako głowa chrześcijaństwa, nie zaniedbuje klasycznych duchowych „lekarstw”, jak modlitwy, specjalne msze święte, procesje i kazania zachęcające do nawrócenia. W obliczu „czarnej śmierci” potrafił wykazać się odwagą, roztropnością i otwartością umysłu: sprowadził krzepkich prowansalskich „górali”, aby pomagali przy pochówku zmarłych i zakupił teren pod nowy cmentarz. Radykalnie ograniczył ruch biczowników. Aby zrozumieć przyczynę epidemii, nakazał dokonywać sekcje zwłok zadżumionych, co można odczytywać jako „nowoczesną”, odważną inicjatywę, uzupełniającą jego oficjalne stanowisko, nawołujące przede wszystkim do modłów. Klemens VI zmarł w 1352 roku. Został pochowany w grobowcu, który przygotował sobie za życia w opactwie La Chaise-Dieu. Ponad sto lat później ściany tegoż kościoła zostały ozdobione przedstawieniem tańca śmierci.

Druga nowela opisuje spotkanie na szczycie cesarza Karola IV Luksemburskiego i króla Francji Karola V w Paryżu, w roku 1378. Wizyta cesarza Karola IV była wydarzeniem pamiętnym, zważywszy, że w średniowieczu odwiedziny jednego władcy u innego należały do rzadkości. Autor ujmuje tę wizytę najpierw na płaszczyźnie więzów rodzinnych i przyjacielskich łączących Kapetyngów-Walezjuszów z dynastią Luksemburgów. Karol Luksemburski, po swym wyborze na króla 11 lipca 1346 roku, wrócił do Francji, by pomóc Filipowi VI w walce z Anglikami. Po bitwie pod Crécy, w której zginął jego ojciec, Jan Luksemburski, zwany Ślepym. Karol zasiadł na tronie Czech, a po koronacji na cesarza przyjął imię Karola IV. W jego koronacji cesarskiej uczestniczył delfin królestwa Francji, przyszły Karol V. W tym okresie, na tle sporów dynastycznych, wybucha wojna stuletnia… Klęski militarne pogrążyły królestwo Francji w głębokim kryzysie. Do królewskiego spotkania dochodzi w chwili, gdy obie strony konfliktu są u kresu sił i rozważają negocjacje. Podczas jednej z uczt wystawiono przedstawienie nawiązujące do krucjat. Naturalnie, obowiązkiem chrześcijan było wyzwolenie Jerozolimy, ale aby tego dokonać, władcy chrześcijańscy muszą żyć w pokoju. Wymowa tej teatralizowanej sceny jest niedwuznaczna: pokój musi w pierwszym rzędzie zapanować między Anglią i Francją.

Kolejna historyczna nowela poświęcona została księżnej Valentinie Visconti – „zapłakanej wdowie”. Demurger modyfikuje dotychczasowy wizerunek księżnej, uwspółcześniając i ubarwiając jej postać, dodaje wątek feministyczny, tworząc z niej kobietę przedsiębiorczą i zaradną. Jednocześnie potrafiącą znakomicie odnaleźć się w zakłamanym świecie intryg rodzinnych i dynastycznych. 23 listopada 1407 roku na rozkaz swego rywala, Jana bez Trwogi, księcia Burgundii, został zamordowany książę Ludwik Orleański, brat króla Karola VI Szalonego. Wdowa, księżna Valentina Visconti, przybyła do Paryża 10 grudnia, aby domagać się od króla sprawiedliwości dla męża, stąd przydomek „zapłakana wdowa”. Autor przedstawia drogę życiową swej bohaterki, jej koligacje rodzinne oraz perturbacje spowodowane śmiercią męża. Autor poświęca niemało miejsca analizie, w jaki sposób Valentina sama sprawowała władzę i poruszała się w najwyższych kręgach władzy w ówczesnej Francji. Nagła śmierć księżnej 4 grudnia 1408 roku przerwała pasmo sukcesów. W konkluzji obala mit „zapłakanej wdowy”, który nie jest pozbawiony pewnego uroku, ale należy pozostawić go romantycznemu malarstwu i literaturze, bowiem ma niewiele wspólnego z rzeczywistością historyczną.

