Z espresso przez Europę ebook

Z espresso przez Europę

Zdjęcie na okłądce: Shutterstock, Midjourney

Copyright © 2019, 2026 Jarosław Molenda i Saga Egmont

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788727328645

1. Wydanie w formie e-booka

Format: EPUB 3.0

Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana, przechowywana w systemie wyszukiwania danych lub przekazywana w jakiejkolwiek formie lub w jakikolwiek sposób bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy, ani rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie oprawy lub z okładką inną niż ta, z którą została opublikowana i bez nałożenia podobnego warunku na kolejnego nabywcę. Zabrania się eksploracji tekstu i danych (TDM) niniejszej publikacji, w tym eksploracji w celu szkolenia technologii AI, bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.

www.sagaegmont.com

Saga jest częścią Grupy Egmont. Egmont to największa duńska grupa medialna, należąca do Fundacji Egmont, która każdego roku wspiera dzieci z trudnych środowisk kwotą prawie 55 milionów złotych.

Vognmagergade 11, 2, 1120 København K, Dania

Wstęp

Uważa się, że pierwsze kawiarnie w Europie powstały w Wiedniu, wielowiekowej stolicy Habsburgów nad Dunajem. W rzeczywistości jednak istnienie takich lokali odnotowano już wcześniej, w połowie XVII wieku w Anglii. Inne źródła podają, że pierwszą kawiarnię, czy raczej rodzaj sklepu kawowego (bottega da caffe), otwarto w 1638 roku (lub kilka lat później) na weneckim placu Świętego Marka (Piazza San Marco). Już w latach czterdziestych XVII stulecia kawa pojawiła się także w Marsylii, uważanej za „bramę na Wschód”, miejscowi kupcy bowiem utrzymywali jak najlepsze stosunki z kolegami z zagranicy (handel zobowiązuje!).

Dopiero kilka dekad później kawa zawitała do Wiednia, jedynego miasta na świecie, które nadało nazwę odrębnej kuchni. W rzeczywistości jednak, co zakrawa na paradoks, żadne z dań kuchni zwanej wiedeńską nie pochodzi z Wiednia. To, co się gotuje, dusi i smaży w garnkach i rondlach naddunajskiej metropolii, jest dziedzictwem dawnej wielonarodowej monarchii. Gulasz i Palatschinken wywodzą się z Węgier, knedle – z Czech, a sznycel wiedeński – z… Mediolanu. Wiedeń czerpał z całego cesarstwa to, co najlepsze, a kawę ponoć zawdzięcza Polakowi.

Niewiele wiemy o młodości Jerzego Franciszka Kulczyckiego, bo o nim mowa, oprócz tego, że miał silne związki z Turcją (może dostał się do niewoli?), dzięki czemu dobrze opanował język turecki. Zamieszkując na obrzeżach Wiednia, zajmował się handlem oraz tłumaczeniem. Podczas oblężenia w roku 1683 zgłosił się na ochotnika do obrony i widocznie cieszył się zaufaniem, skoro powierzono mu ważną misję, gdy położenie miasta stawało się krytyczne.

Kulczycki wsławił się ryzykownym przedarciem się przez oblegające Wiedeń wojska tureckie z listem od dowódcy miasta hrabiego Starhemberga do dowódcy armii austriackiej, księcia Karola V Lotaryńskiego. List przedstawiał sytuację w mieście, gdzie szerzyły się choroby, brakowało amunicji i żywności. Kulczycki wraz ze służącym przedostał się do kwatery księcia 13 sierpnia 1683 roku i odebrał pomyślne wiadomości: zapowiedź przybycia wojsk polskich pod wodzą Jana III Sobieskiego.

Po zwycięstwie pozwolono mu wybrać dowolny łup z namiotów nieprzyjaciela. Znajdowało się tam między innymi trzysta worków z dziwnym ziarnem. Zwycięzcy chcieli je wyrzucić, gdyż byli przekonani, że jest to… karma dla wielbłądów. Dragoni zdążyli nawet cisnąć do ognia jeden z worków. Wówczas na scenie pojawił się nasz rodak, którego zwabił zapach palących się ziaren.

– Jezus Maria! – miał zakrzyknąć, łapiąc się za głowę. – To, co teraz palicie, to kawa! Jeśli nie wiecie, co to jest kawa, dajcie ją mnie. Wykorzystam ją z pożytkiem.

