Zaginione cywilizacje ebook

ZHGiniOHE [VUIIUZHCJE

Odkrycie nowych światów

W poszukiwaniu Atlantydy

Śladami „Synów Słońca”

Ozyrys-Chrystus i Madonna-Izyda

„Dary Wschodu”

I znów „ale”...

Trzecia kolebka

Drairidzi i ludy kultury El Obeld

Egea

Tajemniczy dysk z Phaistos

Czarna Atlantyda

%

Trzecie odkrycie Ameryki

Kolebka druga — Andy

Tajemnice kraju Hotu-matuy

Przybycie „długo uchy eh”

Poznanie tajemnic

Indeks

Spis ilustracji na wkładkach

Spis ilustracji tu tekście

Spis rzeczy

zRGinione (YUUUZRUE

Państwowy Instytut Wydawniczy-Warszawa 1971

ZHGiniOHE [VUIIUZHCJE

ALEKSANDER

KONDRATÓW

Przełożył

Stefan Michalski

Tytuł oryginału «Pogibszyje cywilizacyi»

Indeks opracował Eugeniusz Piotr Melech

Układ ilustracji Janusz Lewandowski

Opracowanie graficzne Ryszard Świętochowski

Odkrycie nowych światów

W poszukiwaniu Atlantydy

Śladami „Synów Słońca”

Ozyrys-Chrystus i Madonna-Izyda

„Dary Wschodu”

I znów „ale”...

Trzecia kolebka

Drairidzi i ludy kultury El Obeld

Egea

Tajemniczy dysk z Phaistos

Czarna Atlantyda

%

Trzecie odkrycie Ameryki

Kolebka druga — Andy

Tajemnice kraju Hotu-matuy

Przybycie „długo uchy eh”

Poznanie tajemnic

Indeks

Spis ilustracji na wkładkach

Spis ilustracji tu tekście

Spis rzeczy

Odkrycie nowych światów

„Ziemia ma kształt kufra...”

„Ziemia ma kształt kufra...” — z powagą twierdził Kosmas Indikopleustes (tj. Pływający do Indii). Określił on ląd jako prostokąt podzielony dokładnie na trzy części: Europę, Azję i A-frykę. Prostokąt ten otaczają wody Oceanu Świata, za którym istnieje jeszcze jedna ziemia, tylko mniejsza. Na niej znajduje się Raj, z którego płyną pod oceanem, na naszą grzeszną wielką ziemię, cztery duże rzeki: Nil, Eufrat, Tygrys i Ganges. Ziemię otaczają kryształowe mury, na których spoczywa niebo podobne do przykrywającego wieka. Na noc słońce zachodzi za górę leżącą na dalekiej północy ziemi.

Kosmas Indikopleustes, kupiec bizantyjski, był w Turcji, Egipcie, a może i na Cejlonie. Wierzył jednak nie swoim oczom, a Biblii. Na przekór własnemu doświadczeniu usiłował dopasować to, co widział, do biblijnego opisu budowy wszechświata. Przez długie lata dzieło Kosmasa * było źródłem wiedzy o świecie i zamieszkujących go narodach.

Czas jednak mijał, a z nim ulegały zmianom wyobrażenia o świecie.

Przez długi okres uboga Europa spoglądała zawistnie na bogaty arabski wschód, a kupcy Genui, Wenecji czy innych miast dawno ostrzyli sobie zęby na bogactwo i zyski przedsiębiorczych kupców arabskich, żydowskich, syryjskich czy tunezyjskich. Znalazł się powód do wyrównania rachunków. Pod panowaniem „nikczemnych muzułmanów” znajdowała się Jerozolima z Grobem Pańskim. Rozpoczyna się okres wypraw krzyżowych.

♦ Mowa o: Topographia Christiana. (Wszystkie przypisy w tekście pochodzą od tłumacza.)                                                              5

W miejsce bredni o ludziach z uszami jak prześcieradło, o zło-tozębyeh rybach rosnących na drzewach i innych „cudach Wschodu” przychodzi prawdziwa wiedza.

Czas płynie. Rozszerzają się granice świata. Energiczni kupcy Wenecji i Genui odbywają dalekie i niebezpieczne podróże, przywożą do Europy wiadomości straszliwe i zadziwiające. Świat okazuje się wielki, rozciąga się tysiące kilometrów na wschód i południe od „centrum świata” — Jerozolimy 1. Na bezkresnych przestrzeniach Azji Centralnej jest miejsce na niejedną „chrześcijańską” Europę.

Knuaujy brzask

Europa zrzuca okowy rozdrobnienia feudalnego. Królowie ograniczają wszechwładzę książąt i hrabiów, biskupów i opatów. Pomaga im w tym drobna szlachta i formująca się burżuazja.

Wkraczamy w czasy nowożytne.

Jedna za drugą wychodzą w morze karawele portugalskiego księcia Henryka o przydomku „Żeglarz”. Niebezpieczna i przerażająca jest droga na południe wzdłuż niegościnnych wybrzeży Afryki. Ogromnym sukcesem, i to dopiero po kilku próbach, stało się okrążenie osławionego przylądka Nie 2, uchodzącego według antycznej legendy za koniec świata. Kosztowne to były wyprawy, toteż książę nie cieszył się popularnością w Portugalii.

Ale oto przychodzi z dalekich brzegów Afryki wiadomość, która od razu zamknęła krytykom usta, a Henryka obdarzyła imieniem „nowego Aleksandra Macedońskiego”. „Martwa pustynia przeistacza się w okolice zaludnione” — głosiła po swym powrocie w r. 1441 wyprawa kapitana Nuńo Tristao, a mieszkańcy Lizbony mieli nie lada sensację, oglądając czarnych niewolników z wełnistymi włosami, różniących się wyraźnie od ciemnoskórych Maurów. Zdarzenie to rozpoczyna haniebny okres handlu niewolnikami.

Po dwu latach Tristao przywozi nową partię niewolników, których sprzedaje w Lizbonie po wysokiej cenie. W następnym roku po zyskowny „żywy towar” wyrusza Lanęarote, który otrzymał

od Henryka Żeglarza licencję na handel w Afryce. W morze wychodzi sześć okrętów.

„Bóg, Pan nasz, nagradzający według zasług dobre uczynki, zapragnął, aby za trudy w Jego służbie otrzymali oni zadośćuczynienie i schwytali Murzynów, mężczyzn, kobiet i dzieci sto sześćdziesiąt pięć głów, nie licząc tych, którzy zmarli lub których zabito” — pisał kronikarz współczesny Henrykowi Żeglarzowi.

Wielu historyków Zachodu otoczyło imię księcia Henryka aureolą świętości. „Jego usta nie znały smaku wina i nigdy nie dotknęły ust kobiety. Nikomu z obrażających go nie zdarzyło się usłyszeć w odpowiedzi obelgi” — rozczulająco pisze na przykład historyk niemiecki Oskar Peschel. Oddajmy jednak głos kronikarzowi Azurarze:

„Ojcze Niebieski! Błagam Cię, nie daj łzom moim wzruszyć mego sumienia, albowiem każę mi płakać z żałości nad cierpieniem nie ich (Murzynów) religia, a ich ludzka natura... Jakież serce mogłoby być tak nieczułe, aby nie zostało poruszone uczuciem żalu na widok tych ludzi? Niektórzy, opuściwszy głowy, z oczyma pełnymi łez, spoglądali na siebie; inni jęczeli żałośnie, inni uderzali się po twarzy i tarzali po ziemi, ktoś tam zawodził, jak nakazuje obyczaj jego kraju podczas pogrzebu. I chociaż nie rozumieliśmy ich mowy, jej dźwięki wyrażały w pełni cały ich smutek. I żeby jeszcze bardziej pogłębić ich cierpienia, zjawili się ci, których zadaniem był rozdział jeńców; aby utworzyć pięć partii, zaczęli ich rozdzielać, przyszło do tego, że rozłączano ojców od synów, mężów od żon, braci od sióstr. Nie zwracano uwagi ani na przyjaźń, ani na pokrewieństwo, każdy stawał tam, gdzie chciał los... kiedy już jeńców jakoś ustawiono, dzieci, widząc swych ojców w innej grupie, wyrywały się do nich wszelkimi siłami; matki obejmowały swoje dzieci i kładły się z nimi na ziemię, przyjmowały uderzenia nie patrząc na ból, byleby tylko ich nie oddać.”

Na to niebywałe widowisko przybyli mieszkańcy miasta i okolicznych wsi. Obecny był i książę Henryk ze swym dworem. Jeżeli jednak prosty lud ogarnęło na ten widok tak silne wzburzenie , „że kierujących rozdzielaniem (Murzynów) ogarnął przestrach”, ten wzór chrześcijanina i humanisty chłodno spoglądał z wierzchowca na nikczemny podział zdobyczy. I zaraz pasował Lanęarote’a na rycerza „nagradzając go szczodrze ze wyjątkowe zasługi”. Tak pisze Azurara.

Droga morska do Indii

Apetyt wzrasta w miarę jedzenia. Ekspedycja Lanęarote’a liczyła sześć okrętów. W następnym roku wypływa do Afryki już dwadzieścia sześć — cała flotylla.

Coraz dalej i dalej na południe żeglują portugalskie okręty w poszukiwaniu złota i „czarnej kości słoniowej” — niewolników. Odkryto wybrzeże Gwinei, ujście Nigru i Kongo. W 1488 r. Bartolomeo Diaz dociera do Przylądka Dobrej Nadziei [Diaz nazwał go Przylądkiem Burz — Cabo Tormentoso — a dopiero Jan II zmienił nazwę na tę, jaką znamy dzisiaj, w nadziei odnalezienia poszukiwanej drogi do Indii] i widzi, że „brzeg tutaj zawraca na północny wschód w kierunku Etiopii, stwarzając wielką nadzieję na odkrycie Indii”.

Pragnienia tego Diaz nie zaspokoił. Wyczerpana załoga potrzebowała odpoczynku, zawrócono do kraju. Ale już dziesięć lat później trzy okręty pod flagą admiralską Vasco da Gamy odbijają od brzegów Portugalii z rozkazem dotarcia do Indii.

Okręty opływają Przylądek Dobrej Nadziei i płyną wzdłuż brzegu Afryki wschodniej, chwytają po drodze tubylców „natychmiast poddając ich torturze”, aby wskazali drogę do Indii.

Portugalczykom szczęście dopisało. [W Malindi] przybył na pokład najlepszy pilot nawigator tych czasów Arab Achmed ibn Madżid. Pod jego sprawnym kierownictwem okręty Vasco da Gamy przybijają 20 maja 1498 r. do brzegów dalekich i przedziwnych Indii.

Odległy dotąd i nieosiągalny Wschód — tuż za burtą! Marzenie spełnione. Rozpoczyna się nowa krwawa karta zdobyczy kolonialnych, mordów, grabieży. „O, gdybym ja wiedział, co będzie później!” — wołał ibn Madżid. Nawet portugalski wicekról Indii przyznał, że Portugalczycy wkroczyli do Indii z mieczem w jednej ręce i krucyfiksem w drugiej. Potwierdza to historyk portugalski Alfons Raabe. „Pierwszych konkwistadorów Indii parła naprzód, jak się wydaje, żądza złota, która nieuchronnie pociąga za sobą żądzę krwi.” Czym mogły przeciwstawić się rozdrobnione na wrogie sobie ksiąstewka Indie, mając przeciw sobie zachłannych na zdobycz, okrutnych i fanatycznych Portugalczyków, dla których grabież była zjawiskiem normalnym, a zabójstwo „poganina” — dobrym uczynkiem?

Portugalia kieruje swoje okręty nie tylko do Indii, spogląda 8 także pożądliwym wzrokiem i na inne kraje Wschodu. W 1507 roku flotylla pod dowództwem Alfonsa d’Albuquerque pojawia się w Zatoce Perskiej, rabuje i pali osiedla. Albuquerque poleca obcinać jeńcom nosy, mężczyznom oprócz tego prawe ręce, a kobietom — uszy. Portugalczykom udaje się wkrótce, z pomocą tajnych agentów, zawładnąć ważnym portem, Malakką, skąd wywożą około trzech i pół tony złota.

Hiszpanie przenikają na Archipelag Indonezyjski i znajdują drogę do Wysp Korzennych — Moluków. Gorączka złota pcha dalej — do brzegów Chin, Japonii, Nowej Gwinei, Australii, a za nimi postępuje śmierć i zniszczenie.

Meksyk, Jukatan, Andy

W tym samym mniej więcej czasie w innym rejonie świata, w Ameryce, „w imię Pana naszego Jezusa Chrystusa” i w imię „bóstwa-złota”, rozpoczyna się podobnie krwawa i okrutna rozprawa. Hiszpanie pojawili się w Nowym Świecie „z krzyżem w ręce i nienasyconą żądzą złota w sercu” — pisał świadek hiszpańskiego podboju Ameryki.

W pierwszych latach po odkryciu Ameryki żądza złota była zaspokojona w niewielkim stopniu. Zdobywcy trafiali początkowo tylko na ubogie plemiona indiańskie. Czy można było porównać bogactwo tego kraju z Indiami, grabionymi przez Portugalczyków? Wkrótce jednak zaspokojono tę „nienasyconą żądzę złota”. Hiszpanie dowiadują się o bogatych państwach Majów i Azteków. W lutym 1519 r. uzbrojony oddział z Hemando Cortezem na czele wyprawia się w celu zawładnięcia bogactwami Indian pod hasłem: „Bogu, królowi, sobie i swoim przyjaciołom.”

Hiszpanie lądują na Półwyspie Jukatańskim. Dzięki broni palnej i koniom (Indianie uważali jeźdźców za coś nadprzyrodzonego, a rumaka i jeźdźca za jedną istotę) zwyciężają. Oddział Corteza kieruje się w głąb Meksyku, w kierunku stolicy państwa Azteków — Tenochtitlanu (obecnie miasto Meksyk). U bram miasta uzbrojonych przybyszów powitał władca Azteków Montezuma. „Nie wiedzieliśmy, co powiedzieć, nie wierzyliśmy własnym oczom. Po jednej stronie, na lądzie, rząd dużych miast, po drugiej — rząd innych, a jezioro pełne kanu... oto leżało przed nami wielkie miasto Meksyk, a nas — nas było mniej niż czterystu!” — pisał Bemal Diaz. „

Wkrótce Montezuma zostaje uwięziony jako zakładnik, a w jego 9 imieniu krajem rządzą Hiszpanie. Nakładają daniny, żądają złota i drogocennych kamieni. Wybucha powstanie. Montezuma próbuje powstrzymać powstańców, ale zostaje śmiertelnie ranny. „Milcz, niegodziwcze, babo urodzona, by tkać i prząść, te psy trzymają ciebie w niewoli, ty tchórzu!” — wołają z tłumu; nadlatują kamienie i strzały. Umierając, Montezuma odmawia przyjęcia chrześcijaństwa.

Hiszpanie wycofują się z Tenochtitlanu tracąc wszystkie działa, prawie całą broń palną i konie. Klęska ich byłaby zupełna, gdyby nie pomoc... Indian. Aztekowie byli znienawidzeni przez podbite plemiona, dla których Hiszpanie stali się sojusznikami przeciwko uciskowi państwa Montezumy. Cortez otrzymuje dziesięć tysięcy wojowników, z którymi atakuje Tenochtitlan. Rosną siły Hiszpanów i ich sprzymierzeńców. Stolica Azteków zostaje odcięta od reszty świata. W mieście panuje głód, a gdy jeszcze Hiszpanie niszczą system rur doprowadzających wodę — pragnienie. Ale opór trwa. Kiedy Hiszpanie zajęli ostatnią dzielnicę miasta, ujrzeli, że „była ona przepełniona trupami leżącymi wszędzie: w domach, kanałach, na brzegu jeziora; miejscami było ich tak wiele, że leżały jeden na drugim jak polana drzew... Polegli prawie wszyscy dorośli mężczyźni, nie tylko z miasta, ale i okolic.”

Po zajęciu państwa Azteków Hiszpanie wdzierają się na teren państwa Majów. Szczując na siebie różne wrogie sobie miasta i plemiona, towarzysz Corteza, Pedro de Alwarado, zdobywa tereny dzisiejszej Gwatemali, Hondurasu, Nikaragui. Francisco de Montejo wdziera się w głąb Jukatanu, trzeba było jednak dwóch dziesięcioleci, by udało się złamać opór Majów. Na uroczystym auto-da-fe ojciec Diego de Landa spalił ostatnie ocalałe z grabieży pomniki kultury Majów: rzeźby, inkrustowane naczynia i pisane hieroglifami rękopisy. Bogactwa Meksyku, świątynie i pałace, pełne złota i kosztowności, przyciągały coraz to nowych chętnych, żądnych łupu. Ximenes de Quesada zdobywa kraj Chibcha--Muysca (dzisiejsza Kolumbia), rabuje indiańskie grobowce, w których znajduje więcej złota riiż w jakimkolwiek kraju Ameryki. Francisco Pizarro, były świniopas, a później wicekról Peru, wykorzystuje pałacowe konflikty, podbija imperium Inków. Podobnie jak w Meksyku ma miejsce rabunek, a powstania Indian są krwawo tłumione. W połowie XVI w. władza Hiszpanii rozciąga się na ogromnym terytorium — od północnej części Mek-10 syku i Florydy po południową część kontynentu amerykańskiego.

Hiszpanie wytępili około piętnastu milionów Indian. Afrykę kosztował handel Murzynami sto milionów ludzi. Ta ponura działalność była dziełem nie tylko Hiszpanii i Portugalii, do nich przyłączyły się i inne rządy szukające kolonii zamorskich: Holandia, Francja, Anglia.

Płyną lata. Holandia, później Anglia przejmują berło „władczyni mórz”. Odpada z konkurencji Hiszpania i Portugalia. Rząd brytyjski rozszerza kolonialne posiadłości — znów leje się krew. Malaje i Nowa Zelandia, Australia i Kanada, Południowa Afryka, Indie... Kulą i wódką, siłą i kłamstwem angielski kapitalizm toruje sobie drogę do przewodzenia światu. Giną samoistne kultury Indian Ameryki Północnej, mieszkańców wysp Oceanii, kontynentu afrykańskiego. Stare gwinejskie miasto Benin zostaje barbarzyńsko zbombardowane i rozgrabione. W nierównej walce pada państwo Zulusów. Po długich wojnach Maorysom zostaje tylko skąpy skrawek kraju, który kiedyś należał do nich w całości — Nowej Zelandii. Doszczętnie wyniszczono ludność Tasmanii, katastrofalnie wymierają autochtoni kontynentu australijskiego.

Tego, co ominęła grabież państwowa, nie ominęła grabież prywatnie dokonywana przez piratów, handlarzy niewolników, poszukiwaczy złota i innych awanturników. Na mniejszą skalę, natomiast z większą dokładnością, kontynuują ponure dzieło rozpoczęte przez Portugalczyków. W r. 1862 peruwiańscy handlarze niewolników porywają większą część mieszkańców Wyspy Wielkanocnej, wymierzając tym samym śmiertelny cios samoistnej kulturze wyspy. Misjonarze dokonują reszty. Kto nie zginął od kuli, ginął od innych „zdobyczy cywilizacji” — epidemii, pijaństwa, chorób wenerycznych. Zaginęły dawne religie, stare tradycje — chrześcijaństwo było niezrozumiałe, moralność „białego człowieka” — moralnością bandyty. Pył zapomnienia przysypuje dawne kultury, dawne życie...

„Kultura europejska jedyna w świecie.” „Tylko chrześcijaństwo oświeciło nieszczęsnych dzikusów.” „Europa wydobyła nędznych i biednych pogan z wiecznego mroku i ciemnoty.” „Historia świata — to historia Europy.”

Od podobnej frazeologii pęczniały podręczniki, pod takimi hasłami niszczono nie tylko „pogańskie idole” i „diabelskie napisy”, ale kulturalną odrębność i niezawisłość polityczną całych narodów.

Odkrycie nouiych światów

Zanim jeszcze nastąpił zmierzch kolonializmu, w świadomości ludzi krok za krokiem ujawniała się wielka prawda: chrześcijaństwo nie jest „jedynie prawdziwą” religią, a Europa „kolebką kultury”, lecz zaledwie maleńką wysepką w archipelagu cywilizacji. Nowi Kolumbowie — archeolodzy, historycy, lingwiści, ponownie odkryli Amerykę i Afrykę, Azję i Oceanię.

Archeologiczne znaleziska nowych światów zaczęły się w okresie wielkich odkryć geograficznych. Odrodzenie budzi zainteresowanie zabytkami starożytności, co prawda tylko antykiem, hołdują temu poeci i książęta, dyplomaci, a nawet Ojcowie Kościoła — kardynałowie i papieże. Natomiast zupełnie nie znaną księgą dla ludzi Renesansu pozostaje historia ludów pierwotnych, jak również historia innych pozaeuropejskich cywilizacji. Jednak już w XVII w. pojawiają się w sferze zainteresowań miłośników starożytności cenne znaleziska kultury egipskiej, perskiej, etruskiej. Wyprawa Napoleona do Egiptu, odczytanie przez genialnego Champolliona hieroglifów, odkrycia wspaniałych pomników kultury w dolinie Nilu — wszystko to prowadzi do powstania nowej dyscypliny naukowej — egiptologii. Podstawę tej nauki stanowi dwunastotomowa praca Lepsiusa, uczonego niemieckiego, Pomniki Egiptu i Etiopii *, ilustrowana dziewięciuset tablicami.

Mniej więcej w tym samym czasie powstaje następna nauka zajmująca się nie znanym Europejczykom światem starożytnego Międzyrzecza. Dotychczasowe źródła mówiące o potężnej niegdyś Niniwie, stolicy Asyrii, i „matce miast” Babilonie, to Biblia, utwory Herodota i Ber osa, kapłana chaldejskiego. Źródła te są, zdaje jję, niezbyt pewne, gdyż „wiele głupstw paple Herodot i inni pisarze ozdabiając swoje wiadomości zmyśleniem, jak gdyby jakimś motywem muzycznym, rytmem czy przyprawą” — pisał Strabon. W XIX wieku „zmyślenie” stało się prawdą: ruiny Ni-niwy i Babilonu, miast, o których mówi Biblia, zostały odkryte przez archeologów. Po pewnym czasie odkopano na terenie Międzyrzecza miasta jeszcze starsze oraz pisma dawniejsze niż święte księgi Żydów.

Dodać można, że i historia Europy zaczęła się wcześniej, niż podaje to biblijna data stworzenia świata. Henryk Schliemann, kupiec-milioner i archeolog-romantyk, odkrywa nie znany dotąd

♦ Lepsius Karl Richard, Denkmaler aus Agypten und Athiopien, 1849— 12 —1859.

świat Grecji przedhomeryckiej, kulturę egejską, praźródło kultury antycznej. Badania rozpoczęte przez Schliemanna kontynuuje Artur Evans. Odkopuje na Krecie legendarny pałac w Knos-sos oraz inne pomniki nowej kultury, która, jak mówi Evans, „jest zjawiskiem wyjątkowym — nie ma nic z Grecji, nic z Rzymu”.

Łopata archeologa zanurza się coraz bardziej w głąb wieków. Człowiek zamieszkiwał Europę pięć i dziesięć, i sto tysięcy lat temu. Dalecy prapradziadowie człowieka zamieszkiwali Azję milion lat przed naszą erą, a Afrykę — ponad półtora miliona.

A znów archeologowie pracujący na kontynencie amerykańskim odkrywają, że ruiny miast zburzonych przez Hiszpanów stoją na gruzach miast jeszcze starszych, zbudowanych setki lat przed Kolumbem; te z kolei są spadkobiercami jeszcze dawniejszych kultur. W Indiach i na Jawie, w Kambodży i w Tybecie znaleziono wspaniałe gmachy i świątynie, zadziwiające rzeźby i malarstwo. Współzawodniczą z nimi zabytki sztuki i architektury odkryte w Afryce — monumentalne budowle Zimbabwe w Afryce Południowej i zadziwiające rzeźby z brązu na Wybrzeżu Gwinejskim.

Zagadkowe posągi zagubionej na Oceanie Spokojnym Wyspy Wielkanocnej i nie mniej tajemnicze kamienne monolity Stonehenge w Anglii; cyklopia „Brama słońca” w górach Ameryki Południowej i kilometrowej długości wstęga wspaniałych rzeźb jawajskiej świątyni. Taras świątyni Baalbek w Libanie, zbudowany z kamienia o wadze 500 ton i 20 m długości, kilkutonowe głowy kamienne znalezione w Meksyku, ocalałe cudem od ognia inkwizycji rękopisy Majów i tajemniczy dysk z napisem w kształcie spirali, odnaleziony na Krecie; rękopisy znad Morza Martwego opowiadające o „Mistrzu Sprawiedliwym”, a wykonane przed narodzeniem Chrystusa i wieloręcy bogowie i demony Indii o licznych twarzach; bogowie-zwierzęta Starego Egiptu i zagadkowy Quetzalcoatl, „Pierzasty wąż”, któremu hołd składali dawni Meksykanie...

Przeszłość Europy to tylko mały wycinek historii świata; Chrystus jest zaledwie jednym z przedstawicieli w niezliczonym poczcie bogów — prawdy te stały się oczywiste natychmiast po pierwszych sukcesach archeologii.               ,

Któż stworzył te cywilizacje, czyja ręka wyciosała z kamienia imponujące świątynie i pałace, posągi i płaskorzeźby? Być może, pochodzenie ich związane jest z jednym ośrodkiem? Myśl taka mimo woli zrodziła się u pierwszych Kolumbów i Koperników

zaginionych kultur. I chyba najtrafniej wyraził ją Walery Briu-sow, poeta, znawca języków i historii starożytnej:

„U podwalin wszystkich najstarszych kultur należy szukać jakiegoś jednego wpływu, który może w sposób prawdopodobny wyjaśnić zachodzące między nimi znamienne podobieństwa. Za przedziałem wczesnej starożytności należy szukać niewiadomej X, nie znanego jeszcze nauce świata kultury, który jako pierwszy dał impuls rozwojowi wszystkich znanych nam cywilizacji. Egipcjanie, Babilończycy, Hellenowie, narody Egei, Rzymianie byli naszymi mistrzami, nauczycielami naszej współczesnej cywilizacji. Któż zatem był ich nauczycielem? Komu przyznać możemy zaszczytne imię nauczyciela nauczycieli? Tradycja wskazuje na Atlantydę.”

Atlantyda... Zatopiony kontynent o wysokiej kulturze, zagadka, która od setek lat pobudza wyobraźnię romantyków i wywołuje ironiczny uśmiech sceptyków, daje strawę rozmyślaniom filozofów i natchnienie pisarzom i poetom, przyciąga uwagę poważnych badaczy i „uzbraja” posłanników mistycznych sekt w rodzaju „Zakonu Rosenkreużerów” 3 czy „Stowarzyszenia Teozoficznego”, rodzi wiele książek i artykułów, w których zwolennicy istnienia Atlantydy — atlantolodzy — próbują zrekonstruować tę kulturę, życie, sztukę, wierzenia, religię mieszkańców zatopionego kraju. Ukazują się również recenzje krytyczne, odrzucające hipotezy atlantologów o istnieniu Atlantydów, jak również ich wysokiej kultury.

Do grona atlantologów należeli i należą uczeni, zwykli amato-rzy-entuzjaści, artyści-pisarze, malarze, kompozytorzy, poeci: minister oświaty z czasów Mikołaja I, znawca starożytności, Abraham Norow i znakomity poeta XX w. Walery Briusow; jeden z pierwszych badaczy kultur przedkolumbowej Ameryki, opat Brasseur de Bourbourg i autor powieści fantastycznych Jules Verne; uczony-encyklopedysta jezuita Athanasius Kircher i etno-graf-afrykanista Leo Frobenius; oceanograf Rene Malaise i pisarz Artur Conan-Doyle; humanista włoski Girolamo Fracastoro, szkocki etnograf Lewis Spence, radziecki poeta Mikołaj Zabołocki i okultysta Scott Elliot; znany archeolog-historyk B. Bogajewski, założycielka „Towarzystwa Teozoficznego” H. Bławacka i koryfeusz radzieckiej geologii akademik W. Obruczew... — to tylko niektórzy z atlantologów, których poglądy oczywiście są różne, z wyjątkiem jednego-— stwierdzenia istnienia Atlantydy.

Według słów samych atlantologów, historia poszukiwań zatopionego kontynentu powinna być czytana jak zapierająca dech powieść sensacyjna z jej odkryciami, fałszywymi wnioskami, nieoczekiwanymi znaleziskami i rozczarowaniem. Na temat Atlantydy napisano już całą masę książek... Wszystkie one w istocie swej nawiązują do jedynego praźródła — historii, o której mówił przed około dwoma i pół tysiącami lat w swoich Dialogach Ary-stokles znany nam jako Platon.

1

W oparciu o Biblię Kosmas utrzymuje, że ziemia jest płaska, ze środkiem w Jerozolimie, zamknięta sklepieniem niebieskim. Świat przypomina zatem mojźeszową Arkę Przymierza.

2

Cape de No, położony gdzieś w okolicy Równika.

3

lub „Róży i Krzyża”. Mowa o organizacji masońskiej jakoby stworzo-14 nej przez Christiana Rosenkreuzera.

W poszukiwaniu Atlantydy

Dialog Timaios

Kritias z dialogu Platona Timaios opowiedział zadziwiającą historię...

„...Posłuchaj, Sokratesie. Opowieść bardzo dziwna, ale ze wszech miar prawdziwa. Opowiadał ją kiedyś Solon, najmądrzejszy spośród siedmiu mędrców... Jest — powiada — w Egipcie, w delcie, którą opływa rozszczepiony u góry strumień Nilu, powiat, zwany Saityckim. W tym powiecie największym miastem jest Sais... Solon mówił, że gdy tam przyjechał, bardzo go tam zaczęto szanować. Dość, że zaczął się rozpytywać o dawne czasy tych kapłanów, którzy najwięcej byli z tym obznajomieni, bo sam nic o tym po prostu nie wiedział i nie znalazł żadnego innego Hellena, który by o tym wiedział cokolwiek...”

„...Na to jeden bardzo stary kapłan powiedział: — Oj, Solonie, Solonie!... Nie wiecie, że w waszej ziemi mieszkał najpiękniejszy i najlepszy rodzaj ludzi, od którego pochodzisz i ty, i całe wasze dzisiejsze państwo... Istniało swojego czasu, Solonie, przed największym potopem państwo, które dziś jest państwem ateńskim, wielka potęga militarna, i w ogóle prawa miało znakomite...”

„...Pisma nasze mówią, jak wielką niegdyś państwo wasze złamało potęgę, która gwałtem i przemocą szła na całą Europę i Azję. Szła z zewnątrz, z Morza Atlantyckiego. Wtedy to morze tam było dostępne dla okrętów. Bo miało wyspę przed wejściem, które wy nazywacie „Słupami Heraklesa”. Wyspa była większa od Libii i od Azji razem wziętych. Ci, którzy wtedy podróżowali, mieli z niej przejście do innych wysp. A z wysp była droga do całego 16 lądu, leżącego naprzeciw, który ogranicza tamto prawdziwe morze...Otóż na tej wyspie, na Atlantydzie, powstało wielkie i podziwu godne mocarstwo pod rządami królów, władające nad całą wyspą i nad wieloma innymi wyspami i częściami lądu stałego. Oprócz tego, po tej stronie, tutaj oni panowali nad Libią aż do granic Egiptu i nad Europą aż po Tyrrenię. Więc ta cała potęga zjednoczona próbowała raz jednym uderzeniem ujarzmić wasz i nasz kraj i całą okolicę Morza Śródziemnego. Wtedy to, Solonie, objawiła się wszystkim ludziom potęga waszego państwa: jego dzielność i siła. Wasze państwo stanęło na czele wszystkich, zachowało równowagę ducha, rozwinęło sztuki wojenne i już to na czele Hellady, już też odosobnione, bo inni je opuścili z konieczności, w skrajne niebezpieczeństwo popadło, jednak pokonało najeźdźców i wzniosło pomnik zwycięstwa; nie pozwoliło ujarzmić tych, którzy jeszcze nie byli ujarzmieni, i nam wszystkim, którzy zamieszkujemy po tej stronie Słupów Heraklesa, zachowało wolność, nie zazdroszcząc jej nikomu. Później przyszły straszne trzęsienia ziemi i potopy i nadszedł jeden dzień i jedna noc okropna — wtedy całe wasze wojsko zapadło się pod ziemię, a wyspa Atlantyda tak samo zanurzyła się pod powierzchnią morza i zniknęła...” 1

Dialog Kritias

W innym dialogu Platona, Kritias, znajdujemy opis Atlantydy. „...Jak się poprzednio o przydziałach bogów mówiło, że podzielili między siebie całą ziemię, i taki przydział był raz większy, a nieraz i mniejszy, i urządzili sobie świątynie i ofiary, tak też i Posejdon dostał w udziale wyspę Atlantydę i osadził tam potomków swoich z jednej kobiety śmiertelnej w jakiejś takiej okolicy wyspy. Od brzegu morza aż do środka całej wyspy była równina. Najpiękniejsza miała być ze wszystkich równin i zadowalającej była wartości...” Synem Posejdona (wg legendy) był Atlas, od którego pochodzi nazwa wyspy — Atlantyda i okrążające ją Atlantyckie Morze.

„...Atlasa ród był zresztą liczny i sławny... Bogactwo posiadali tak olbrzymie, jakiego ani przedtem nigdy w żadnym królestwie nie było, ani też kiedykolwiek później łatwo nie powstanie. Byli zaopatrzeni we wszystko, czego było potrzeba w mieście i w reszcie kraju. Wiele dóbr przychodziło do nich z zewnątrz, bo mieli władzę, a najwięcej ich dostarczała wyspa sama dla zaspokojenia potrzeb życiowych... jakie tylko wonności dzisiaj ziemia rodzi gdziekolwiek, korzenie i zioła, i drzewa... oprócz tego... i zboża, które nam za pożywienie służą... i to drzewo, które napój i pokarm, i olej wydaje... wszystko to wtedy wydawała ta wyspa, będąca jeszcze pod słońcem, wyspa święta, piękna i przedziwna — w obfitości nieprzebranej. Więc oni to wszystko brali z ziemi i budowali świątynie i pałace królów, i porty, i arsenały, i całą resztę swojej ziemi urządzili w ten sposób...” *

W dalszej części Kritiasa omówiony jest ustrój Atlantydy, pałac królewski będący jednocześnie świątynią, porty, kanały, zabudowania zatopione „w jedną okropną noc”. Katastrofa ta, w wyniku której Atlantyda zginęła (a zarazem i wojsko ry-wali-Ateńczyków), wydarzyła się przed dziewięciu tysiącami lat.

Kritias nie został ukończony: Platon nagle zmarł. Oprócz Dialogów znakomitego filozofa nie ma żadnych starych źródeł na temat Atlantydy.

Umysły krytyczne, w tym Arystoteles, uczeń Platona, nie dały wiary historii opowiedzianej w Dialogach. Jednak autorytet Platona był wystarczająco wielki, a opis Atlantydy tak realistyczny, że wielu uczonych w starożytności uznało tę historię za prawdziwą. Pliniusz Starszy, Posidonius, Strabon, Diodor Sycylijski, jak również inni geografowie i historycy piszą o Atlantydzie komentując Dialogi Platona. Proklos, żyjący w V w. filozof, wspomina o niejakim Krantorze, Greku, który widział w Egipcie zapis o Atlantydzie. Później sprawa ta popada w zapomnienie. Nadchodzi obskuranckie i fanatyczne średniowiecze. Prace wielkich starożytnych filozofów zostają zapomniane albo są „jako pogańskie” niszczone.

Od czasu do czasu krążą jednak po zachodniej Europie wiadomości o jakichś tajemniczych wyspach na Atlantyku, wśród „morza ciemności”, jak go nazywano w wiekach średnich. Wyspy te są ni to „ziemią obiecaną”, ni to „wyspą błogosławionych”. Niedostępne dla zwykłego śmiertelnika, jak widma znikają z oczu nadpływających żeglarzy. Dopiero wraz z odkryciem Ameryki „zagadka Atlantydy” wypływa z mroku zapomnienia.

Platon, Kritias, przeł. W. Witwicki, Lwów—W-wa 1909 i 1960.

Jukatan czy Spitsbergen

Zachodnią drogę do Indii odkrył Kolumb — tak oficjalnie podano i tak zresztą uważał on sam. Przed żeglarzami zaczęła się jednak stopniowo rysować inna prawda, wielka i nieoczekiwana: po tamtej stronie Atlantyku nie leżą znane już Indie i kraje Wschodu, lecz nie zbadany Nowy Świat. Zagadkowy, tajemniczy, pełny bajecznych bogactw... do grabieży których przystąpili hiszpańscy konkwistadorzy. Stare miasta, świątynią, twierdze niszczone były ogniem i mieczem. Zdobywcy, zajęci rabunkiem i wojną, pochodami w poszukiwaniu nowych bogactw, nie bardzo mieli czas myśleć o tym, kto jest grabiony, skąd się wziął ten nowy nieznany świat.

Myśl ta natomiast zaczęła zaprzątać niektóre umysły w Europie. Z każdym rokiem i dziesięcioleciem powiększały się kontury nieznanej ziemi za oceanem, na mapie pojawiały się nowe państwa i miasta. Relacja Platona o potężnym państwie Atlantydo w i Nowy Świat za „Słupami Heraklesa” łączyły się ze sobą w naturalny sposób. Nic więc w tym dziwnego, że takiego porównania dokonał już w r. 1530 Girolamo Fracastoro, włoski poeta, lekarz i filozof. Po pięciu latach do tej samej myśli doszli, niezależnie od siebie, dwaj hiszpańscy kronikarze Oviedo y Valdćs i Augustin de Zarate. Jeszcze później ich rodak Francisco López de Gomara w dziele Ogólna historia Indii i podboju Meksyku2 wydanym w połowie XVI w. już z całą pewnością dowodzi, że wysokie kultury Indian to resztki kultury Atlantydy.

Oczywiście, nie wszyscy są w tym zgodni. Josć de Acosta, kronikarz hiszpański, zdecydowanie odrzuca poglądy swoich kolegów. Biskup Diego de Landa, który przebywał wiele lat w kraju Majów, z drwiną pisze o hipotezach Gomary. Ale ostateczny cios zadali zwolennikom „Atlantydy w Ameryce” sami atlantolodzy.

Skąd wiadomo, pytali, że Platon opisał akurat Amerykę pod mianem swojej Atlantydy? Zwłaszcza że mówi on wprost, iż Atlantyda zapadła się w morze w ciągu „jednej okropnej nocy”, a Nowy Świat jest caluteńki! Nie ma przecież żadnych wskazó-wiek, aby uznać kontynent amerykański za Atlantydę.

Byli i tacy, którzy uważali, że platońska Atlantyda to daleka i mało znana Skandynawia. Jezuita Athanasius Kircher dokonał rekonstrukcji zatopionego kontynentu, a nawet sporządził mapę

Atlantydy; zakładał on, że ,,położenie jej winny wyznaczać Wyspy Kanaryjskie, Azorskie i Flannan, które wydają się jak gdyby grzbietami gór zatopionej Atlantydy”.

Wiek XVIII przyniósł nowe hipotezy i warianty położenia legendarnego kontynentu. Przyjaciel Woltera, opat Baily, zakładał położenie Atlantydy na terenie Morza Arktycznego w rejonie Spitsbergenu, a nie na Atlantyku. Uważał on, że w tych dawnych czasach klimat był dużo cieplejszy niż obecnie. Kiedy klimat się oziębił i lodowce zaczęły wypierać Atlantydów z ich ojczyzny, zmuszeni zostali oni do opuszczenia wyspy i udali się na wschód, lądując w ujściu Obu. Stąd skierowali się do Mongolii, Chin, Indii, Persji, Egiptu, Palestyny, przynosząc wszędzie swoją wysoką kulturę.

Buffon, uczony francuski, umiejscowił Atlantydę na półkuli południowej, zakładając, że małe wysepki w pobliżu Afryki — Wniebowstąpienia i Sw. Heleny — stanowią ostatnie okruchy starożytnego i głośnego kraju, o którym mówił Platon. Poszukiwania Atlantydy przybrały naprawdę światowy rozmach — od Meksyku do Spitsbergenu i Wyspy Sw. Heleny.

Egea

Wiek XIX przyniósł nowe, co prawda, już nie tak fantastyczne hipotezy. Abraham Norow, rosyjski uczony i podróżnik, doszedł do wniosku, że Atlantyda zajmowała cały obszar Morza Śródziemnego, od Cypru do Sycylii, który pokrywa się z wymiarami podanymi przez Platona: 3000 stadiów długości i 2000 szerokości.

Tezę Norowa podtrzymał A. Kamożycki, inny uczony rosyjski, wnosząc jedynie pewne uściślenia. Umiejscowił on Atlantydę nie między Cyprem i Sycylią, lecz na wyspach Morza Egejskiego. Uzasadnił tę tezę tym, że „Słupy Heraklesa” — jego zdaniem — nie znajdowały się w Bosforze, lecz przy zachodnim ujściu Nilu. Twierdził on, że przecież i Sais, skąd pochodzą wiadomości Platona o legendzie Atlantydy, i Heraklea, miasto założone według legendy przez samego Heraklesa, leżą stąd niedaleko. Dlatego też Atlantydę należy umiejscawiać w centrum kultury świata starożytnego, między Azją Mniejszą, Syrią, Libią i Grecją. Wobec tego — twierdzi — sprawa dotyczy nie Atlantydy, ale Egei, lądu 20 leżącego we wschodniej części Morza Śródziemnego, którego pozostałościami są drobne wysepki Morza Egejskiego oraz Cypr i Kreta.

Tezy Norowa i Karnożyckiego znalazły, wydawałoby się, potwierdzenie w pracach wykopaliskowych Henryka Schliemanna i Artura Evansa. Na Krecie odkryto świadectwa wysokiej kultury, przewyższającej grecką: zadziwiające freski i wazy, tabliczki gliniane zapisane tajemniczymi znakami, wielkie pałace i świątynie, sięgające swym pochodzeniem w głęboką starożytność, wzniesione dawno przed epoką heroiczną Iliady Homera.

Czy kultura Krety nie jest kulturą Atlantydów? Na tę możliwość wskazał już w 1909 r. profesor angielski Frost. On i jego zwolennicy uważali, że Dialogi Platona zawierają wierny opis kreteńskich pałaców, portów, a wspaniałe rysunki na naczyniach i freskach dawnych mieszkańców Krety służą jako swego rodzaju ilustracje Dialogów.

Jeszcze trwały wykopaliska na Krecie, jeszcze nie odczytano zagadkowych znaków pisma, kiedy z Afryki dobiegł radosny okrzyk: „Odkryłem Atlantydę.”

Amazonia czy Kaukaz? Zatoka Gminejska czy Morze Czermone?

Na początku naszego stulecia w tropikach Afryki prowadził badania Leo Frobenius. W kraju Joruba, na obszarze dzisiejszej zachodniej Nigerii, znalazł terakotowe rzeźby oraz głowę boga morza Olokuna wykonaną w brązie, sporządzone z zadziwiającą zręcznością. W okresie późniejszym odkryto ruiny starożytnego Ife. Cyklopie kamienne budowle miały mury pokryte płytami terakotowymi i zdobione miedzią.

Frobenius stwierdził, że bóg morza Olokun to na pewno Posejdon, a składający hołd Jorubowie są potomkami Atlantydów, ponieważ ubierają się podobnie w ciemnoniebieskie szaty.

„...Cudowne drzewo, które napój i pokarm, i olej wydaje...” — to palma; nadto wydobywa się tutaj miedź i żyją słonie, o których wspomina Platon. Zdaniem Frobeniusa, religia, sztuka, rzemiosło starożytnych mieszkańców Ife i ich następców „posiadają swoją analogię na północy — w rejonie Morza Śródziemnego” i „stanowią jedną całość kulturową, uzasadniającą istnienie wspólnej cywilizacji — atlantyckiej”.

Pierwsze zabytki wielkiej cywilizacji Ife odkrył Frobenius 21 w r. 1910. Trzy lata później Pierre Termier, profesor geologii, członek Akademii Francuskiej, wygłosił w Instytucie Oceanograficznym wykład, z którego wynikało, że Atlantyda Platona spoczywa na dnie Oceanu Atlantyckiego. „Aczkolwiek brzegi Oceanu Atlantyckiego wydają się obecnie trwałe i tysiąckrotnie spokojniejsze niż narażone na wstrząsy tektoniczne brzegi Oceanu Spokojnego — wywodził Termier — całe dno Atlantyku ukształtowało się prawdopodobnie niedawno; przed ruchami tektonicznymi obszaru Wysp Azorskich występowały i inne zapadliska, których rozmiary przekraczają najśmielsze wyobrażenie.”

Termier przytaczał argumenty z dziedziny geologii, uzasadniające tezę, że na Atlantyku istniała duża wyspa lub nawet kontynent, unicestwiony w geologicznej katastrofie, i fakt ten postawił poza wszelkimi wątpliwościami. Powstaje pytanie, czy żyli w tym czasie ludzie, którzy mogliby przekazać o tym wiadomości w swoich wspomnieniach? Zdaniem Termiera istnieje tylko ten problem. Na razie więc miłośnicy pięknych legend mają pełne prawo wierzyć w Platońską historię o Atlantydzie.

Jeżeli istniał na Atlantyku kontynent, to jego śladem winny być Wyspy Azorskie, Kanaryjskie i Madera. I jeśli państwo Atlan-tydów rzeczywiście istniało, to na wyspach tych możemy znaleźć pozostałości wielkiej kultury. Co do tego, że była ona wielka, nikt z atlantologów nie miał żadnej wątpliwości. Przecież w tym czasie, w którym pozostała ludzkość żyła na etapie epoki kamiennej, Atlantydzi, jeśli wierzyć Platonowi, byli już narodem o wysokiej cywilizacji.

Zdaniem wielu atlantologów właśnie Atlantydzi skolonizowali Amerykę i przynieśli wysoką cywilizację do Starego Świata, a więc do Egiptu, Międzyrzecza, Indii i Chin. Przynieśli nie tylko swoją kulturę, lecz i swoich bogów. Bóstwa Fenicjan, Hindusów, Skandynawów, Majów, antycznych Greków to w istocie bóstwa Atlantydów. Cóż tam bogowie! Ważniejsze zdobycze ludzkości, jak: umiejętność wytopu metali, sztuka pisania i wiele innych — również pochodzą od Atlantydów.

Czy zatem wyspy Atlantyku nie kry ją resztek wielkiej kultury? Żeglarze XIV w. nie znaleźli na Maderze i Azorach nic prócz jastrzębi i szczurów. Na Wyspach Kanaryjskich natomiast napotkali Guanczów, „zadziwiający naród” — jak twierdzili atlan-tolodzy. Uznano ich zatem za bezpośrednich potomków Atlantydów, ponieważ „znali pismo, symbole astronomiczne, kult zmar-22 łych, sztukę balsamowania, urządzenia użyteczności publicznej,

posiadali zamiłowanie do pieśni, muzyki, ćwiczeń zapaśniczych wykonywanych uroczyście w święta narodowe”.

Nie tak łatwo można sprawdzić te opinie, gdyż Guanczowie zostali wytępieni przez Hiszpanów już dużo wcześniej. Na razie kompletowano wiadomości z relacji czternasto- i piętnastowiecznych kronikarzy, którzy widzieli Guanczów i poznali ich kulturę, publikowano na temat Atlantydy nowe prace. Zatopiony kontynent przeniesiono z Atlantyku na Morze Północne. „Tylko tam znajdowała się Platońska Atlantyda”, twierdził Spanuth, badacz niemiecki. Amerykanin Mitchell Hedge umieścił ją na Morzu Karaibskim. Stąd z Atlantydy (a dokładniej z An tyłów, jako że Antyle u Hedge’a są pozostałościami zatopionego lądu) wysoka cywilizacja rozprzestrzeniła się na teren Egiptu, Meksyku i Peru. Inni z kolei atlantolodzy umieszczali zaginiony kontynent na Kaukazie. Zdaniem Paniagvy Atlantyda leżała na Morzu Azowskim, gdyż „Słupy Heraklesa” to nic innego jak Cieśnina Kerczeńska ze świątynią poświęconą Heraklesowi. Fessenden twierdził, w oparciu o dane geologiczne, że na północ od Kaukazu znajdowało się wielkie morze, którego częścią jest dzisiejsze Morze Kaspijskie i Czarne. Na Kaukazie istniała w tym czasie wysoka kultura, podobna w wielu przejawach do staroegipskiej. Przed dwunastoma tysiącleciami wody tego „północnokaukaskiego” morza przebiły wyjście w kierunku wód Morza Śródziemnego i na swojej drodze zniszczyły wysoką cywilizację. Historia ta znajduje swe odbicie w Platońskiej legendzie.

W rok po relacji Fessendena, w r. 1926, pojawia się praca radzieckiego uczonego Bogajewskiego, zawierająca tezę, że istnieje ścisły związek między Atlantydą Platona a historią starożytną Afryki północnej i „jest rzeczą oczywistą, że wiele różnych i sprzecznych legend i opowieści dotarło w formie ludowych podań do tych kapłanów z Sais, z którymi rozmawiał Solon”. Zdaniem Bogajewskiego, na Atlantyku — przed Cieśniną Gibraltar-ską — leżała wielka wyspa będąca odłamkiem kontynentu afrykańskiego, na której występowała wysoka i oryginalna kultura, której ślady można i dzisiaj napotkać u Tuaregów. Przecież właśnie na Saharze odkryto wspaniale rysunki skalne oraz słynną „libijską Wenerę” — starożytny grobowiec królowej Libijczyków („mumia kobiety, obsypana drogocennymi przedmiotami, upiększona złotem” — jak podały gazety po jej odkryciu w r. 1925).

W tymże r. 1925 wyruszył na poszukiwanie miast Atlantydy znany badacz Ameryki Południowej Fawcett. I to nie w głąb Sa-

hary, nie na Kaukaz, nie na Morze Karaibskie czy Czarne, ale w kierunku niezbadanych dżungli płaskowyżu Mato-Grosso, w samo serce tropikalnych puszcz Amazonii. Przecież legendy Indian z uporem powtarzały, że tam, w głębinie nieprzebytych gęstwin, ukrywają się biali ludzie żyjący w starożytnym mieście. Fawcett był przekonany, że ci legendarni ludzie są potomkami Atlanty-dów, miasto natomiast ich ostatnim schronieniem na naszej planecie. Ludzkość dosłownie zaczęła trapić ,,okropna zagadka, mroczna tajemnica Atlantydy” — jak pisali dziennikarze. I rzeczywiście, z każdym rokiem wzrasta potok hipotez, artykułów i książek na ten temat. Już do r. 1920 opublikowano tysiąc siedemset prac naukowych i utworów literackich. W Sorbonie powstało „Stowarzyszenie Studiowania Atlantydy”. Wielu badaczy zajmuje się serio rekonstrukcją kultury atlantyckiej, porównuje kultury narodów, które „zachowały cechy kultury atlantyckiej”, starożytnych Egipcjan, Majów, Etrusków, Basków, Guanczów, Inków, Jorubów i innych.

Tymi cechami, zdaniem atlantologów, był kult Słońca, mu-mifikacja zwłok, pismo hieroglificzne (a także alfabetyczne), hołdowanie bogu morza, budownictwo piramid, dwunastomiesięczny kalendarz, ofiary z dziewcząt-kapłanek, obróbka metali, budowle z wielkich bloków kamienia...

Dokonywana wielokrotnie przez atlantologów analiza tekstu Timaiosa i Kritiasa skłoniła większość z nich do postawienia wniosku, że „Słupy Heraklesa” usytuowane są niewątpliwie nad Cieśniną Gibraltarską, a sama Atlantyda znajduje się tam, gdzie obecnie rozpościera się Ocean Atlantycki. Wyspy Azorskie i Kanaryjskie oraz Maderę ńależy uważać za resztki zatopionego lądu.

Czy założenie to jest prawidłowe? Odpowiedź na to pytanie może dać geologia, oceanografia, przedstawiciele nauk o ziemi. I większość z nich skłania się ku tezie, iż rzeczywiście fale Atlantyku pokrywają zatopiony kiedyś ląd.

Szwedzka ekspedycja oceanograficzna, przeprowadzająca na okręcie „Albatros” wiercenia na dnie Atlantyku, wykryła tam niezwykle duże warstwy planktonu. Był — słodkowodny! Oznacza to, że na dnie słonego oceanu było niegdyś słodkowodne jezioro.

Od ujść rzek Afryki i Ameryki, wpadających do Atlantyku, ciągną się daleko w ocean podwodne kaniony. Oznacza to, że rzeki te były kiedyś dłuższe i płynęły po lądzie znajdującym się 24 obecnie na dnie oceanu.

Wielka ilość informacji dostarczonych przez różne dziedziny nauki mówi o tym, że na dnie Atlantyku spoczywa zatopiony kiedyś ląd. Ale czy istnieje tutaj jakikolwiek związek z Atlantydą?

Wielu geologów, jak na przykład nieżyjący W. A. Obruczew, znany oceanograf i gorący zwolennik Atlantydy dr Renó Malaise i wielu innych badaczy uważa, że na pewno tak. Książka N. F. Ży-rowa Atlantyda. Podstawowe zagadnienia atlantologii, wydana w r. 1964, prawie na czterystu stronach podaje informacje uzasadniające, że legenda Platona mówi właśnie o lądzie, który znajduje się obecnie na dnie Atlantyku.

Jednak duża część geologów i oceanografów zdecydowanie sprzeciwia się takiej identyfikacji. Książka Żyrowa spotkała się z krytyką radzieckiego czasopisma „Przyroda”. Nie mniej negatywny stosunek do łączenia „geologicznej” i „platońskiej” Atlantydy reprezentują uczeni amerykańscy.

Legendę o Platońskiej Atlantydzie przyjęli za prawdę niektórzy romantyczni geologowie i archeolodzy jedynie na podstawie danych dotyczących wzniesienia śródatlantyckiego; grzbiet ten — twierdzi amerykański geolog F. Shepard — powstał jednak tak dawno, iż brak jest wiarygodnych dowodów na to, iż znajdował się on ponad wodą w okresie poprzedzających nas wielu milionów lat.

Dr M. Ewing, amerykański oceanolog, wyraża poważne wątpliwości, czy istnieje jakikolwiek związek tego wielkiego podwodnego masywu znajdującego się obecnie na dnie Atlantyku z legendarną, zaginioną Atlantydą opisaną przez Platona.

Dokładniej ten punkt widzenia wyraził A. L. Janszyn: „Nie posiadamy ważkich dowodów historycznych istnienia lądu w centrum dzisiejszego Atlantyku. Posiadamy natomiast poważne dowody świadczące o tym, że niewątpliwie istniejący tutaj kiedyś ląd zapadł się bardzo dawno, a więc nie mogła to być Atlantyda, o której opowiada Platon.”

Czy opowieść Platona zasługuje na wiarę

Jeszcze bardziej negatywny stosunek do „problemu Atlantydy” wyraża większość przedstawicieli humanistyki. Archeolodzy i etnografowie amerykańscy uważają prowadzenie dyskusji o Atlantydzie w czasopismach naukowych za przejaw „złego tonu”. J. Thompson, znany angielski specjalista z dziedziny historii od- 25 kryć geograficznych, uważa, że ludziom starożytności można bar-'dziej wybaczyć wiarę w opowieść Platona niż nam ulegającym mistyfikacji autorów utopii. Solidaryzuje się z nim większość historyków literatury studiujących dzieje literatury antycznej. JW ich mniemaniu Dialogi są po prostu utworem literackim, w którym historia Atlantydy występuje jako ciekawa bajka, wymyślona przez wielkiego filozofa w celu propagandy jego socjalno-1 -politycznych poglądów.

] Wielki filozof starożytności nie był historykiem i nie zapisy-1 wał legend i podań, jak to czynili Herodot czy Tacyt.

y Dialogi Timaios i Kritias opowiadające o Atlantydzie stanowią Vjeden cykl z trzecim dialogiem — Państwem. W tym ostatnim ^opowiedziana jest, z powołaniem się na Sokratesa, historia czło-. wieka imieniem Er. Ów Er, z pochodzenia Ormianin, opowiedział \Sokratesowi o swojej śmierci w bitwie i o tym, jak trafił do świata ^pozagrobowego (w dialogu istnieje dokładny opis tego świata), \a następnie powrócił do świata żywych. W następnym zaś dialogu, ^imaios, mówi się, z powołaniem na Solona i kapłanów egipskich, \o Atlantydzie i walce Ateńczyków z Atlantydami.

. Sokrates i Solon wspomniani są nie bez przyczyny./Sokrates Schodził za największy autorytet Hellady, a Solona uważano za '„najmędrszego z siedmiu mędrców”. W Timaiosie główny nacisk .^położono nie na historię Atlantydów, ale na opowieść o państwie

• ateńskim, które było zdolne dać odpór potężnym przybyszom. ^Państwo to powstałe przed „dziewięcioma tysiącami lat” (tzn. sokoło dwunastu tysiącleci temu w stosunku do czasu obecnego) podpowiada dokładnie organizacji „państwa idealnego”, o którym (marzył i którego ideę propagował Platon.

ę I Atlantydzi, i walczące z nimi państwo ateńskie opisani są dokładnie i „wiarygodnie”. Dialogi Państwo, Timaios i Kritias posiadają wzajemny związek, dyskutują w nich te same osoby. W Państwie zawarty jest „reportaż ze świata pozagrobowego”, \w Timaiosie opis państwa ateńskiego o historii liczącej dziewięć ■tysiącleci, walczącego z Atlantydą, w Kritiasie opisana Atlanty-^da — a wszystko z jednakową dokładnością, z odsyłaczami do „żró-- deł” i autorytetów.

• Przyjrzyjmy się również realiom opisu tego pozagrobowego oświata. Czy mógł Er istotnie tam podróżować? Co do tego nikt (nie ma wątpliwości. Z faktów historycznych i geologicznych wynika, że idealne państwo ateńskie, istniejące już dziewięć tysięcy

Jat przed Platonem, jest również wymysłem. Pojawienie się na

terytorium Grecji człowieka określa się obecnie na piąte tysiąclecie p.n.e. Miejsce dzisiejszych Aten zajmowało nie żadne potężne miasto, a jedynie stanowiska ludzi epoki kamiennej. Bardziej krytycznie nastawieni atlantolodzy uważają, że opowiadanie o wojnie Ateńczyków z Atlantydami jest jedynie patriotyczną fantazją (tak sądzi np. Żyrow).

Zatem i realia świata pozagrobowego, i Ateny walczące z Atlantydami są propagandowym wymysłem Platona. Ale opis zatopionego kontynentu? „Jeżeli bajką jest wiadomość o tym, że Ateny istniały już przed dziewięcioma tysiącami lat, to dlaczego wówczas nie można uważać za bajkę istnienia samych Atlantydów? — pisze w recenzji z książki Żyrowa (Atlantyda — wydanie 1957 r.) radziecki historyk i językoznawca J. W. Knorozow. — Jeżeli podany w Dialogach opis Grecji jest płodem fantazji, to niby dlaczego opis Atlantydy mamy uważać za prawdopodobny? Jeśli nie wierzyć, że wojska ateńskie zapadły się pod ziemię, to dlaczego trzeba wierzyć, że w «jedną okropną noc» zapadła się w morze Atlantyda?”

Problem trudny do wy jaśnienia...

Czy opowiadanie Platona jest wzięte z „powietrza”, czy też podbudowane jest znajomością jakichkolwiek realnych faktów? Już pierwszy tłumacz Dialogów na język rosyjski, Karpov/, zauważył, iż jeśli nie założymy, że wiele faktów podanych przez Platona posiada podstawy w rodzaju jakichś źródeł historycznych, to zmuszeni będziemy przypuścić, iż znakomity starożytny filozof posiadał dar niewiarygodnej przenikliwości.

Istotnie, Platon wspomina o piśmie greckim, które nie jest znane współczesnym mu Grekom. Przez długi okres czasu nikt tej wiadomości nie brał serio. Ale oto w końcu ubiegłego wieku archeolodzy odkrywają na terenie Grecji kulturę wcześniejszą niż starożytność klasyczna i znajdują zagadkowe napisy. Odczytać je udało się dopiero w pięćdziesiątych latach obecnego stulecia i okazało się, że są one napisane po grecku!

Egipt, miasto Sais, świątynia bogini Neit. Taki adres źródeł legendy o Atlantydzie wskazuje Platon. Jeżeliby rzeczywiście istniała w Egipcie taka legenda, to zdaniem wielu egiptologów trudno byłoby wskazać na lepsze miejsce jej przechowania.

Sais było dużym ośrodkiem kultu bogini Neit, przedstawiającej 27 kobietę z łukiem i strzałami. Zwracano się do niej jako do „tej, która wskazuje drogę”, tzn. prowadzi faraona drogą zwycięstw. Bardzo stare teksty egipskie opowiadają o bogini, którą nazywają „ojcem ojców i matką matek”. Od najwcześniejszych czasów obraz Neit związany jest z wodą: jako „córka Nilu” przedstawiana jest często w parze z Suchosem, bogiem o krokodylej głowie.

Wielu egiptologów uważa, że Neit pochodzi z Libii. Jej znakiem tatuowali się Libijczycy, a jeden z tekstów egipskich (co prawda, nie bardzo stary) mówi wprost o jej libijskim pochodzeniu. A przecież plemiona Libijczyków zamieszkiwały tereny całej północno-zachodniej Afryki aż do brzegów Atlantyku. Czyż zatem jakaś legenda z tych okolic nie mogła dotrzeć do Sais i pozostać w archiwach kapłanów bogini Neit?

Platon podaj e w Timaiosie, że zagrożenie Egiptu przez Atlantydów nastąpiło z zachodu. I rzeczywiście, Egipcjanom wypadło odpierać silny nacisk przybyszów z zachodu, tzw. ludów morza, które w sojuszu z Libijeżykami napierały na ziemie „kraju piramid”. Wątpliwe jest, czy „ludy morza” były legendarnymi Atlantydami: po pierwsze, przyszli oni tutaj około pięciuset — sześciuset lat przed Platonem, a nie przed dziewięciu tysiącami, i po drugie, pojęciem „ludzie morza” starożytni Egipcjanie określali Etrusków, Achaj ów, Karyjczyków i inne znane nauce narody.

Na dobrą sprawę i nazwy „Atlantydzi” nie wymyślił sam Platon. W rozdziale poświęconym ludom Libii wspomina o Atlantydach Herodot. Atlantydzi, jego zdaniem, mieszkają w górach Atlasu. Ale Herodot nie wspomina ani słowem o zatopionej Atlantydzie, o której w pół wieku później mówią Dialogi Platona.

Zagadka ezeka na nrzwiązanie

Trudno chyba spotkać kulturalnego człowieka, który by nie czytał o Atlantydzie. Poświęcili jej swoje utwory Conan-Doyle i Walery Briusow, Pierre Benoit i Aleksy Tołstoj. A i obecnie pojawiają się symfonie i płótna malarskie, wiersze i opowiadania, których tematem jest Atlantyda.

Legenda Platona stała się bodźcem pobudzającym uczonych do poważnych studiów dna Atlantyku, problemu pochodzenia kontynentów i oceanów, badania dżungli amazońskiej i historii starych kultur amerykańskich. Spór o Atlantydę, spór, którego hi-28 storia liczy sobie już prawie dwa i pół tysiąclecia, był przyczyną,

która spowodowała podjęcie badań w zakresie archeologii, etnografii, historii kultury i sztuki oraz innych dyscyplin. Oddały one nauce przysługę.

Mimo to do tej pory nie znaleziono ani jednego zabytku, ani jednego ziarenka, które by naprowadziło na ślad zatopionego kontynentu. Gdyby udało się znaleźć choć jeden budynek, jedną statuę, jedną jedyną tabliczkę z atlantyckim napisem, zadziwiłaby ona ludzkość, byłaby cenniejsza dla nauki niż całe złoto Peru, wszystkie zabytki Egiptu, wszystkie gliniane księgi wielkich bibliotek Międzyrzecza. Są to słowa Ignatiusa Donellye’go, autora głośnej książki Atlantyda. Świat sprzed potopu, która osiągnęła w krótkim czasie około dwudziestu wydań. Donelly wyraził nadzieję, iż być może, nie minie stulecie, kiedy kosztowności, pomniki, broń i sprzęty Atlantydy ozdobią znaczniejsze muzea świata, a w bibliotekach ukażą się przekłady atlantyckich inskrypcji, które rzucą nowy snop światła na przeszłość ludzkości i na wszystkie wielkie problemy, przed którymi w niewiedzy zatrzymali się myśliciele naszych czasów.