Zbrodnia prowincjonalna ebook i audiobook

Zanim pod strzechy trafiła elektryczność, a wraz z nią Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie... oraz Magazyn kryminalny 997 i podcasty true crime, jedynym sposobem na utrwalenie pamięci o zbrodniach prowincjonalnych były ludowe ballady. Jedna z takich ballad dotarła do mnie niedawno z Podkarpacia. Przetrwała do dziś w szufladzie, w domu rodzinnym jednej ze słuchaczek podcastu Zbrodnie Prowincjonalne.

Jest to wiersz złożony z 43 zwrotek i opisujący zabójstwo ośmioletniego chłopca popełnione przez jego ojczyma. Gdyby nie ta pieśń, o zbrodni w sowińskim lesie nikt by już nie usłyszał. Zupełnie jak w jednym z tych najczęściej wbijanych do uczniowskich głów cytatów z Konrada Wallenroda – tym o pieśni, która ujdzie cało, nawet jeśli wszystko inne zostanie zniszczone. Choć podobieństw na gruncie kunsztu literackiego trudno się doszukiwać, gdyż autorowi lub autorce piosenki, z całym szacunkiem, do Mickiewicza było daleko. Starsi mieszkańcy Sowiny pamiętają, że swego czasu tekst był wykonywany na jedną z tradycyjnych ludowych melodii.

I

Proszę posłuchać ojcowie, matki, jakie się dzisiaj dzieją wypadki.

Co się w Sowinie raz przydarzyło, pewne małżeństwo w zgodzie nie żyło.

II

Pewna dziewczyna syneczka miała, całą nadzieję w nim pokładała. [...]

V

Gdy się poznała z chłopcem z Sowiny, wyszła za niego od swej rodziny.

Poszła do niego, żeby z nim żyła, małego Jasia ze sobą wzięła.

W tekście pieśni z Sowiny można znaleźć wiele szczegółów dotyczących zbrodni, które znane były ówczesnym mieszkańcom wsi. Ojczym zwabił chłopca do lasu i zamordował, a następnie wrócił do domu, udając, że nic się nie stało. Jako motyw zbrodni podana zostaje zazdrość o matkę Jasia, chociaż trudno ocenić, ile w tym prawdy, a ile próby wytłumaczenia czegoś, czego nie da się zrozumieć. W rymowanej opowieści o zabójstwie Jasia Żmudy duży nacisk położono natomiast na przebieg zbrodni. Poświęcono mu aż 12 zwrotek, w których kilkukrotnie podkreślono cierpienie niewinnej ofiary i bezwzględność zabójcy, który pobił dziecko, zostawił je półżywe w lesie, a następnie, kiedy odkrył, że wciąż żyje, udusił. Ostatecznie zbrodnia została jednak wykryta, a sprawcę postawiono przed sądem.

XXXVII

Przyznał się także na swym procesie, że go z zazdrości udusił w lesie.

I że go potem nożem pokrajał, by ślad morderstwa w ten sposób zatrzeć.

XXXVIII

Twarz, szyję, piersi nożem obrzyna, chociaż nie żyje biedna dziecina.

W drobne kawałki to ciało kraje i na pożarcie świniom je daje.

Z archiwalnych źródeł można dowiedzieć się jedynie, że śledztwo w sprawie Mieczysława Ochałka z art. 225 k.k. było prowadzone przez Powiatową Komendę MO w Jaśle. Do zdarzenia doszło 18 maja 1953, a podejrzany, aresztowany 22 maja 1953, został osadzony w areszcie w Sanoku 22 czerwca 1953 roku. Starsi mieszkańcy Sowiny są przekonani, że popularna kilka dekad temu w ich stronach piosenka wiernie odtwarzała szczegóły morderstwa i niczego nie ubarwiała. Włącznie z motywem karmienia świń odciętymi kawałkami zwłok. O Mietku Ochałku mówiło się, że przed wyrokiem śmierci uratowały go poważne zastrzeżenia co do jego stanu psychicznego. Nie dostał kary śmierci, a po latach został zwolniony z więzienia. Kiedy powrócił do Sowiny, matki Jasia już tam nie było. Opuściła rodzinne strony, próbując uciec przed cieniem tragedii.