„Tańca śmierci” nie należy „mechanicznie” kojarzyć z rozwijającym się na przełomie XIV i XV wieku wędrownym kaznodziejstwem, podobnie jak nie należy tego czynić w związku z nieszczęściami epoki. Są one dla zakonów żebraczych pretekstem do piętnowania kryzysu moralnego, jaki dotykał wówczas wszystkie warstwy społeczne. Wędrowni kaznodzieje gromadzą tłumy, a ich „księciem” został dominikanin z hiszpańskiej Walencji, Vincens Ferrer (Wincenty Ferreriusz), któremu Demurger poświęca następną nowelę. Zatrzymuje się nad jego ostatnią podróżą misyjną po Francji (w latach 1416–1419), która zawiodła go aż do Bretanii, gdzie zmarł. Autor najpierw zapoznaje czytelnika z życiorysem Wincentego i jego karierą kościelną, uniwersytecką, polityczną (był blisko związany z papieżem awiniońskim Benedyktem XIII) i kaznodziejską. Dzięki niej zyskał przydomek „anioła Apokalipsy” i „nawracacza żydów” (potępiał pogromy). Jako wytrawny mówca i retor używał mimiki, gestów, wykrzykników. Jego kazania były zapisywane, przekładane na łacinę lub na prowansalski. Aby dociec, jaką twarz zaprezentował Wincenty swym słuchaczom w Bretanii – „anioła Apokalipsy” czy „ojcowskiego moralisty” – autor analizuje treść jego kazań z dłuższego okresu działalności.

W kolejnej noweli poznajemy historię Roberta Masselina, dominikanina, studenta teologii w Paryżu, lekarza, podróżnika i wreszcie awanturnika, fałszerza, chytrego oszusta i krzywoprzysięzcy: przysięgającego „na cześć króla i Dziewicy Orleańskiej”. Barwna postać, posiadająca wiele tożsamości, nienadająca się jednak do naśladowania dla średniowiecznej mentalności. Robert pojawia się na kartach historii w lutym 1429 roku, przed parlamentem w Poitiers, kiedy rozpoczyna się proces, w którym naprzeciw siebie stają ordynariusz Limoges i zakonnicy z opactwa Saint-Martial. Jest to kolejna odsłona trwającego od stuleci konfliktu wokół przywileju zwolnienia z podatków, z którego pragną korzystać mnisi, ale istnienia którego nie potrafią dowieść. Dysponują dokumentami, jak się okazało sfałszowanymi. Fałszerz zostaje zdemaskowany, to właśnie pochodzący z Rouen Robert Masselin. W noweli Demurger podaje szczegóły z życia mistrza Roberta. Wszystkie one są znane z mów oskarżycielskich i obrończych wygłoszonych na wspomnianym procesie z lat 1429–1430. Aby wywód uczynić bardziej klarownym, autor relacjonuje kolejne rozprawy czy odsłony procesu, który ze starcia sądowego biskupa z mnichami, przerodził się w proces przeciwko Robertowi Masselinowi.

Nowela szósta prezentuje portret zbiorowy rodziny Jouvenel.W paryskim Narodowym Muzeum Średniowiecza (Musée national du Moyen Âge) znajduje się słynny obraz przedstawiający Jeana Jouvenela (1360–1431) wraz z bliskimi: żoną Michelle de Vitry i jedenaściorgiem ich dzieci. Jouvenelowie otrzymali od arystokratycznej rodziny rzymskiej Orsini dokument świadczący o ich pokrewieństwie z tym potężnym rodem, a jednocześnie dowód na to, że mają prawo nosić nazwisko Juvénal des Ursins. Był to niekwestionowany znak, że znaleźli się u szczytu chwały, uzyskali mandat do wejścia w kręgi stołecznego mieszczaństwa. Jean studiował prawo i teologię. Wybrał karierę urzędnika państwowego: został radcą paryskich władz miejskich, a potem adwokatem króla w parlamencie, w końcu przewodniczącym tegoż parlamentu, a także kanclerzem delfina Ludwika. Prowadził trudne negocjacje z Janem bez Trwogi w przekonaniu, że najważniejsza jest jedność królestwa, która pozwoli pokonać Anglików. Autor wykorzystuje ten rozdział, aby opisać upadek dotychczasowego feudalnego społeczeństwa stanowego i wprowadza na arenę dziejów mieszczaństwo, którego wzorcowym przedstawicielem czyni Jeana Jouvenela, „człowieka na nowe czasy”.