Jak mówił, tak zrobił. Postawił w Wiedniu pierwszy publiczny stragan, gdzie sprzedawał kawę parzoną po turecku. Roznosił ją też po domach. Nie poprzestał na tym i już 11 września 1685 roku otworzył tawernę o nazwie Na Wrzosowisku, która mieściła się w domu naprzeciwko katedry Świętego Stefana. Budynek podarowała mu ponoć rada miejska w dowód wdzięczności za bohaterstwo w czasie oblężenia miasta.

Ale już 2 maja 1686 roku sprzedał ten lokal i kupił małą karczmę zwaną Pod Czerwonym Krzyżem przy ulicy Kleine Schuler, późniejszej Domgasse. Najwidoczniej jednak i to miejsce okazało się niezbyt dobre na kawiarniany interes, bo je także sprzedał. Swoją pierwszą kawiarnię o nazwie Pod Błękitną Butelką otworzył przy ulicy Schlossergassl (dzisiejszej Stockim-Eisen Platz 8), gdzie serwował kawę, ubrany w turecki strój. Niestety, tylko legendy z reguły kończą się pięknie, ale w życiu bywa inaczej.

Jak podaje Božidar Jezernik w monografii Kawa[1], z dokumentów, które Heinrich Eduard Jacob odkrył w archiwach w 1933 roku, wynika, że Kulczycki musiał długo czekać, zanim otrzymał pozwolenie na wykonywanie zawodu. Niejednokrotnie słał prośby i w niejednym liście przypominał radzie miejskiej o swoich wielkich zasługach! W dodatku „tureckie świństwo” zrobiło na wiedeńczykach fatalne wrażenie. Ale skoro Kulczycki poradził sobie w najbardziej dramatycznych chwilach historii Austrii, dlaczego nie miałby sprostać i tej sytuacji?

– Jeśli moi klienci nie lubią kawy po turecku – miał podobno rzec – musimy parzyć kawę po wiedeńsku, żeby im smakowała!

W tym celu użył sitka, aby pozbawić napój fusów, które za nic nie chciały przejść wiedeńczykom przez gardło. Na taką kawę mieszkańcy Wschodu patrzyliby w tamtych czasach z pogardą, gdyż byli święcie przekonani, iż największą jej zaletą jest właśnie to, że ma fusy. Ale Kulczyckiego nie interesowało ich zdanie. Czarną kawę bez fusów osłodził miodem i złagodził jej smak dodatkiem mleka.

Co więcej, umówił się z właścicielem pobliskiej piekarni Peterem Wendlerem, że będzie od niego kupował pieczywo w kształcie półksiężyca. Wśród mieszczan wiedeńskich kształt taki budził miłe wspomnienia o klęsce żołnierzy spod tego znaku, którzy niedawno byli tak bliscy zdobycia miasta. W wiedeńskich kawiarniach do dziś podaje się kawę przeważnie z rogalikiem (Kipfel). Inną nowością były pączki, smaczne kuliste ciastka nadziewane gęstym syropem, które smażyła dla niego piekarka o imieniu Cecilija albo Veronika Krapf.

Kawiarnia Kulczyckiego stała się podobno wzorem dla późniejszych wiedeńskich kawiarni, które zdobyły światową sławę kawą melange i małą czarną oraz smakowitymi deserami. Szkopuł w tym, co odnotował Božidar Jezernik, że najnowsze badania wiedeńskiego historyka Karla Teply’ego wykazały, iż dzielny Polak nie otrzymał na własność od miasta żadnej nieruchomości, a koniec życia spędził wraz z żoną w oficynie sąsiedniego budynku pod numerem 8 przy Domgasse.

Ba, Kordian Tarasiewicz w opracowaniu Przygody z kawą i herbatą podaje, że dopiero przybyły z niewoli tureckiej Włoch Matteo Moccocini podsunął Kulczyckiemu pomysł palenia kawy i rozdrabniania jej w moździerzu, zatem nie był to pomysł Polaka. Co więcej, wiedeńczycy poznali kawę nie dzięki Polakowi, jako że już w roku 1668 ten czarny napój pojawił się w zapiskach belgradzkiego kupca Demetriusa Domasy, który przywiózł go do Wiednia wraz z innymi produktami. Kawę piły jednak tylko w nielicznych prywatnych domach wykształcone kręgi austriackiej metropolii. W dodatku, z badań austriackich historyków wynika, że to Johannes Diodato, a właściwie Owanes Astouatzatur, ormiański kupiec urodzony w Stambule, założył pierwszą wiedeńską kawiarnię.