Został jedynie grób na cmentarzu w Bieździedzy, na którym wyryto napis:

Najdroższemu synkowi Jasiowi Żmudzie

z Gogołowa zamordowanemu 18.5.1953

w lesie Sowiny

w 8 wiośnie życia.

Zrozpaczona Matka

Historia zbrodni w sowińskim lesie przetrwała 70 lat właśnie dzięki temu nagrobkowi i pieśni nowiniarskiej. Być może jednej z ostatnich tego typu, gdyż ta tradycyjna ludowa forma opowiadania o zbrodniach dość szybko zamierała w drugiej połowie XX wieku.

XXXXII

Mietek Ochałek już pokutuje, za swoje czyny gorzko żałuje.

Jasiu już w niebie wraz z aniołami, zbrodniarz w więzieniu poza kratami.

XXXXIII

O chrześcijanie, Boga się bójcie, piąte przykazanie zachowujcie.

Żeby się nigdy to nie zdarzyło, by z waszej ręki dziecko zginęło.

Zawarte w ostatnich wersach życzenie może stanowić odpowiedź na często stawiane pytanie, dlaczego w ogóle opowiadamy o zbrodniach sprzed lat.

Kiedy mówimy o zbrodni, myślimy o dokonanym akcie, w którego konsekwencji ktoś stracił życie. Jednak zbrodnie to również opowieści, jak na przykład powyższa pieśń sowińska. Można zaryzykować stwierdzenie, że to właśnie pieśni dziadowskie, śpiewane niegdyś po straganach w dni targowe, są prekursorami opowieści true crime. Szczególnie że sposób budowania tych opowieści jest bardzo bliski temu, jak skonstruowane są odcinki współczesnych podcastów kryminalnych. Choć ich autorzy raczej nie zdają sobie z tego sprawy.

Każda sprawa kryminalna, która trafia do przestrzeni publicznej, jest w rzeczywistości narracją. Akt oskarżenia, linia obrony, a nawet wyrok i jego uzasadnienie to nic innego jak opowieść o tym, co zdarzyło się w ukryciu. Kiedy sprawa trafia do sądu, cała żmudna policyjna robota staje się elementem opowieści, snutej przed składem orzekającym. Narratorami w tych historiach są policjanci, prokuratorzy, adwokaci, sędziowie, ale także świadkowie, sprawcy, ofiary, ich rodziny i sąsiedzi. W drugim rzucie stają się nimi dziennikarze, podcasterzy czy autorzy książek, którzy ustalenia z sal sądowych przekazują dalej. W obu przypadkach chodzi jednak o to samo – przekonanie odbiorców o prawdziwości narracji. W sprawach, w których śledczy i prokuratura dysponują twardymi dowodami, wystarczy opowiedzieć historię, która połączy ze sobą wszystkie zabezpieczone podczas śledztwa, fizycznie istniejące elementy. Ślady DNA, nagrania z monitoringu, odciski palców na narzędziu zbrodni czy dane z telefonów komórkowych. Takie dowody też mogą podlegać interpretacji. Tylko w szczególnych przypadkach nie pozostawiają żadnych lub prawie żadnych złudzeń. Są tak ewidentne, że oskarżeni przyznają się do winy, mając świadomość, że nic, co powiedzą lub przemilczą, nie przekona sądu o ich niewinności.

Popularność true crime nie powinna nikogo dziwić, chociaż może oczywiście mieć swoje ciemne strony. Prawdziwe ludzkie tragedie mimowolnie poddajemy ocenie pod kątem atrakcyjności. Tak jak ocenia się książki czy filmy. Publika ma swoje wymagania i typy ofiar, z którymi szczególnie chętnie się utożsamia. Media śledzą więc z ogromną intensywnością sprawy zamordowanych atrakcyjnych kobiet, zaginionych dzieci czy młodych ludzi, którzy zginęli w wyjątkowo tajemniczych okolicznościach. Tworzone są wieloodcinkowe programy o zaginięciu przed prawie dwudziestu laty czteroletniej Madeleine McCann. Na półki trafiają coraz to nowe książki, w których reporterzy zgłębiają możliwe scenariusze zaginięcia Iwony Wieczorek. Sprawa śmierci Magdaleny Żuk nawet po wielu latach skłania do snucia coraz bardziej fantastycznych teorii spiskowych. Zainteresowanie opinii publicznej i mediów może jednak być również siłą, która popycha sprawy naprzód.