Rozdział siódmy opisuje koleje losu kapitana Denisa z Chailly, dowódcy, doradcy i szambelana królewskiego, którego autor obrał za przykład powstania wówczas warstwy ludzi, wyniesionych dzięki wojnie i niespokojnym czasom. Denis z Chailly urodził się po roku 1391. Zmarł w 1464. Był wojskowym, kapitanem Karola VII, któremu służył nie tylko w swoim rodzinnym regionie, lecz także na polach bitew pod Nevers, Orleanem, Paryżem czy w Normandii. W konkluzji autor stwierdza, że w XV wieku wojna zrodziła armię zawodową i zmilitaryzowane społeczeństwo, znacznie różniące się od armii i społeczeństwa w epoce feudalnej, czego doskonałym przykładem są losy Denisa.

Nowela ósma dotyczy historii murarzy. Począwszy od roku 1430 Bernard d’Arpajon, przeor Wielkiego Przeoratu w Saint-Gilles, należącego do Zakonu Szpitalników Świętego Jana Jerozolimskiego i komandor komandorii w Sainte-Eulalie-de-Cernon w regionie Rouergue, za zgodą mieszkańców postanowił ufortyfikować cztery najważniejsze domy w komandorii, położonej na płaskowyżu Larzac. Warowne mury miały ich chronić przed Anglikami, rozbójnikami i maruderami krążącymi po drogach, po zakończonej wojnie stuletniej. Budowę murów powierzono mistrzom murarskim, z którymi Bernard d’Arpajon i mieszkańcy poszczególnych osad podpisali umowę. Tak w Sainte-Eulalie, jak i w pozostałych trzech gminach mury obronne zachowały się w stanie nienaruszonym do dzisiaj. Zarówno obecny stan fortyfikacji, jak i szczegółowo opisujący je dokument (wspomniana umowa), są cennym źródłem informacji do nakreślenia portretu zbiorowego ludzi, którzy ten projekt zrealizowali. Autor zaczyna szkic od przedstawienia położenia i sytuacji szczególnego regionu na mapie Francji, jakim jest wyżyna Larzac. Od połowy XII wieku nad Larzac niepodzielnie panowali templariusze. Z początkiem XIII wieku osiedlili się tutaj joannici. Na skutek kasaty zakonu templariuszy w roku 1312, wszystkie ich dobra przeszły w ręce joannitów. Z tego względu właśnie oni podejmą się wzmocnienia obronności położonych tu osad. Wszystkie prace były częścią wielkiej odbudowy królestwa Francji po wojnie stuletniej.

Rozdział ostatni, dziewiąty, opisuje historię chłopów z Sépeaux, wioski opuszczonej i odbudowanej w XV wieku. W lipcu 1449 roku przed sądem kościelnym arcybiskupstwa w Sens rozpoczął się proces kapelanów z Kaplicy Świętego Tomasza z proboszczem parafii w Sépeaux. Ci pierwsi rościli sobie prawo do dochodu z dziesięciny od zboża z Sépeaux, którego ten drugi nie chciał im wypłacić. Do procesu zebrano 44 świadectwa chłopów urodzonych w tej okolicy. Najstarsi znali Sépeaux sprzed wojen, sprzed okresu, w którym wioska została porzucona przez mieszkańców. Jedni powrócili tam zaraz, gdy tylko nastał pokój; inni przybyli później. Razem znów zaorali pola, odbudowali domostwa i przywrócili życie wiosce. Lektura i analiza ich fragmentarycznych skądinąd świadectw pozwala opisać dzieje wioski w ciągu stu lat, naznaczonych „nieszczęściami epoki” i opuszczeniem, a potem odbudową i nadzieją na lepsze życie. W wyniku negocjacji doszło do ugody: proboszcz z Sépeaux zgodził się znów odprowadzać rentę dla kapelanów z Sens. Bez tego procesu niewielki, ale wymowny i charakterystyczny fragment obrazu francuskiego społeczeństwa z okresu wojny stuletniej zniknąłby bezpowrotnie.

Życie podczas wojny stuletniej

Lista ilustracji

Ilustracja 1. Papież (La Ferté-Loupière) Zob. il. 1

Ilustracja 2. Bernard de Gordon i Guy de Chauliac, Gui de Chauliac nauczający Zob. il. 2

Ilustracja 3. Portret Klemensa VI Zob. il. 3

Ilustracja 4. Portret Klemensa VI Zob. il. 4

Ilustracja 5. Figura nagrobna Klemensa VI w opactwie La Chaise-Dieu Zob. il. 5

Ilustracja 6. Król i cesarz (La Ferté-Loupière) Zob. il. 6

Ilustracja 7. Cesarz obchodzący Boże Narodzenie w Cambrai Zob. il. 7

Ilustracja 8. Jean Fouquet, Wjazd cesarza Karola IV do Saint-Denis Zob. il. 8

Ilustracja 9. Jean Fouquet, Spotkanie Karola IV z Karolem V u bram Paryża Zob. il. 9

Ilustracja 10. Uczta i „wielkie interludium” Zob. il. 10

Ilustracja 11. Jean Fouquet, Uczta Zob. il. 11

Ilustracja 12. Uczta Zob. il. 12

Ilustracja 13. Jean Fouquet, Karol VII i jego synowie jako trzej królowie Zob. il. 13

Ilustracja 14. Dama (La Chaise Dieu) Zob. il. 14

Ilustracja 15. Honorat Bovet ofiarujący Valentinie swoją księgę Zjawienie mistrza Jana z Melun Zob. il. 15

Ilustracja 16. Inny rysunek z tej samej księgi: Valentina Visconti i jej lekarz Zob. il. 16

Ilustracja 17. Mistrz de Harley, Valentina wyjeżdża z Paryża Zob. il. 17

Ilustracja 18. Alexandre Colin, Valentina z Mediolanu błagająca Karola VI o sprawiedliwość za zabójstwo księcia Orleanu Zob. il. 18

Ilustracja 19. Fleury Richard, Valentina Mediolańska opłakująca śmierć męża Zob. il. 19

Ilustracja 20. Biscia: herb Viscon­tich i francuskie lilie w roku 1394 Zob. il. 20

Ilustracja 21. Franciszkanin (La Ferté-Loupière) Zob. il. 21

Ilustracja 22. Antoine Lonhy, Kazanie świętego Wincentego Ferreriusza Zob. il. 22

Ilustracja 23. Księga godzin Piotra II Bretońskiego Zob. il. 23

Ilustracja 24a. Giovanni Bellini, środkowa część predelli Ołtarza św. Wincentego Ferreriusza Zob. il. 24a

Ilustracja 24b. Giovanni Bellini, Ołtarz św. Wincentego Ferreriusza Zob. il. 24b

Ilustracja 25. Figura świętego Wincentego Ferreriusza Zob. il. 25

Ilustracja 26. Lekarz (La Chaise-Dieu) Zob. il. 26

Ilustracja 27. Król Janus i jego żona Szarlotta de Bourbon Zob. il. 27

Ilustracja 28. Pisanello, Portret Marcina V Zob. il. 28

Ilustracja 29. Patriarcha i arcybiskup (La Ferté-Loupière) Zob. il. 29

Ilustracja 30. Wielki portret rodziny Jouvenel Zob. il. 30

Ilustracja 31. Rysunek: Grób Jeana Jouvenela i jego żony Michelle de Vitry Zob. il. 31

Ilustracja 32. „Dwa ciała kanclerza” (Guillaume Juvénal des Ursins) Zob. il. 32

Ilustracja 33. Jean Fouquet, Portret Guillaume’a Juvénal des Ursins Zob. il. 33

Ilustracja 34. Rycerz (z La Chaise-Dieu) Zob. il. 34

Ilustracja 35. Miniatura przedstawiająca oblężenie Meaux Zob. il. 35

Ilustracja 36. Louis Boudan, rysunek: Reprodukcja płyty nagrobnej Denisa de Chailly i jego żony Denise Pizdoe Zob. il. 36

Ilustracja 37. Zakonnik w okularach (La Chaise-Dieu) Zob. il. 37

Ilustracja 38. Fotografia: Stan obecny muru obronnego w Sainte­-Eulalie-de-Cernon (część północna i północno-wschodnia) Zob. il. 38

Ilustracja 39. Fotografia: Stan obecny muru obronnego w Sainte-Eulalie­-de-Cernon (część zachodnia) Zob. il. 39

Ilustracja 40. Oracz (La Chaise-Dieu) Zob. il. 40

Ilustracja 41. „Obdzieracze” atakujący chłopów Zob. il. 41

Ilustracja 42. Fotografia: Kościół w Sépeaux dzisiaj Zob. il. 42

Ilustracja 43. Fotogtrafia: Brzegi rzeki Vrin w Sépeaux Zob. il. 43

Ilustracja 44. Figura świętego Rocha w opactwie w La Chaise-Dieu Zob. il. 44

Lista map

Mapa 1. Trasa przejazdu Karola IV we Francji

Mapa 2. Trasa podróży Wincentego Ferreriusza po Francji (1416–1418)

Mapa 3. Denis de Chailly w regionie Nivernais-Puisaye (1422–1430). Decize i inne podkreślone nazwy miejscowości: źródła potwierdzają, że Denis de Chailly na pewno w nich przebywał

Mapa 4. Region Brie za czasów Denisa de Chailly

Mapa 5. Wyżyna Larzac pod panowaniem Zakonu Szpitalników Świętego Jana z Jerozolimy

Mapa 6. Plan murów obronnych Sainte-Eulalie

Mapa 7. Wioski w regionie Gâtinais

Lista tablic

Tablica 1. Dynastia Luksemburgów

Tablica 2. Uproszczone drzewo genealogiczne rodu Viscontich i Francuska rodzina królewska pod koniec XIV wieku

Tablica 3. Hipotetyczna genealogia Roberta Masselina

Tablica 4. Genealogie rodzin Jouvenel i de Vitry

Tablica 5. Genealogia rodziny de Chailly

Tablica 6. Genalogie rodzin de Surienne i Colas

Książki wydane w serii BIBLIOTEKA HISTORYCZNA:

1. Janet L. Abu-Lughod, Europa na peryferiach. Średniowieczny system-świat w latach 1250–1350 (2012)

2. Marc Bloch, Pochwała historii czyli o zawodzie historyka (2009)

3. Hélène Carrère d`Encausse, Eurazjatyckie imperium. Historia Imperium Rosyjskiego od roku 1552 do naszych czasów (2014)

4. Hélène Carrère d`Encausse, Romanowowie. Krwawa dynastia (2019)

5. Gilbert Dahan, Intelektualiści chrześcijańscy wobec Żydów w średniowieczu (2020)

6. Alain Demurger, Życie podczas wojny stuletniej. Dziewięć noweli historycznych (2026)

7. Bruno Dumézil, Chrześcijańskie korzenie Europy. Konwersja i wolność w królestwachbarbarzyńskich od V do VIII wieku (2008)

8. Bruno Dumézil, Królowa Brunhilda (2018)

9. Łukasz Front, Żywot kapłana poczciwego. Ksiądz Stanisław Piątek (1906–1988) (2020)

10. Tomasz Greniuch, Król Podbeskidzia. Biografia kpt. Henryka Flame „Bartka” (2008)

11. Ludzie „Armenii”. Z dziejów podziemnej „Solidarności”, redakcja Grzegorz Majchrzak i Wojciech Stawiszyński (2024)

12. Lech Łbik, Kult błogosławionej Doroty w Prusach krzyżackich (2022)

13. Lech Łbik, Mikołaj z Ryńska, rycerz spod znaku jaszczurki (2024)

14. Henryk Majkrzak, Watykan. Papieskie formacje zbrojne (2013)

15. Henri-Irénée Marrou, O poznaniu historycznym (2011)

16. Colin Morris, Monarchia papieska. Dzieje Kościoła zachodniego w latach 1050–1250 (2015)

17. Mikäel Nichanian, Zniszczyć Ormian. Historia ludobójstwa (2020)

18. Stanisław Piątek, Kęty. Miasto świętego Jana Kantego (2016)

19. Susan Reynolds, Lenna i wasale. Reinterpretacja średniowiecznych źródeł (2011)

20. Stanisław Stabryła, Terroryści znad Tybru (2006)

21. André Vauchez, Heretycy w średniowieczu. Poplecznicy szatana czy chrześcijańscydysydenci? (2024)

22. Paul Veyne, Imperium grecko-rzymskie (2008)

23. Karl Ferdynand Werner, Narodziny szlachty. Kształtowanie się elit politycznych w Europie (2015)

24. Chris Wickham, Rzym średniowieczny. Stabilizacja i kryzys miasta w latach 900–1150 (2018)

25. Żywoty historyczne. Tadeusz Łepkowski, Marian Małowist, Janusz Tazbir, Aleksander Gieysztor w wywiadach z lat 1986–1989, redakcja Ryszard Stemplowski (2020)