Jakkolwiek było, wizyta w wiedeńskiej kawiarni jest punktem obowiązkowym w czasie pobytu w naddunajskiej stolicy. Do końca XVII wieku kawiarnie powstały we wszystkich większych miastach Zachodu, a w XVIII i XIX stuleciu zaczęły odgrywać ważną rolę w życiu politycznym, literackim, artystycznym i gospodarczym europejskich metropolii. Oto ich krótka historia.

Źródła

Božidar Jezernik, Kawa. Esej, przeł. J. Pomorska, Wołowiec 2011.

Kordian Tarasiewicz, Przygody z kawą i herbatą, Warszawa 2000.

Queen’s Lane Coffee House

40 High St, Oksford, Wielka Brytania

10 maja 1637 roku John Evelyn zapisał w swoim dzienniku, że pierwszym człowiekiem, którego widział, jak pije kawę, był Grek z Krety, Nathaniel Conopius. Obserwację tę poczynił w Oksfordzie. Ale w Anglii kawa stała się popularna dopiero wtedy, gdy zaczęły tam działać kawiarnie, czyli po upływie około trzydziestu lat. Najwcześniejszymi producentami kawy i właścicielami kawiarni w Europie byli Grecy, Ormianie, Turcy, Libańczycy, Egipcjanie oraz Syryjczycy, którzy w odpowiednim czasie pojawili się odziani w orientalne stroje i tureckie nakrycia głowy.

Zasługą Syryjczyka jest pierwsza kawiarnia w Pradze (Goldene Schlange, założona w 1714 roku). W Wenecji wszystkie wczesne kawiarnie prowadzili Ormianie. Paryż tak wiele zawdzięczał Ormianom w popularyzacji kawy, że znalazło to odbicie w ówczesnej francuszczyźnie, w której funkcjonowało wyrażenie „pójść do Ormian”, co oznaczało wyjście do kawiarni. Nie inaczej było na Wyspach Brytyjskich.

Na paradoks może zakrawać, że najdłużej nieprzerwanie działająca kawiarnia w Europie ma najkrótszą historię ze wszystkich kofeinowych przybytków opisywanych w tej książce. Co o niej wiadomo? Queen’s Lane Coffee House została założona w Oksfordzie w następstwie angielskiej wojny domowej. Jej nazwa jest wcześniejsza niż nazwa „Nowy Jork” czy określenia „wielka zaraza” i „wielki pożar Londynu”.

Queen’s Lane Coffee House, która mieści się na rogu Queen’s Lane i High Street, odegrała pewną rolę w barwnej historii Oksfordu. Podobno tutaj w roku 1654 Cirques Jobson, lewantyński Żyd z Syrii (jakobita albo maronita), otworzył drugą kawiarnię w Oksfordzie. Pierwsza została odnotowana w parafii Świętego Piotra we wschodnim Oksfordzie w roku 1650 (lub 1652) i należała do żydowskiego dżentelmena z Imperium Osmańskiego, zwanego Jakubem Aniołem.

Nowy egzotyczny napój bardzo szybko się przyjął, a Queen’s Lane Coffee House stała się ulubionym miejscem uczonych, którzy lubili w niej debatować na różne tematy. Kawiarnię tę – znaną w drugiej połowie XVIII wieku pod nazwą U Harpera – upodobali też sobie studenci Oksfordu, zwłaszcza z Magdalen, Queens i St Edmund Hall, którzy gromadzili się w niej, by delektować się nowym, gorącym, bezalkoholowym napojem, opisywanym w wielu dziennikach podróżników.

Z książki An Historical and Chronological Deduction of the Origin of Commerce, from the Earliest Accounts to the Present Time z 1764 roku autorstwa Adama Andersena możemy się dowiedzieć, że kawa przywędrowała do Londynu około roku 1650 wraz z kupcem Danielem Edwardsem, który poznał ten napój w Turcji. Wracając do ojczyzny, wziął on ze sobą Ormianina lub Greka z Republiki Raguzy (czyli – w wielkim uproszczeniu – z Dubrownika), który nazywał się Pasqua Rosée.

Božidar Jezernik w swoim kawiarnianym eseju pisze, że przyjaciele często odwiedzali Edwardsa, głównie z powodu czarnego naparu, który Pasqua przyrządzał swojemu panu dwa lub trzy razy dziennie. A ponieważ gospodarz chciał nie tylko zaspokajać ciekawość przyjaciół i zaopatrywać ich w kawę, w roku 1652 umożliwił służącemu parzenie i sprzedaż kawy publicznie, do spółki ze stangretem swojego zięcia, niejakim Bowmanem, w lokalu przy St. Michael’s Alley (Cornhill). Ta pierwsza kawiarnia w Londynie wywołała prawdziwą rewolucję społeczną. Pozwoliła wprawdzie odetchnąć Edwardsowi, ale obu przedsiębiorcom przyniosła wkrótce kłopoty.

Jej sukces bowiem zaniepokoił właścicieli pubów, którzy zaczęli się obawiać, iż nowe lokale narażą ich na straty. Jak zauważa Maguelonne Toussaint-Samat w Historii naturalnej i moralnej jedzenia, kawa wywołała ogromny gniew piwowarów, którzy uważali Anglię za swą prywatną własność. Krzyczeli, że to skandal, że lewantyńscy właściciele kawiarni są nofreemen, czyli ludźmi niemającymi żadnych praw, a zwłaszcza prawa konkurowania z piwem, uczciwym produktem narodowym: „Narażają oni sąsiadów na złe zapachy, a także trzymając dzień i noc rozpalony ogień pod dzbankami z kawą, stanowią zagrożenie dla całej dzielnicy” – grzmieli.

Po kłótni z Bowmanem Pasqua zniknął; plotka głosiła, że otworzył kawiarnię w Holandii, a może w Niemczech. Ale w samym Londynie kawiarnie zyskały już powszechne uznanie i podobno wkrótce było ich tyle co w Stambule. Choć dziś związek między kawą a edukacją uniwersytecką wydaje się oczywisty, początkowo picie kawy wzbudzało spore kontrowersje. Niemniej napój ten szybko zawojował serca oksfordzkich studentów i akademików, wskutek czego liczba kawiarni zaczęła lawinowo rosnąć.

Wzbudzało to niepokoj władz uniwersyteckich. Przekonane, że lokale te jedynie odciągają młodzież od poważnych studiów, próbowały one zwalczać je środkami administracyjnymi. Tom Standage w książce Historia świata w sześciu szklankach podaje, że Anthony Wood, kronikarz tych czasów, postawił dramatyczne pytanie: „Czemuż to nauczanie tak podupada, a jedynie nieliczni albo już zgoła nikt nie przykłada się należycie do swych uniwersyteckich obowiązków?”. I sam sobie na nie odpowiedział: „To przez kawiarnie, gdzie młodzi ludzie nieustannie przesiadują!”.

Przeciwnicy nowych obyczajów bardzo się jednak mylili i szybko się o tym przekonali. Jak się okazało, kawiarnie wcale nie zniechęcały do wysiłku intelektualnego, wręcz przeciwnie! Nic dziwnego, że zaczęto je nawet nazywać „groszowymi uniwersytetami” (penny university), gdyż każdy mógł tu wstąpić i, wydawszy pensa lub dwa (tyle kosztowała filiżanka kawy), posłuchać lub nawet wziąć udział w dyskusji najwybitniejszych uczonych epoki.

W ciągu 25 lat ich rosnącej popularności te „groszowe uniwersytety” spowodowały niedobór… drobnych monet. Kawiarnie poradziły sobie z kryzysową sytuacją, bijając własne monety lub żetony z mosiądzu, miedzi, cyny lub pozłacanej skóry – wszystkie opatrzone nazwą lokalu. Tematem nie omieszkali się zająć oświeceniowi fraszkopisarze:

Cóż za Akademia, drugiej takiej nie ma

Gdzie można studiować za jednego pena.

Popyt na kawę okazał się tak duży, że parzono ją czasem nawet w naczyniach o pojemności od 20 do prawie 50 litrów. Jak podaje Božidar Jezernik, w XVII wieku londyńskie kawiarnie miały zazwyczaj jedno pomieszczenie ze stołami i krzesłami ustawionymi na klepisku wysypanym piaskiem. Ściany były ozdobione ulotkami i plakatami polecającymi różne leki, tynktury, maści i podobne preparaty, które można było kupić przy wejściu. Wisiały też afisze teatralne i zapowiedzi aukcji.

Jak pisze Tom Standage, kiedy siedemnastowieczny przedsiębiorca chciał poznać najświeższe informacje, ceny surowców, ploteczki polityczne, dowiedzieć się, co nowego w literaturze czy nauce, nie miał wątpliwości, dokąd się udać. Kierunek był oczywisty: do kawiarni! Tu, za cenę jednej filiżanki kawy, każdy mógł przeczytać świeżą gazetę, przejrzeć krążące po mieście pamflety, porozmawiać, ubić interes albo włączyć się do którejś z nieustannie toczących się dyskusji.

Kawiarnie tej epoki pełniły funkcję giełd wymiany informacji dla naukowców, literatów, polityków i ludzi interesu. W pewnym sensie można je porównać do współczesnej Sieci – każda kawiarnia, niczym dzisiejsza witryna internetowa, miała swoją „specjalizację” (a nierzadko też reprezentowała określoną opcję polityczną), w każdej można było znaleźć mnóstwo bardziej lub mniej wiarygodnych nowin.

Božidar Jezernik uważa, że początkowo z powodu zwyczajnej, domowej atmosfery, jaka w nich panowała, nie doceniano kawiarń. Kiedy jednak nie można już było ignorować ich znaczenia, zrozumiano je opacznie. Zarówno władze, jak i ich przeciwnicy sądzili, że istnieje sekretna więź między kawiarniami a powstaniami i że knucie spisków ściśle się łączy z samym istnieniem tych przybytków. W rzeczywistości dziwną, magiczną moc dawał kawiarniom po prostu związek z codziennym życiem. Zanim się upowszechniły, przeciętny Anglik miał do dyspozycji jedynie puby i oberże jako miejsca, w których można się było gromadzić publicznie. Kawiarnia ze swoją ofertą napoju bezalkoholowego stała się atrakcyjna dla szerokich kręgów społecznych jako miejsce wymiany idei.

W pewnym sensie na przykładzie kawiarń najlepiej widać różnice między systemami politycznymi panującymi po obu stronach kanału La Manche. W londyńskich kafejkach toczyły się niczym nieskrępowane dyskusje, a zdarzało się nawet, że partie polityczne lokowały w nich swoje siedziby. Jonathan Swift stwierdził wręcz: „Trudno mi powiedzieć, czy kontakt choćby z przedstawicielem najwyższych władz tak bardzo zbliża do prawdy i światła jak dyskusje o polityce toczone w kawiarniach”.

Kawiarnie służyły najróżniejszym celom, nie były wyłącznie miejscem debat politycznych, a „gorzki czarny napój” łączył ludzi wszystkich klas. W XVII stuleciu w niektórych lokalach wisiały na ścianach ogłoszenia następującej treści: „Dostojnicy, panowie i kupcy, witajcie wszyscy w tym lokalu i bez skrępowania siadajcie razem: zajmując miejsce, niech nikt nie zważa na swą pozycję, spocznijcie na pierwszym krześle, jakie się trafi”.

Właśnie ta popularność była przyczyną sprzeciwów wobec nowej instytucji. Najpierw zaniepokoili się oberżyści i właściciele pubów, którzy tracili klientów i zarobki. Potem głos zaczęli zabierać także inni. W 1674 roku opublikowano w Londynie pamflet Petycja kobiet przeciw kawie, którego podtytuł brzmiał: Poddanie pod publiczną rozwagę dużych nieprzyjemności, na jakie narażona jest ich płeć z powodu przesadnego używania tego wysuszającego, osłabiającego napoju.

Petycja zawiera skargi na mężczyzn: że nigdy nie ma ich w domu, kiedy są potrzebni, bo bez przerwy przesiadują w kawiarniach, że z powodu picia kawy stali się impotentami bezpłodnymi „jak jałowa jest pustynia, skąd podobno przybył ten nieszczęsny napój”. Petycja kończy się uniżoną prośbą, by „w przyszłości pod groźbą surowych kar zabronić picia kawy wszystkim osobom liczącym mniej niż sześćdziesiąt lat i zamiast niej zalecać do powszechnego użytku na całym obszarze utopii mocno upajające piwo”.

Na niewiele się to zdało. Na przełomie XVII i XVIII wieku działały setki lokali, każdy pod własną nazwą i z charakterystycznym szyldem. Tak więc kawiarnie wokół Świętego Jakuba i Westminsteru odwiedzali głównie politycy, do tych w pobliżu katedry Świętego Pawła chętnie przychodzili duchowni i teologowie, z kolei świat literacki zbierał się U Willa przy Covent Garden. Ba, zdaniem Ulli Heise, autorki opracowania Kaffee und Kaffeehaus, w tym czasie „cała literatura angielska mieszkała w kawiarni”.

Zapiski intelektualistów angielskich z epoki pełne są odniesień do tych przybytków. Określenie „w kawiarni” wielekroć powtarza się w słynnym Dzienniku Samuela Pepysa. Pod datą 11 stycznia 1664 roku znajdujemy taki oto opis popołudnia spędzonego przez pana Pepysa w iście kosmopolitycznym towarzystwie w jednej z londyńskich kafejek:

„O 4. rano żona zbudziła mnie, żebym dziewkom kazał wstawać do prania, i czy to, żem spał tak długo tamtej nocy, czy z irytacji, że te leniwe pluchy wylegują się przed tak wielkim praniem, oboje z żoną nie zmrużyliśmy już oka aż do dnia, a o świtaniu wstałem i koczem (wziąwszy ze sobą kapitana Grove’a i trzy butelki wina, którem posłał pannie Betty Lane, bom jej to był obiecał) pojechałem do Whitehall, gdzie z resztą naszej kompanii u księcia Yorku na zwykłym posłuchaniu, a potem do St. James, gdziem z drugimi zaproszonymi obiadował u pana Coventry’ego, u którego cudne rozmowy rozmaite, ucieszne i poważne […].

Potem w kawiarni, gdzie wdaliśmy się w rozmowę o muzyce z młodym dżentelmenem, który zowie się Hill, jest, jak myślę, kupcem, dużo podróżował i postrzegam, iż jest mistrzem wielu rodzajów muzyki; tedy uniwersalnie o muzyce, o biegłości pamięci muzycznej i inne wyborne dyskursy ku mej wielkiej uciesze, jako że nie byłem już dawno w tak świetnym towarzystwie, i jeślibym tylko miał czas, chciałbym bardzo zachować znajomość z owym panem Hillem. Z kawiarni do domu, pełnego prania”.

Według Maguelonne Toussaint-Samat właśnie w kawiarniach zrodził się słynny angielski humor. W kawiarnianych salach ukształtowały się poglądy Alexandra Pope’a, Samuela Johnsona, Samuela Pepysa, Daniela Defoe, Laurence’a Sterne’a, a nawet – i przede wszystkim – otoczonego gronem akolitów mało u nas znanego Johna Drydena, angielskiego Wergiliusza i jednego z twórców literackiego gustu epoki. W kawiarni także ludzie księcia Rochestera przetrzepali mu skórę, by – in situ – nauczyć go savoir-vivre’u.

Tom Standage podkreśla, że kawiarniane dyskusje dotyczyły zarówno banalnych tematów, jak i poważniejszych kwestii: samokształcenia, nowych prądów w literaturze i filozofii, innowacji gospodarczych czy wreszcie gorących sporów politycznych epoki. Londyńskie kawiarnie były też prawdziwą krynicą nowinek i plotek, których błyskawiczny obieg zapewniała stała cyrkulacja gości i publikacji, czyniąca z wypełnionej licznymi kafejkami sieci miejskich ulic prawdziwy i w pełni funkcjonalny odpowiednik naszego Internetu. To naprawdę była Sieć epoki oświecenia.

Kawiarnie szybko przekształciły się w ośrodki życia politycznego, społecznego i kulturalnego. W nich załatwiało się najróżniejsze interesy, prowadziło debaty polityczne i można się było wiele nauczyć. One dały impuls do założenia niektórych gazet i pism. Spotkania w kawiarniach doprowadziły do powstania The Royal Society, ba – przy kawiarnianym stoliku narodziła się angielska… giełda.

W kawiarni Edwarda Lloyda przy Tower Street (potem Lombard Street) wymieniano informacje, prowadzono interesy i załatwiano ubezpieczenia morskie, a ślad tego pozostał do dziś w nazwie sławnego towarzystwa ubezpieczeniowego Lloyd’s of London. Jak podaje Tom Standage, związek różnych kawiarni z rozmaitymi sferami życia londyńczyków był tak bliski, że ukazujący się od 1709 roku bardzo popularny magazyn „Tatler” z nazw lokali uczynił nagłówki poszczególnych działów.

Kawiarnie, które były czymś pośrednim między otwartą oberżą a zamkniętym klubem, bardzo odpowiadały duchowi tamtych czasów. Umożliwiały bywalcom odstąpienie od zasad ścisłej etykiety bez uszczerbku dla przyzwoitości. Kawa była też „o wiele tańsza niż wino”, dzięki czemu można było za niewielkie pieniądze przesiedzieć w kawiarni dwie-trzy godziny, i wyjść z niej o wiele bardziej ożywionym, niż się weszło. W kawiarniach upowszechniły się także pewne obyczaje znane do dziś.

W lokalu Pod Głową Turczyna w Westminsterze po raz pierwszy pojawiła się skrzynka do głosowania. Nazwano ją „naszą drewnianą wyrocznią” i używano wówczas, gdy rozprawy były rozstrzygane przez głosowanie. Znany zwyczaj dawania napiwków (a także określające je angielskie słowo) również ma związek z kawiarniami, w nich to bowiem stawiano miedziane szkatułki, do których goście wrzucali drobne monety za obsługę. Na szkatułkach widniał napis: To insure promptness. Od pierwszych liter tego napisu wziął się właśnie wyraz tip (napiwek).

Tom Standage wspomina o jeszcze jednym kawiarnianym udogodnieniu. Otóż w roku 1680 w Londynie uruchomiono tanią, codzienną pocztę (tzw. pennypost) i szybko stało się normą, że kawiarnie zaczęły pełnić funkcję adresów pocztowych. Od tej pory każdy ze stałych gości mógł raz albo nawet dwa razy dziennie wpaść do ulubionej kawiarni, wypić filiżankę kawy, a przy okazji wysłuchać najnowszych wiadomości i sprawdzić, czy nie czeka na niego nowa korespondencja.

Obcokrajowcy zgodnie przyznawali, że to właśnie liczne kawiarnie najbardziej odróżniały ówczesny Londyn od innych miast. Co więcej, dla szanującego się londyńczyka to kawiarnia była prawdziwym domem, a jeśli ktoś chciał się dowiedzieć, gdzie można kogoś zastać, pytał zwykle nie o adres zamieszkania, lecz o to, gdzie ów dżentelmen najczęściej pija kawę. Wybór był ogromny, bo na początku XVIII stulecia na każdej niemal londyńskiej ulicy dało się zauważyć szyld w kształcie tureckiego naczynia do parzenia kawy albo głowy sułtana.

Niestety, błyskawiczny wzrost liczby kawiarń mógł prowadzić tylko do jednego: do ich niespodziewanego upadku. I faktycznie, według Božidara Jezernika w roku 1730 angielska „kawomania” zanikła równie szybko, jak się pojawiła. Taka sytuacja trwała długo, bo aż do lat trzydziestych dwudziestego wieku, kiedy to Amerykanie, którzy w czasie I wojny światowej przebywali w Anglii jako żołnierze, wracali na Wyspy w charakterze turystów i zawsze zamawiali kawę, bardzo rzadko herbatę.

Amerykański komik Fred Allen zażartował kiedyś, że angielska kawa, którą pił w czasie pobytu w tym kraju, ma smak wody wyciśniętej z mokrego rękawa. Wśród Amerykanów kawa uchodziła za męski napój, a herbata była przeznaczona tylko dla kobiet. Na początku XX wieku Arthur Gray pisał: „Wyobraźcie sobie mężczyznę, który oświadcza się przy filiżance herbaty. Jak bardzo pozbawiony manier musiałby być taki człowiek!”.

Istnieje na ten temat wiele anegdot. Poniżej przytaczam jedną rodem z Coffeyville, które z określonych powodów zdobyło sławę miasta silnych mężczyzn i kiepskiej kawy. Przytacza ją Božidar Jezernik w opracowaniu Kawa. Esej. Zgodnie z nią pewien przypadkowy podróżny ze Wschodu zaskoczył właściciela hotelu Pod Orłami liczbą wypitych w czasie posiłku filiżanek kawy.

„– Widać, że bardzo lubi pan kawę – powiedział hotelarz, stawiając przed gościem piątą filiżankę.

– Raczej nie – odparł podróżnik z powagą. – Nigdy nie wypijam więcej niż jedną do śniadania. Mam jednak nadzieję, że dostanę tę ilość, zanim skończę posiłek. A więc czy będzie pan łaskaw przynieść mi jeszcze kilka filiżanek tego swojego preparatu?”.

Anegdota przypomina komentarz Abrahama Lincolna: „Jeśli to kawa, proszę mi podać herbatę, a jeśli herbata, proszę mi podać kawę”. Dzisiaj trudno nawet sobie wyobrazić Anglię szalejącą za kawą, co jednak nie oznacza, że nie można się w Wielkiej Brytanii napić dobrej kawy. W Londynie byłem wprawdzie ćwierć wieku temu, więc wrażeń z degustacji nie pamiętam, ale wiosną 2018 roku gościłem w Gibraltarze i muszę przyznać, że napiłem się tam lepszej kawy niż w Hiszpanii.

Źródła

http://www.qlcoffeehouse.com/

Božidar Jezernik, Kawa. Esej, przeł. J. Pomorska, Wołowiec 2011.

Samuel Pepys, Dziennik Samuela Pepysa, przeł. M. Dąbrowska, Warszawa 1978. Tom Standage, Historia świata w sześciu szklankach, przeł. A.E. Eichler, P.J. Szwajcer, Warszawa 2007.

Kordian Tarasiewicz, Przygody z kawą i herbatą. Anegdoty, wydarzenia, Warszawa 2000.

Maguelonne Toussaint-Samat, Historia naturalna i moralna jedzenia, przeł. A.B. Matusiak, M. Ochab, Warszawa 2002.

El Rinconcillo

Calle Gerona 40, Sewilla, Hiszpania

Hiszpańskie powiedzenie głosi: Quien no ha visto Granada, no ha visto nada – Kto nie widział Granady, nie widział nic. Z kolei o Sewilli często cytowane przysłowie hiszpańskie mówi: Quien no ha vista a Sevilla, no ha visto a maravilla – Kto nie widział Sewilli, nie widział cudu. Z taką opinią koresponduje uroda sewilskich kobiet. Mijając was, kobieta czy dziewczyna z wolna opuszcza powieki, potem podnosi je nagle, rzuca wam oślepiające spojrzenie, zatacza krąg okiem i znów opuszcza rzęsy.

Nasze „rzucanie okiem” nie oddaje w pełni owego manewru oka, nie oddaje znaczenia hiszpańskiego słowa ojear. Takie świetliste spojrzenia, tak żywe i gwałtowne, potrafią cudzoziemca wprawić w zakłopotanie. W porównaniu z oczami Hiszpanek oczy ludów Północy są zgaszone i puste, bo słońce nigdy nie pozostawiło w nich swego odbicia. Chyba najsłynniejszą sewilską łamaczką serc w literaturze i muzyce jest Carmen…

Hiszpańska natura zawiera się w dwóch słowach: siesta i fiesta, w trochę przekornym tłumaczeniu oznaczających odpoczynek po… hucznej zabawie. Dla każdego Hiszpana ważną częścią dnia i codziennym rytuałem, który każdy kawosz powinien znać, jest rytuał picia czarnego, aromatycznego napoju. W Hiszpanii nie chodzi się na kawę, gdyż pija się ją tam szybko, aby dojść do siebie po sjeście. Poranna mała czarna zagryzana rogalikiem również jest wypijana w ekspresowym tempie.

Większość ludzi traktuje kawiarnie jako miejsca, gdzie można wypić filiżankę kawy, delektując się kawałkiem pysznego ciasta. Większość, ale nie Hiszpanie. Dla nich taki lokal bywa – zależnie od sytuacji – dogodnym punktem obserwacyjnym, z którego można przyglądać się światu, areną akademickich sporów, ośrodkiem kulturalnym albo terapeutycznym ustroniem odgrodzonym od świata aksamitnymi zasłonami.

W Hiszpanii odwiedzanie tej czy innej kawiarni nie jest wyłącznie kwestią wygody bądź gustu, ale także osobistych poglądów. Są tam kafejki dla ludzi pióra, yuppies