Tej siły niejednokrotnie brakuje w przypadku zbrodni prowincjonalnych. Jak gdyby ich ofiary nie wydawały się wystarczająco atrakcyjne, by pobudzać wyobraźnię odbiorców kryminalnych historii. Z tą myślą w 2020 roku zaczęłam nagrywać podcast Zbrodnie Prowincjonalne. Chciałam opowiadać o wioskach, których nazwy trafiają do ogólnopolskich mediów wyłącznie za sprawą tragedii, które w nich się rozegrały, i spadają z nagłówków, kiedy tylko pojawi się kolejny gorący temat. Mówiąc o najcięższych przestępstwach popełnionych w tych zapomnianych zakątkach Polski, chciałam przy okazji zwrócić uwagę na to, z jakimi problemami mierzą się na co dzień ich mieszkańcy. Rzucić światło na starzenie się lokalnych społeczności, wyludnianie wiosek, stan sanitarny i poziom przestępczości. Zatrzymać się przy ich historii. Osady powstałe na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych i ukształtowane wokół PGR-ów mają zwykle swoją specyfikę. Inaczej układają się stosunki społeczne na terenach zasiedlanych od wieków przez kolejne pokolenia tych samych rodzin. Polska prowincja nie jest jednolita.

Wszystkie te małe opowieści o małych miejscowościach składają się również na obraz współczesnej Polski. Im bardziej oddalone od dużych ośrodków miejskich, tym częściej są jednak pomijane w kulturze, polityce, debacie publicznej. Są jak dalecy krewni, którzy nie zmieścili się w kadrze na grupowym zdjęciu z wesela.

Można odnieść wrażenie, że z perspektywy miast, które nadają ton dyskusji na większość tematów, wieś powinna pozostać przestrzenią pewnej niewinności i naiwności.

„To zabawny koncept, że zbrodnie mogą być prowincjonalne” – usłyszałam kilka lat temu na temat nazwy mojego podcastu od pewnego ważnego dyrektora. Pomyślałam wtedy, że to dziwna uwaga, ale też rozumiem, skąd się wzięła. Bo zbrodnia jakoś nie kojarzy się z wsią. To jakby leżąca w trawie bohaterka słynnego obrazu Chełmońskiego Babie lato miała podartą spódnicę i głowę rozłupaną siekierą. Gdzie sielanka? Gdzie wieś spokojna i wesoła? Nie chcemy myśleć o prowincji w kontekście popełnianych tu zbrodni. Za siedliska zła uznajemy miasta, w których anonimowy tłum obojętnie mija wołających o pomoc. Na wsi szukamy bezpieczeństwa i wytchnienia rodem z obrazów Chełmońskiego.

Tymczasem ofiarom zbrodni prowincjonalnych należy się przecież taka sama sprawiedliwość, a zabójcom ta sama kara, co w przypadku głośnych spraw kryminalnych z miast. Motywacje i okoliczności, w jakich są popełniane, mogą być równie złożone. One również mówią o mrocznych zakamarkach ludzkiej duszy, o pragnieniach i słabościach, emocjach i deficytach. A więc o nas i naszym społeczeństwie.

Historia, którą opowiadam w tej książce, to jeszcze jedna sprawa z prowincji, w której główną rolę odegrały plotki, pogłoski i domysły, jakich nie brakuje w każdej małej społeczności. Jednak tym razem ludzkie gadanie posłużyło za podstawę do aresztowania trzech osób w sprawie, w której nie ma ani jednego fizycznego dowodu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Przypisy są dostępnetylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu