Z dziejów parafii w Kolbudach i Pręgowie ebook

Z dziejów parafiiw Kolbudach i Pręgowie

Pamięci

ks. Henryka Bukowskiego

Wydanie książki zostało wsparte finansowo przez:

Wójta Gminy Kolbudy

Towarzystwo Inwestycyjne sp. z o.o.

Bank Spółdzielczy w Pruszczu Gdańskim

ENERGA Spółka Akcyjna

Ks. Mirosław Gawron

Z dziejów parafiiw Kolbudach i Pręgowie

Gdańsk 2008

Projekt okładkiDaria Selka-Bonna

Skład

Kamil Smoliński

Zdjęcia

ks. Mirosław GawronLeszek Kamińskiks. Adam RomejkoPiotr Rzeźnik

© Copyright byks. Mirosław Gawron, 2008

ISBN 978-83-925701-8-9

OPTIMA s.c.

Gdynia

Spis treści

Wstęp

Kształtowanie się osadnictwa w dolinie Raduni

Społeczności lokalne w procesie dziejowym

Pręgowo a ład wyznaniowy

Życie parafialne

Powstanie parafii w Kolbudach

Oświata

Biblioteki

Organizacje społeczne

Walory turystyczne i dziedzictwo kulturowe

Bibliografia

Wstęp

Obecnie obserwuje się jednocześnie ujawniające się procesy unifikacji świata oraz umacniania się lokalizmów. Z jednej strony globalizacja powoduje uniwersalizację wartości kulturowych i rozwiązań społeczno-politycznych, z drugiej - lokalizm umacnia zachowanie własnej tożsamości.

Kościół jako zorganizowana, historyczna zbiorowość religijna jest instytucją gmin, narodów i państw, które są dla niego społeczną i kulturową bazą. Między Kościołem a lokalną kulturą zachodzi wzajemne przenikanie, czego konsekwencją jest zarówno wzbogacanie lokalnej kultury, jak i religii.

W strukturze wyznaniowej Kościoła ważne miejsce pełni parafia. Określenie parafii zależy od jej postrzegania - czy od strony zewnętrznej, socjologiczno-prawnej, czy od strony wewnętrznej, dogmatycznej. Pierwsze ujęcie jest przedmiotem prawa kanonicznego i socjologii, drugie dotyczy istoty i posłannictwa parafii w sferze duszpasterstwa i jest przedmiotem teologii pastoralnej. Jeśli traktuje się parafię jako społeczność religijną, trzeba uwzględnić w pewnej mierze pierwsze jak i drugie ujęcie, gdyż oba tworzą rzeczywistość religijną.

Zewnętrzne elementy parafii definiuje prawo kanoniczne (kanon 216), w którym wskazuje się na część terytorium diecezji z własnym kościołem, wiernymi oraz własnym duszpasterzem. Mieszczą się w ujęciu tym wszystkie cztery elementy zewnętrzne, tj. określone terytorium, własny kościół jako widzialny ośrodek jedności i kultu, oraz dwa elementy personalne: własny duchowny, wyznaczony przez biskupa oraz wierni, tj. społeczność mająca na terenie parafii stałe lub tymczasowe miejsce zamieszkania.

Oprócz konstytutywnych elementów zewnętrznych dla zaistnienia każdej parafii są wymagane pewne czynniki wiążące niematerialne, jak struktura organizacyjno-prawna, która grupuje ludzi do wykonywania zadań, poczucia wzajemnej przynależności.

Celem niniejszej publikacji jest wskazanie głównych ogniw dziejów parafii w Pręgowie i Kolbudach, na tle przeobrażeń społeczno-politycznych i kulturowych zachodzących na Pomorzu Gdańskim.

Przyjmuje się hipotezę badawczą w pracy jako twierdzenie, że Kościół rzymskokatolicki zachowuje ciągłość misji ewangelizacyjnej i jest najistotniejszą instytucją społeczno-polityczną kształtującą tożsamość lokalną społeczności w Pręgowie i Kolbudach. W ciągu stuleci oddziaływał na jej rozwój i oblicze społeczno-polityczne, a w tym etyczne.

W celu rozwiązania hipotezy postawiono następujące pytania pomocnicze:

Jakie były główne ogniwa przemian od średniowiecza do współczesności, kształtujące społeczność w Pręgowie i Kolbudach?

Jakie były podstawowe formy działalności religijnej prowadzone przez Kościół w Pręgowie i Kolbudach?

Jaką rolę odegrał Kościół w powstaniu i rozwoju szkolnictwa w Pręgowie i Kolbudach?

Jakie było i jest miejsce w społeczności lokalnej w Pręgowie i Kolbudach w instytucjach organizacji życia społeczno-politycznego?

Jaką rolę pełnił Kościół w ważnych wydarzeniach politycznych, a w tym w dążeniu do zachowania polskiej tożsamości?

W czym wyraża się waga miejscowych tradycji i zwyczajów dla kształtowania tożsamości lokalnej?

W czym wyrażają się zasługi Kościoła w procesie kształtowania świadomości narodowej, społecznej i politycznej w Pręgowie i Kolbudach?

W czym wyrażał się wkład Kościoła w tworzeniu kultury materialnej i duchowej w Pręgowie i Kolbudach?

Jaką rolę pełni obecnie Kościół rzymskokatolicki w życiu społeczności lokalnej w Pręgowie i Kolbudach?

W rozwiązaniu problemu badawczego posłużono się metodą monograficzną. W analizie systemowej wykorzystano elementy metodologii poznania historycznego, socjologicznego, psychologii społecznej i politologii oraz interpretacji cywilizacyjnej.

Opracowując zagadnienie wykorzystano materiały źródłowe przechowane w Archiwum Diecezjalnym w Gdańsku Oliwie, Kurii Metropolitalnej Gdańskiej w Gdańsku Oliwie, Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, Bibliotece Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk, Archiwum Parafialnym w Pręgowie, Archiwum Szkoły Podstawowej w Pręgowie, Archiwum Przedszkola w Kolbudach, Archiwum Zespołu Kształcenia Podstawowego i Gimnazjalnego w Kolbudach, Archiwum Biblioteki w Kolbudach, Archiwum Gminy Kolbudy.

W źródłach archiwalnych najwięcej informacji dotyczy spraw materialnych parafii, remontu świątyni, uposażenia probostwa, naprawy budynków, obsadzania stanowiska proboszcza (lub komendariusza), wizytacji i inwentarza. Przekazy źródłowe zawierają też informacje o życiu religijnym i kulturowym mieszkańców. Sylwetki ówczesnych ludzi są w nich traktowane marginalnie.

Wykorzystano literaturę przedmiotu dotyczącą przemian kulturowych w regionie pomorskim, a w tym przemian społeczno-politycznych i religijnych. W rozpoznawaniu problemu konfrontowano dotychczasowe ustalenia poznawcze z obserwacją własną. Pozyskano liczne informacje metodą wywiadu.

W literaturze przedmiotu znajdują odbicie określone wycinki rzeczywistości społeczno-politycznej i religijnej wsi Pręgowo i Kolbudy, m.in. publikacji Marka Adamkowicza - Parafia świętego Floriana w Kolbudach (Pruszcz Gdański 2002) oraz w maszynopisach: Hanny Cieślewicz - Dzieje cmentarza parafialnego w Pręgowie w latach 1945-2005 (Gdańsk 2007); Mariusza Haliniarza - Geograficzna charakterystyka wsi Kolbudy (Gdańsk 1979); Gabrieli Adamczyk - Działalność Szkoły Podstawowej w Kolbudach w latach 1945-1982 na tle środowiska (Gdańsk 1985); Anny Kwidzińskiej - Społeczno-ekonomiczne aspekty kształcenia Szkoły Podstawowej im. Mariusza Zaruskiego w Kolbudach w latach 1980-1993 (Gdańsk 1994); Leszka Wojciechowskiego - 60. lat Szkoły Podstawowej w Kolbudach (Kolbudy 2005); Lucyny Zielińskiej - Historia parafii w Pręgowie do 1859 roku (Gdańsk 2000). Nie ukazują one jednak całościowo problemu, a w tym procesu kształtowania się społeczności lokalnej. Autor niniejszego studium niektóre aspekty życia religijnego w Pręgowie opisał w piśmie parafialnym „Florianowe Nowiny”.

Studium składa się z dziewięciu rozdziałów. W rozdziałach pierwszym i drugim ukazano kształtowanie się społeczności lokalnej na Wyżynie Gdańskiej na tle przemian politycznych i społeczno-gospodarczych od średniowiecza do współczesności. Wskazano na proces kształtowania się grup społecznych i obowiązków wynikających z przynależności do określonej warstwy społecznej.

W rozdziałach trzecim, czwartym i piątym zaprezentowano specyfikę powstania i funkcjonowania instytucji Kościoła rzymskokatolickiego w archidiakonacie pomorskim. Zaprezentowano: proces rozwoju struktur organizacyjnych, kwestie uposażenia probostwa w Pręgowie, scharakteryzowano wkład wiernych w przeobrażenia obrazu życia Kościoła. Dokonano analizy oblicza kulturowego Pręgowa i Kolbud; przedstawiono dawne i współczesne formy oddziaływania duszpasterskiego Kościoła.

W rozdziałach szóstym i siódmym zaprezentowano rozwój oświaty i bibliotek. Wskazano na ich rolę w budowaniu świadomości społecznej i politycznej.

W rozdziale ósmym wskazano na działalność Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Kolbudach, Koła Miłośników Kolbud oraz działalności OSP w Kolbudach i Pręgowie. W ostatnim rozdziale przypomniano walory przyrodniczo-turystyczne gminy Kolbudy.

W studium podkreśla się tezę, że społeczność w Pręgowie i Kolbudach formowała się jako typowa zbiorowość lokalna. Podstawą jej kształtowania była przestrzeń (terytorium). Odznaczała się ona atrakcyjnością walorów geograficzno-przyrodniczych; nie ma istotnych bogactw naturalnych, ale jej położenie geograficzne stanowiło istotną wartość dla celów politycznych w regionie.

Osadnictwo datuje się tu na okres wczesnego średniowiecza. W czasie panowania zakonu krzyżackiego sprowadzono osadników niemieckich. Znaczące zmiany kulturowe nastąpiły w okresie zaboru pruskiego, a następnie włączenia Wyżyny Gdańskiej do terytorium Wolnego Miasta Gdańska. Nasiliły się wówczas procesy prowadzące do konfliktów między Niemcami i Polakami. W latach 30. XX w. propagowano niemieckie tradycje i zwyczaje, organizowano imprezy kulturalne, ćwiczenia wojskowe w Wolnym Mieście Gdańsku, które nasiliły się po dojściu do władzy NSDAP Nazistowskie działania powodowały eskalację różnych form eliminacji ludności polskiej.

Wśród instytucji, kształtujących oblicze społeczno-polityczne w tej przestrzeni, szczególne miejsce zajmuje Kościół. Istnieje on od czasu kształtowania się zorganizowanej wspólnoty terytorialnej, tj. od połowy XIII w. Spoczywa na nim realizacja uniwersalnych ogólnoludzkich idei, urzeczywistnianie ich w warunkach środowiska lokalnego, jak też kształtowanie postaw i zachowań społecznych. Szczególną rolę odegrał Kościół w czasie gdy spoczywała na nim ochrona wartości religijnych, lokalnych i narodowych. Ważną rolę w tym względzie spełniali duszpasterze Kościoła. W parafii w Pręgowie administrowali duchowni pełniący ważne funkcje kościelne w archidiakonacie pomorskim - archidiakoni, którzy pełnili urząd oficjała gdańskiego. Często w ich imieniu posługę religijną w Pręgowie spełniali wikariusze, zwani komendariuszami.

Powstanie i przynależność administracyjna Kościoła w Pręgowie przekonuje o jego niezwykle ważnej roli w procesie integracji politycznej, społecznej, kulturowej społeczności lokalnej. Kościół w Pręgowie na przestrzeni wieków budził świadomość lokalną, jak i narodową; krzewił obyczajowość lokalną; pełnił funkcję instytucji wychowawczej.

Dzieje parafii rzymskokatolickiej w Pręgowie przekonują, że: 1. Kształt wiejskiego życia parafialnego uzależniony był od polityki i decyzji zwierzchnich władz kościelnych (co wyraża się m.in. w polityce kadrowej, w doborze duszpasterzy do pracy w parafii), 2. Obraz życia parafii był w dużej mierze odbiciem zaangażowania, aktywności i umiejętności duszpasterzy, 3. Obraz ten jest też silnie zdeterminowany poziomem rozwoju ekonomicznego oraz stanu stosunków społeczno-politycznych w regionie i kraju, 4. Tradycja religijności wiejskiej powoduje niemal powszechne uczestnictwo społeczności lokalnej w życiu Kościoła; praktyki religijne są swoiście sprawą publiczną, 5. Religijność społeczności lokalnej stanowi jedną z najważniejszych wartości ludności wiejskiej i fundament więzi społecznej (wyłamywanie się jednostek z uczestnictwa w obrzędach religijnych powoduje zerwanie więzi ze społecznością lokalną i wypływające z tego negatywne konsekwencje (napiętnowanie moralne).

W studium podkreśla się permanentny wpływ instytucji Kościoła rzymskokatolickiego na kształtowanie się oblicza społeczno-politycznego w tej zbiorowości. Analiza oblicza kulturowego tej przestrzeni ujawnia instytucję Kościoła jako animatora, twórcę i mecenasa, który kształtował lokalną tradycję religijności wiejskiej. Kościół przez stulecia zakładał szkoły, utrzymywał nauczycieli, współtworzył bractwa i stowarzyszenia integrujące społeczność. Kościół na przestrzeni wieków spełnił szczególną rolę w kształtowaniu wartości i postaw, kultury politycznej, przywiązania do symboli religijnych. Powszechnie podziela się opinię o Kościele jako ostoi wartości religijno-patriotycznych, jako organizatorze życia zbiorowego i współtwórcy oblicza społeczności lokalnej.

***

Niniejsza publikacja skierowana jest przede wszystkim do społeczności mieszkającej na terenie gminy Kolbudy w województwie pomorskim. W tym miejscu serdecznie dziękuję prof. zw. dr. hab. Andrzejowi Chodubskiemu za budzenie wrażliwości poznawczej w postrzeganiu postaw, zachowań, wartości funkcjonowania życia kulturowego. Dziękuję ks. kanonikowi Zygmuntowi Słomskiemu, ks. infułatowi dr. Wiesławowi Lauerowi, ks. prof. dr. hab. Anastazemu Nadolnemu, ks. Władysławowi Szulistowi, ks. Ryszardowi Wołosowi, ks. Maciejowi Kwietniowi, dyrektorom szkół, przedszkola, biblioteki, Ochotniczej Straży Pożarnej w Kolbudach i Pręgowie: Joannie Chrebelskiej, Danucie Krefft, Małgorzacie Kroll, Halinie Lipskiej, Barbarze Sołczyk, Bożenie Szpadzik, Karolinie Andrzejuk, Bożenie Szwejkowskiej, Hubertowi Lejkowskiemu, Janowi Skierce, Ewie Filipskiej, Dariuszowi Tylzie za udostępnienie materiałów archiwalnych.

Szczególne podziękowanie składam Wojciechowi Kamińskiemu, prof. Irenie Zegarskiej-Becker, Leszkowi Boneczko, Darii i Dariuszowi Bonna, Leszkowi Kamińskiemu, Edwardowi Kierelowi, Honoracie i Markowi Nagórskim, Krystynie i Janowi Mońko, Gabrieli Adamczyk, Annie Kwidzińskiej, Urszuli Sychta, Cyryli Szwejkowskiej, Lucynie Zielińskiej - za tłumaczenie materiałów archiwalnych i udostępnienie zbiorów prywatnych. Dziękuję wielu osobom za relacje i pomoc w docieraniu do materiałów archiwalnych: ks. Franciszkowi Czapowi, ks. Piotrowi Kraińskiemu, ks. dr. Adamowi Romejko, ks. Jarosławowi Wąsowiczowi, Markowi Adamkowiczowi, Danucie Biernacik, Gabrieli Blok, Zygmuntowi Bukowskiemu, Renacie Dąbrowskiej, Edwardowi Kierelowi, Halinie Lipskiej, Irenie Łuksza, Ewie Olesz, Grzegorzowi Reszka, Zygmuntowi Rychertowi, Piotrowi Rzeźnikowi, Ricie Stępień, Bożenie Ulatowskiej, Annie i Markowi Wałdochom, Pawłowi Wąsowiczowi, Władysławowi Wilczewskiemu, Czesławie Wisowatej, Leszkowi Wojciechowskiemu, Stanisławie Wołejko, Teresie Wysockiej, Urszuli Zwarra oraz Markowi Aszykowi i Marcinowi Zielińskiemu.

1. Kształtowanie się osadnictwa w dolinie Raduni

Pomorze Gdańskie w przeszłości i obecnie zajmuje istotne miejsce na mapie Polski i Europy. Położenie geograficzne sprzyjało rozwojowi rzemiosła i handlu, dlatego przez stulecia kształtowało się w tym regionie ważne miejsce strategiczne zarówno dla narodu polskiego jak i niemieckiego. W ich dziejach charakterystyczne są okresy: osadnictwo średniowieczne, panowanie książąt pomorskich, zakonu krzyżackiego, przynależność do Korony Polskiej, rządy pruskie, Wolne Miasto Gdańsk, okres II wojny światowej, czas powojenny i współczesność1.

Teren Gminy Kolbudy leżący na Wyżynie Gdańskiej2 należy do bogatych w stanowiska archeologiczne. Pierwsze ślady człowieka na tym terenie datuje się na epokę neolitu (początek II tys. p.n.e.)3. Rozpoznanie archeologiczne wskazuje pierwszy etap osadnictwa, rozwój gospodarczy i kulturowy w okresie przedpaństwowym, związany z warunkami środowiska przyrodniczego. Przestrzeń w pobliżu rzek Raduni, Kłodawy i Reknicy sprzyjała kształtowaniu się skupisk osadniczych. Na terenie Kolbud, Pręgowa i Lubiewa odkryto ślady życia ludzkiego, a w tym cmentarzyska obwarowane, skrzynkowe i popielnicowe, które datują się na VII-III w. p.n.e. (okres kultury pomorskiej)4. W wykopaliskach w Niestępowie i Lubiewie znaleziono włoskie paciorki szklane oraz w Goszynie srebrne monety rzymskie, co pozwala przypuszczać, że wiódł tu szlak handlowy i zaistniały kontakty handlu wymiennego5. Osadnictwu na Wyżynie Gdańskiej sprzyjało ukształtowanie terenu: rozległa dolina Wisły i Raduni, piaszczyste przestrzenie dogodne do zakładania osad6.

W latach 1874-1915 w czasie badań archeologicznych w Pręgowie znaleziono cmentarzyska grobów skrzynkowych z okresu halsztackiego, położone na piaszczystym wzgórzu, zwanym Sosnową Górą, przy drodze wiodącej z Kolbud nad rzeką Radunią. Inwentarz cmentarzyska wykazał formę czworo-lub pięcioboczną, budowaną z płasko łupanych kamieni, na których stało 3-6 popielnic, zawierających wyroby metalowe. Popielnice były w formie dwustożkowej, z zaokrąglonym załomem brzuścia, wysoką stożkową szyjką. Szczególnym znaleziskiem były popielnice twarzowe z bogatą ornamentyką ich powierzchni i wyposażeniem w dary grobowe7.

W 1880 r. przeprowadzone wykopaliska w Pruszczu Gdańskim i okolicach pozwoliły ustalić, że u schyłku epoki kamiennej istniały tu osiedla ludzkie, o czym świadczą odnalezione wyroby krzemienne i kamienne. Napotkano na groby szkieletowe z epoki brązu, zawierające broń, narzędzia i ozdoby wykonane z brązu, a także groby z wczesnej epoki żelaza. Wykopaliska te świadczą, że prasłowiańska ludność tych ziem należała do kultury pomorskiej. Ich rodziny łączyły się w większe związki i zajmowały hodowlą zwierząt, odlewnictwem, garncarstwem, kowalstwem i bursztyniarstwem. Przyjmuje się, że w okresie wpływów rzymskich istniały osady w okolicy Pruszcza Gdańskiego.

W 1849 r. znaleziono w Kolbudach dwa garnki z monetami i karbowane pręty ze srebra, służące jako środek płatniczy8. 2 i 18 sierpnia 1964 r. Leon Jan Łuka i Jan Szweda podczas badań archeologicznych w Pręgowie odkryli grodzisko wczesnośredniowieczne z XI-XII w., położone ok. 2 km na wschód od wsi, na wzgórzu zwanym Zamkową Górą. Znaleziono ceramikę, kości zwierzęce, połczek cylindryczny z granatowego szkła, nożyk żelazny i 3 ich fragmenty9. Druga osada wczesnośredniowieczna w Pręgowie była położona ok. 100 m na wschód od świątyni. W Kolbudach archeolodzy odkryli cmentarzysko, na którym znaleziono dwa groby skrzynkowe. W grobie pierwszym stały trzy popielnice z kolczykami i wisiorkami brązowymi, w drugim dziewięć popielnic (m.in. dwie popielnice twarzowe, jedna zdobiona ornamentem rysunkowym na brzuściu, miała nałożony na szyjce brązowy naszyjnik zdobiony ukośnym karbowaniem. Wewnątrz popielnic znaleziono szpilę żelazną z łabędzią szyjką i brązowe kolczyki ze szklanymi paciorkami10. Na pokrywie popielnicy natrafiono na zapis kalendarza prasłowiańskiego. Kalendarz z Kolbud został zapisany w formie podwójnego układu kresek i kropek - wewnętrznego (solarnego) i zewnętrznego (lunarnego).

Dowodzi to, że tutejsza ludność posiadała znajomość miary czasu - miesiąca synodycznego11.

Znaleziska świadczą o śladach pradziejowego osadnictwa na Wyżynie Gdańskiej, rozwijającego się później w czasie panowania książąt pomorskich. Położenie geograficzne sprzyjało rozwojowi rzemiosła i handlu, pozwalając na kształtowanie się skupisk ludności w tej przestrzeni w pobliżu rzeki Raduni.

Opis pierwszego osadnictwa w Pręgowie i Kolbudach przedstawił w Kronice Pręgowa jej proboszcz ks. Brunon Lemke: Lód, lód, lód! Tak wyglądało Pręgowo przed wieloma tysiącami lat, kiedy cała okolica dookoła pokryta była grubą warstwą lodu i śniegu. Z Północy ze Skandynawii przesuwały się potężne masy lodu, lodowce w naszą stronę, aż do okolic Kartuz i przyniosły ze sobą ogromne ilości kamieni, częściowo tocząc je przed sobą, częściowo niosąc na swoim grzbiecie.

Po długim czasie lód zaczął topnieć i kiedy odpłynęły wody lodowca, (to) żłobiły w ziemi płytsze i głębsze zagłębienia (rowy) i tak powstały nasze wąwozy i doliny rzek. Wtedy też mogło powstać łożysko (koryto) Raduni i wtedy też prawdopodobnie Reknica (Reknitz) płynęła tamtędy, gdzie teraz jest dolina Babental, koło Góry Zamkowej (Schloßberg) i skał wapiennych (Kalken), by w pobliżu dawnego młyna ujść do Raduni.

W innych miejscach wody lodowca zalały duże obszary żwirem i piaskiem, które w znacznym stopniu tworzą ziemię (uprawną) Pręgowa. Masy kamieni zgromadzone przez lodowiec zostały odsłonięte i pozostały w naszej ziemi. Kotłująca się woda ociera o siebie skały i w zależności od twardości skał, pozostawiła potężne skały, bądź też tworzyły się masy mniejszych kamieni. Dlatego Pręgowo zawsze pełne kamieni i pozostało takim do dzisiaj.

Tysiące lat później na naszą ziemię przywędrowali tu ludzie i osiedlili się. Legenda opowiada, że w owych czasach w puszczach (Stangenwalde) żyli olbrzymi królowie. Pewnego rana przyszła do doliny Raduni potężnego wzrostu córka jednego z owych królów i spostrzegła chłopa uprawiającego ziemię, tak bardzo jej się to spodobało, że chłopa wraz z pługiem i końmi włożyła do swego fartuszka i zabrała do domu jako zabawkę.

W Jodłownie (Stangenwalde) znaleziono potem pozostałości (ruiny) grobów, gdzie pochowano owych olbrzymów. Ciała ich spoczywały w ogromnych bursztynowych trumnach.

Najstarsze ślady osadnictwa w naszej okolicy to znalezione tu liczne groby z urnami. Pochodzą one z ok. 800 r. przed Chrystusem, a więc już przed 2700 laty żyli tu ludzie. Znaleziono wiele grobów w różnych miejscach, szczególnie zaś na Górze Świerkowej (Fichtenberg). W grobach tych znajdowały się, otoczone dużymi kamieniami stanowiącymi ochronę, urny z gliny, wypełnione prochami ludzi. Żyjący tu niegdyś poganie palili ciała zmarłych, a ich prochy chowali w taki właśnie sposób. Urny mają piękne kształty, w wielu z nich część górna uformowana jest w kształcie twarzy z nosem, oczami, uszami. Dlatego nazwane są urnami twarzy (Gesichtsurnen). Liczne urny znajdują się w Muzeum Przyrodniczym i Historycznym (Zielona Brama) w Gdańsku.

Mieszkańcy Pręgowa z tamtego okresu należeli do germańskiego plemienia, prawdopodobnie - Gotów, tak więc i ci pramieszkańcy Pręgowa byli Niemcami. Ten naród żył tu ponad 1000 lat. Ok. 300 r. przed Chrystusem, kiedy to miała miejsce wielka wędrówka ludów, w czasie której wszystkie narody w Europie opuściły swe dawne siedziby (ziemie) i szukały nowych, również germańscy Goci wyruszyli ze swej ziemi w kierunku dzisiejszej południowej Rosji.

Przez stulecia okolica była nie zamieszkana, lasy i roślinność mogły się bujnie rozrastać i nie pohamowane, nie wykorzystane, rozprzestrzeniać. Dopiero 300 lat później, ok. 600 r. przed Chrystusem przywędrowały tu inne ludy, byli to Słowianie ze wschodnich krajów naddunajskich, z obszaru, gdzie obecnie leży Rumunia i Bułgaria. Trudno stwierdzić, jacy to byli Słowianie. Nie byli to Polacy, ponieważ w tym czasie nie ukształtował się jeszcze naród polski, można ich nazwać Kaszubami, gdyż ludność zamieszkująca wcześniejsze okręgi Berent, Neustadt, Kartuzy, aż do Pręgowa, jest resztą tamtejszych słowiańskich wychodźców. Ponieważ rozprzestrzenili się oni aż po Bałtyk i mieszkali nad morzem, które w ich języku określali „po mary”, otrzymali nazwę Pomorzan (Pomeranem lub Pommern). W pierwszych wiekach tego okresu osiedlenia te były jeszcze bardzo sporadyczne, dopiero ok. 1200 r. zasiedlenie to było liczniejsze.

Pierwszą osadą w Pręgowie była w owym czasie prawdopodobnie Popowker Schloßberg. Przy oraniu i grabieniu znaleziono tam skorupy naczyń glinianych, które stanowią oczywisty dowód na to, że ok. 1200 r. zamieszkiwały tam rodziny słowiańskie, ponieważ używały one takich naczyń. Poza tym dająca się jeszcze dziś rozpoznać forma osiedla pozwala na wyciągnięcie wniosków, że osiedle zostało założone w owym czasie. Wtedy to wyglądało ono jeszcze inaczej niż dzisiaj.

Pól uprawnych prawie nie było, wszystko porastał nie do przebycia las i zarośla, na dole, wokół Schloßberg (Góry Zamkowej), rozciągało się bagnisko nie do przebycia, nie było stąd żadnego dostępu do osiedla, a w kierunku lądu usypany był wał, który można zobaczyć jeszcze dzisiaj, pomiędzy brzegiem góry a wałem stała twierdza, w języku ludu nazwana zamkiem, w której mieszkała rodzina rycerska.

Cegłę i zaprawę ze starego muru znaleziono w ziemi. Przy północnej krawędzi pozostawiony był wolny dostęp, który zamykano bramą. Taką osadę nazywa się Burgwall (zamkiem warownym). Pomiędzy bagniskiem, od którego rozciągało się strome, porośnięte lasem zbocze, a wałem mieszkańcy Schloßberg byli bezpieczni od napadu dzikich zwierząt lub nieprzyjacielskich plemion. Ludzie żyli wówczas głównie z połowu ryb i polowań. Wiedziano jak wykorzystać skórę i mięso takich zwierząt, jak: niedźwiedzie, wilki, tury, jelenie i innych.

W 1295 r. wymarł ród rodzimego księcia. Z zaciętych walk sąsiadujących ze sobą polskich i niemieckich książąt oraz miejscowych rycerzy wyszedł zwycięsko Zakon Krzyżacki, który zajął ten obszar w 1308 r. Panowanie niemieckiego zakonu było niezwykle owocne. Nieporządek i bezprawie, które panowały w czasach słowiańskich, wzięto pod kontrolę, uregulowano stosunki własnościowe poprzez sprowadzenie osadników niemieckich, posunięto naprzód uprawę roli i rzemiosło. W tym pierwszym okresie panowania niemieckiego zakonu powstała wieś Pręgowo. Założyciele osady mogli być właśnie osadnikami, których zakon sprowadził z terenów cesarstwa niemieckiego. Po raz pierwszy stare kroniki wspominają wieś i kościół w Pręgowie w 1323 r.12

Ks. Brunon Lemke przyjął za Wolfganem La Baume i K. Braunem13, że w XIII i XIV w. wokół Góry Zamkowej istniały dogodne warunki do osadnictwa w Pręgowie i Dolinie Raduni. Badania archeologiczne Leona Jana Łuki i Jana Szwedy cmentarzysk w Pręgowie i Kolbudach potwierdziły tę hipotezę, że w XI-XII w. istniała tam osada wczesnośredniowieczna.

2. Społeczności lokalne w procesie dziejowym

System społeczno-kulturowy funkcjonuje i rozwija się dzięki bytującym w jego ramach różnym grupom społecznym i kategoriom jednostek, tworzących społeczności lokalne. System ten tworzą zbiorowości społeczne, które są wystarczająco zorganizowane, aby członkowie mogli się w ich ramach rozwijać.

Społeczność lokalna to zbiorowość ludzka, mniej lub bardziej zintegrowana, której członkowie są przekonani o pochodzeniu od wspólnego przodka, posiada własny język, zamieszkuje określony teren, posiada świadomość wspólnoty, historii, podziela wspólne wartości zobiektywizowane w symbolach kulturowych. Podobnie jak istota ludzka przedstawia wiele predyspozycji człowieka do życia społecznego, tak znowu w środowisku życia społecznego można odkryć niemało cech przedstawiających naturę człowieka14.

Spotykane są różne podziały zbiorowości ludzkich, a w tym m.in.: światowe, państwowe i lokalne15. Wsie dzisiejszego okręgu Wyżyny Gdańskiej Jan Muhl podzielił na różne grupy: wsie szarwarkowe Komturii Gdańskiej, wsie z nadania rycerskiego, starostw, wsie, które były własnością biskupa, kościołów, klasztorów i hospicjów oraz wsie chałupnicze16. W dolinie Raduni kształtowanie się społeczności lokalnej zapoczątkowane zostało na przełomie XII-XIII w.

2.1. W Pręgowie

Proces kształtowania się struktur polityczno-administracyjnych i społeczno-ekonomicznych w dolinie Raduni rozpoczął się na zaraniu państwa polskiego.

Wieś Pręgowo17 zwykło się dzielić na Pręgowo Dolne i Pręgowo Górne. Pierwsze wzmianki dotyczące wsi Pręgowo pochodzą z 1295 r. Był to okres panowania książąt pomorskich. Zarządzał nią ród książąt wywodzący się z tej ziemi, niezależny i samodzielny (ziemie te zostały chwilowo zagarnięte przez Piastów, za Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego), pod rządami książąt z rodu Grafitów18. Na Pomorzu Gdańskim był to okres walk z książętami polskimi, czeskimi i niemieckimi oraz rycerzami Zakonu Krzyżackiego o Gdańsk. W 1307 r. Gdańsk obiegły wojska brandenburskie. Broniący grodu kasztelan Bogusz, za radą opata dominikanów Wilhelma i za zgodą Władysława Łokietka wezwali na pomoc Krzyżaków, którzy w 1301 r. wsparli Gdańsk, podczas najazdu Sambora, księcia Rugii. Wówczas, po otrzymaniu zwrotu kosztów za udzieloną pomoc, Krzyżacy wycofali się z Gdańska. Jednak 13 listopada 1308 r. podstępnie opanowali miasto-podgrodzie, wymordowali miejscową ludność i okolicznych miejscowości (ok. 10 tys. mieszkańców). Gdańsk stał się dla Krzyżaków miejscem strategicznym do opanowania całego Pomorza Gdańskiego. Okres umacniania panowania Zakonu Krzyżackiego wpłynął na zmiany ekonomiczne Gdańska i regionu. Za sprawą Krzyżaków przybywali osadnicy niemieccy, którzy przywozili ze sobą nowe sposoby uprawy roli (trójpolówka), nowe narzędzia oraz nasiona. Był to okres, w którym liczne wsie otrzymywały akty lokacyjne19.

Przed 1323 r. Pręgowo było wsią kościelną i samodzielną parafią. W okresie rządów krzyżackich należało do okręgu sulmińskiego w Komturii Gdańskiej. W 1396 r. Konrad von Jungingen podarował wieś klasztorowi sióstr brygidek z Gdańska20. W latach 1460-1772 Pręgowo oraz całe Prusy Wschodnie należały do Królestwa Polskiego.

Po powrocie Pomorza Gdańskiego do Polski (1466 r.) król Kazimierz Jagiellończyk (1427-1492) w 1476 r. wydal przywilej, w którym zagwarantował nienaruszalność i utrzymanie samorządu wiejskiego ukształtowanego przez prawo chełmińskie.

W 1484 r. własność ta liczyła 14 włók21 (ok. 255 ha). Każdy osadnik składał właścicielowi, czyli proboszczowi, daninę w postaci 1 korca żyta od każdej włóki, folwark płacił 20 gr.

Inwentarz podaje również daninę z wiosek należących do parafii w Czapielsku: Czapielsk (Czepelki) - 30 gr, Jodłowno (Stangewalth) - 30 gr, Zambrz (Zambrzik) - 20 gr i Przywidz (Przywid) - nie płacił25.

Z księgi poborowej z 21 czerwca 1570 r. wynika, że z Pręgowa uiszczano Kościołowi czynsz 12 groszy rocznie od młyna, 1 grosz od morga, gospoda 12 groszy, 3 ogrodników po 4 grosze26.

W 1581 i 1582 r. duchowny w Pręgowie posiadał wokół świątyni 6 morgów (ok. 10 ha) wraz z łąkami27. W 1583 r. do majątku kościelnego należały wsie: Bielkowo Wielkie28 - 42 osadników (od 1581 r. nie oddawali ani jednego korca29 pszenicy, ani owsa), Bielkówko Małe - 30 osadników (jeden osadnik płacił korzec pszenicy i owsa), Goszyn - 167 osadników (oddawali po korcu pszenicy i owsa), Żuławka - 30 osadników (oddawali po korcu pszenicy i owsa), Kliszczewo - 22 osadników (oddawali po korcu pszenicy i owsa), Cierniowo - 20 osadników i z folwarkiem Zaskoczyn (płacili po jednym groszu), dwór Zaskorczno (płacił 20 gr), dwór Domachowo (płacił 20 gr), dwór Warcz (płacił 20 gr), Liszko (płaciło 20 gr), Pręgowo - 14 osadników (płacili 1 korzec z roli), dwór Buszko wy (płacił 20 gr), dwór Ostróżki (od 4 lat nie oddawał 6 korców pszenicy i 6 korców owsa)30.

Na utrzymanie probostwa rodzina Czapielskich (z Czapelska) przekazała posiadłość o wielkości 12 włók (ok. 215 ha), zwaną Popówki31. W 1856 r. obejmowała ona obszar 618 morgów (ok. 352 ha)32, a w tym 400 morgów (ok. 228 ha) użytków rolnych. Na posesji duchownego znajdowały się dom i zabudowania gospodarcze. Dom mieszkalny o powierzchni 50x35 m, nowa stajnia i stodoła 97x37 m, druga stodoła 150x40 m, stara stajnia i stodoła 30x40 m, między zabudowaniami duże podwórze.

Dzieje posiadłości Popówki ujawniają duże zainteresowanie majątkiem ze względu na uzyskiwane dochody. Popówki były rentowne dla proboszcza, dlatego troszczyli się o nią duchowni.

W 1859 r. proboszczem w Pręgowie został ks. August Folleher, który powołał radę parafialną do wspólnego utrzymywania zabudowań ze środków pozyskanych z dzierżawy. Między radnymi kościoła i dzierżawcami wynikały spory o dochody z Popówek.

W okresie posługi ks. Jana Howalda i ks. Brunona Lemke nie prowadzono w Popówkach remontów budynków. W 1925 r. rozpadającą się oborę dla bydła zamknęła policja. W 1927 r. ks. Leon Schütz prosił, aby radca rządowy Alter majątek Popówki zlustrował. Następnie zachęcił do odbudowy budynków gospodarczych i przydzielił na ich remont 1500 guldenów. Za te środki Popówki zostały odbudowane33.

W latach międzywojennych dzierżawcami Popówek byli: do 1932 r. Paweł Gross, a później Jan Formella. W drugiej dekadzie marca 1945 r. budynki gospodarcze i zabudowania mieszkalne Popówek zostały zniszczone przez działania wojenne (spalone). Po II wojnie światowej w ramach reformy rolnej majątek kościelny Popówki (ok. 15 ha gruntu rolnego i las) został przejęty przez skarb państwa. Po upaństwowieniu tego majątku przez pewien okres pole orne było zagospodarowane przez PGR Bielkowo, a następnie przez Spółdzielnię Rolniczą „Agros” w Buszkowie. W latach 80. majątek został sprzedany osobom prywatnym z Pręgowa, Babich Dołów i Nowin34.

W latach 1869-1870 zbudowano w Pręgowie dom dla wikariusza o powierzchni 43x54 m. W 1855 r. w pobliżu zabudowań wikariusza wzniesiono dla organisty dom i zabudowania gospodarcze (budynki te zostały zniszczone w okresie II wojny światowej).

Od 1772 r. Pręgowo stanowiło własność króla pruskiego. W 1773 r. Pręgowo z Ostróżkami posiadało folwark należący do gdańskich brygidek. W 1789 r. w Górnym Pręgowie znajdowało się 8 ognisk domowych, zaś w Dolnym Pręgowie, obok kościoła - 8 skupisk mieszkalnych. W 1820 r. w Pręgowie Górnym mieszkało 216 osób, w Pręgowie Dolnym 75 mieszkańców; były karczma i młyn.

W dokumentach podatkowych z 1865 r. wsie - Pręgowo wraz z Popówką - wymieniono razem. Na ich obszarze 1763 mórg (ok. 987 ha) mieszkało 640 osób. W 1895 r. Górne i Dolne Pręgowo występowały jako jedna wspólnota gminna. W 1873 r. w Pręgowie było 123 domów mieszkalnych i 604 mieszkańców; w 1883 r. - 90 gospodarstw i 631 mieszkańców; w 1892 r. - 101 gospodarstw i 675 mieszkańców; w 1913 r. - 99 gospodarstw. Rolnicy hodowali pogłowie, np. w 1873 r. - 59 koni, 135 sztuk bydła, 176 owiec, 120 świń, 38 kóz, 10 pni pszczelich; w 1913 r. - 89 koni, 160 sztuk bydła, 11 owiec, 290 świń, 69 kóz, 19 pni, czyli rodzin pszczelich. W 1912 r. - 66 gęsi, 69 kaczek, 932 kur, 4 indyki35.

W 1885 r. Dolne Pręgowo obejmowało 957 mórg (536 ha) powierzchni, na której mieszkało 2 gburów (rolników) i 4 zagrodników. W Górnym Pręgowie na 804 morgach (450 ha) gospodarowało 20 gburów i 39 zagrodników.

W 1869 r. w Dolnym Pręgowie znajdowało się 15 domów mieszkalnych i 164 mieszkańców, w tym 127 katolików i 37 ewangelików; w Górnym Pręgowie było 51 domów i 462 mieszkańców (377 katolików, 80 ewangelików i 5 żydów). W 1905 r. w Pręgowie znajdowało się 77 domów mieszkalnych i 615 osób, w Popówkach - 3 domy i 29 mieszkańców. Spośród 497 katolików 365 posługiwało się językiem niemieckim, 121 - polskim, 11 komunikowało się po kaszubsku. W 1910 r. w 76 domach mieszkało 621 osób, a w tym 507 mówiących w języku niemieckim, 103 - kaszubskim i 11 dwujęzycznych. Niemcy stanowili 82% ogółu mieszkańców.

W 1869 r. w pobliżu Pręgowa zbudowano wodociąg dla Gdańska. Pręgowskie ujęcie usytuowano na wzniesieniu 110 m. n.p.m. Początkowo zbierano wodę w murowanych kanałach ssących, później zastąpiono je rurami, które leżały 2 do 4 m pod powierzchnią żwirową. Woda, spełniająca wymogi sanitarne, spływała żeliwnym rurociągiem o średnicy 418 mm.

Żwir filtrował wodę, która rurami przepływała do 42 połączonych ze sobą studni. Woda napływała do dużego zbiornika (5 tys. m3) w Pręgowie, a stąd do wieży ciśnień w Oruni i wodociągu miejskiego. Kontrakt na budowę kanalizacji obejmował wzniesienie przepompowni ścieków na Kępie, która tworzy do dzisiaj z Ołowianką jedną wyspę na Motławie. Dzięki wodociągowi Gdańsk stał się pierwszym miastem w Europie posiadającym wodociąg i kanalizację36.

W 1886 r. doliną Raduni poprowadzono linię kolejową łączącą Pruszcz - Kartuzy. W 1907 r. zbudowano w Pręgowie przystanek kolejowy. Kolej stanowiła bezpośrednie połączenie z Gdańskiem i była wykorzystywana do przewożenia towarów.

W latach 80. XIX w. Pręgowo Dolne należało do powiatu kartuskiego. Na 957 morgach (536 ha) funkcjonowały 4 zagrody, 2 gburstwa (gospodarstwa). W 1869 r. w Pręgowie Dolnym było 164 mieszkańców: 127 katolików, 37 ewangelików. We wsi znajdowało się 15 domów mieszkalnych. W Pręgowie Górnym na 804 morgach (450 ha) powierzchni było 20 gospodarstw i 39 zagród Mieszkańcu trudnili się rolnictwem i handlem. Zbiory z powodu ubogich gleb wydawały trzecią lub czwartą część plonów, w tym z uprawy ziemniaków i żyta. Nieliczni rolnicy hodowali bydło. Niektórzy trudnili się handlem bydła, jajami, masłem, jagodami, grzybami.

Ks. Brunon Lemke wyróżnił w Pręgowie trzy grupy ludności: robotników, rzemieślników i właścicieli. Robotnicy są wolni, bądź zatrudnieni w rolnictwie. Wolni robotnicy szukają pracy w którymś z wymienionych przedsięwzięć, albo jako drwale w bazie, bądź też w samym Gdańsku. Ci pracujący w Gdańsku mieszkają przez cały tydzień w mieście, w „kwaterach” i wracają na niedzielę do domu. Przez to podwójne mieszkanie samo życie staje się naturalnie znacznie droższe i cierpi na tym życie rodzinne. Jednak żaden z robotników nie znalazłby na wsi pracy, więc zmusza ich do tego sytuacja. Niektórzy wędrują nawet na Pomorze lub do Prus Wschodnich. Tak więc rodziny nie widzą ich przez kwartał albo nawet pól roku. Robotników rolnych, którzy osiedlili się w jakimś majątku, można znaleźć jedynie w dobrach parafialnych Popowken. Gospodarzami są najczęściej „drobni” chłopi posiadający ziemie o wielkości 25 do 100 mórg, bądź jeszcze mniejsze.37

Biorąc pod uwagę stan posiadania można rozróżnić trzy klasy ludzi: mieszkańców, właścicieli i posiadaczy. Mimo to te trzy określenia zupełnie nic nie mówią, ponieważ każdy z ludzi jest jednocześnie mieszkańcem, właścicielem i posiadaczem, to jednak tutaj na wsi wiadomo, kogo mamy na myśli. Mieszkaniec jest tylko najemcą i nie posiada własnej ziemi. Właściciel domu daje mu mieszkanie i kawałek ziemi (1 morgę) do uprawy. Czynsz zostaje zwykle spłacony przez pracę u właściciela domu. Właściciel posiada domek i kilka mórg ziemi, czasem małego konia. Do „posiadacza” należy ziemia o powierzchni 25-30 mórg, zwykle 2 konie, bydło, itd ... Szkoda, że ci „posiadacze” nie nadali sobie o wiele piękniejszej nazwy rolników. Ta ludność, która tak ciężko musi pracować na chleb powszedni, u której na kobietach ciąży więcej obowiązków niż na mężczyźnie, moralnie stoi bardzo wysoko, jest poczciwa i pobożna. Z pewnością i tutaj są ludzie, jak wszędzie, ale nie ma tu tyle surowości i zła. Bieda i praca sprawiają, że serca ludzi stają się skromne i dobrotliwe38.

Ze spisu ludności z 1899 r. wynika, że w Pręgowie Dolnym mieszkało 145 osób, w tym 80 katolików Kaszubów, 6 ewangelików Kaszubów, 23 katolików Niemców i 36 ewangelików Niemców. W Pręgowie Górnym - 527 osób, w tym 314 katolików Kaszubów, 6 ewangelików Kaszubów, 82 Niemców katolików, 115 ewangelików Niemców i 10 Żydów.

W latach 90. XIX w. wynikł spór między Pręgowem Dolnym a Górnym dotyczący oddzielenia się obu wsi. W 1894 r. władze ustaliły, że wieś będzie nosiła wspólną nazwę Pręgowo.

W latach 1903-1912 właścicielem 88,62 ha terenu Pręgowa był Herman Frowerk. W 1920 r. Pręgowo zostało włączone do Wolnego Miasta Gdańska, do powiatu Wyżyny Gdańskiej. W 1921 r. wieś została zelektryfikowana. W 1923 r. Pręgowo liczyło 600 mieszkańców, w tym 495 katolików, 99 ewangelików oraz 6 Żydów. W 1943 r. w Pręgowie mieszkało 601 mieszkańców.

2.2. W Kolbudach

Kolbudy były osadą chałupniczą powstałą na południowo-zachodniej części Wyżyny Gdańskiej. Ludność pracowała w hutach szklanych oraz zajmowała się wypalaniem drewna, smoły, wapna i potaszu. O działalności tej zachowały się liczne dokumenty39.

W związku z tym nazwę tej miejscowości można wyprowadzić od zajęcia ludzi, trudniących się wypalaniem drewna. W średniowieczu istniały już nad jeziorem Przywidzkim huty szklane. Obecna wieś Szklana Góra (Glasberg) bierze stąd swoją nazwę.

W II połowie XVI w. w Kolbudach znajdowała się karczma. W 1618 r. wydzierżawiono karczmę na 9 lat Dawidowi Simonowi, który ją zbudował. Płacił on klasztorowi czynsz roczny w kwocie 10 zł. Znajdowało się też tam kilka obiektów rzemieślniczych: 4 kuźnie żelaza i stali, 2 młyny, cegielnia i piec do wypalania wapna. W 1670 r. zakonnicy pobierali od osadników 3 zł i 10 gr za użytkowanie terenów wsi Kolbudy, 13 zł oraz 10 gr za użytkowanie hamerni (kuźni).

W 1793 r. rząd pruski odebrał dobra kartuzom. 25 marca 1784 r. przekazał w wieczystą dzierżawę osadnikom z Kolbud, a w 1799 r. obdarzył tym przywilejem zagrodników (chłopów posiadających dom i niewielkie gospodarstwo-zagrodę).

Kolbudy41 dzielono na dwie wsie: Kolbudy Górne i Kolbudy Dolne. W 1772 r. z 42 mieszkańcami zostały włączone do powiatu Wyżyny Gdańskie42. W Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podano, że w 1880 r. Kolbudy Górne leżały w powiecie kartuskim, 3 mile od Kartuz, przy bitym trakcie kościersko - gdańskim, nad strugą Reknicą, która w Kolbudach wpada do Raduni, obracając koła młyna znajdującego się w tym miejscu. Kolbudy Górne były najniżej położoną osadą w całym powiecie kartuskim. Razem z zabudowaniami Podwidlino wieś miała 767 morgów (1300 ha), wśród mieszkańców 149 katolików, 145 ewangelików, 12 zagrodników i 3 gburów (rolników). Kolbudy Górne i Kolbudy Dolne oddzielała rzeka Radunia.

Pod względem wyznaniowym ludność z Kolbud należała do parafii katolickiej w Pręgowie, zaś wierni wyznania ewangelickiego do gminy luterskiej w Lubiewie. W Kolbudach Górnych znajdowała się szkoła katolicka i ewangelicka. Według „Statystyki ludności kaszubskiej” Stefana Ramułta z 1899 r. Kolbudy Górne wraz z przyległościami Podwidlina liczyły ogółem 405 mieszkańców, w tym 168 katolików Kaszubów, 6 ewangelików Kaszubów, 16 katolików Niemców i 215 ewangelików Niemców.

Kolbudy Dolne były wsią należącą do powiatu gdańskiego, przy granicy powiatu kartuskiego, leżącą nad rzeką Radunią. W Kolbudach Dolnych znajdowały się 3 kuźnie żelaza i stali oraz młyn wodny. W 1903 r. właścicielami terenów należących do wsi Kolbudy Górne byli: Peter Holzrichter posiadający młyn i hamernię żelaza, Grzegorz Monglowski użytkował majątek o powierzchni 65,95 ha i płacił 385 marek podatku, posiadał również hamernię oraz Adolf Lorwein, właściciel cegielni.

W 1912 r. właścicielami tych terenów byli: H. Kuschel oraz Herman Winkel, który posiadał 55,80 ha, młyn i cegielnię, płacił 282 marki podatku. W tym czasie w Kolbudach znajdowała się poczta. W Gowidlinie był młyn i papiernia o nazwie „Lappin”. W latach 1895-1899 pracował tam młynarz Kapanke. Po nim do 1901 r. młyn prowadził jego syn43. Franciszek Mielke posiadał tartak i firmę budowlaną.

3. Pręgowo a ład wyznaniowy

3.1. Kształtowanie się administracji kościelnej na Pomorzu Gdańskim

Misja ewangelizacyjna na Pomorzu Gdańskim sięga X w. W latach 970-980 Mieszko I przyłączył Pomorze Gdańskie do Polski. Akcja misyjna Kościoła dotarła do Gdańska i okolic po opanowaniu tych terenów przez władców polskich, a wzmogła się wraz z działalnością św. Wojciecha44 i jego śmiercią. W 999 r. papież Sylwester II (999-1003) kanonizował bp. Wojciecha i utworzył metropolię w Gnieźnie, z którą odtąd związane było Pomorze Gdańskie. Kiedy Świętopełk w I połowie XII w. założył swoje księstwo na wschodnim Pomorzu, utrwaliła się zależność tego terenu od Polski. W 1124 r. erygowano diecezję włocławską z siedzibą we Włocławku45, do której zostało włączone Pomorze Gdańskie (archidiakonat pomorski stanowiący właśnie to księstwo). 5 kwietnia 1148 r. papież Eugeniusz III bullą protekcyjną „Quoties illud a nobis petitur” zatwierdził ustalone przez kard. Idziego, legata papieskiego (1123-1125) i księcia Bolesława Krzywoustego granice posiadłości i prawa biskupa włocławskiego Warnera, do których należało m.in. Pomorze Gdańskie wraz z Gdańskiem, Lęborkiem i Bytowem46. W 1198 r. biskupi włocławscy wyodrębnili w bliżej nieznanych okolicznościach teren Pomorza Gdańskiego jako archidiakonat pomorski47 z siedzibą w Gdańsku48, który wchodził w skład diecezji włocławskiej nieprzerwanie do 1818 r.

Podział diecezji włocławskiej na archidiakonaty okręgowe sprzyjał rozwijaniu się akcji misyjnej, osadniczej i rozwijaniu się sieci parafialnej. Archidiakon był mianowany przez biskupa włocławskiego, do jego kompetencji należało m.in.: przeprowadzanie dorocznej wizytacji parafii, troska o dyscyplinę kościelną wśród duchowieństwa parafialnego, egzaminowanie kandydatów przed święceniami kapłańskimi, opieka nad majątkiem parafialnym, czuwanie nad realizacją przepisów dotyczących duszpasterstwa i liturgii49.

Dla usprawnienia administracji kościelnej ustawodawstwo prowincji gnieźnieńskiej wprowadziło w II połowie XIII w. urzędników kościelnych - oficjałów i wikariuszów generalnych dla spraw duchownych. Sprawowali oni w zastępstwie biskupa władzę administracyjną i sądowniczą, szczególnie w sprawach małżeńskich i karnych. Biskupa włocławskiego reprezentował w archidiakonacie pomorskim rezydujący najczęściej w Gdańsku oficjał generalny włocławski oraz foralny, okręgowy gdański. Pierwszy znany oficjał gdański Piotr był przeorem benedyktynów w Świętym Wojciechu w 1289 r.50.

20 listopada 1818 r. mocą breve „Cum post novum” papież Pius VII utworzył z archidiakonatu pomorskiego wikariat apostolski51.

Oficjałowie wraz z ich podwładnymi urzędnikami tworzyli tzw. konsystorze. Władzę sprawowali oni w kuriach nazywanych od ich urzędu konsystorzami. Konsystorz gdański i pomorski miał siedzibę w miejscu zamieszkania oficjała, np. w klasztorze, potem w parafii w Świętym Wojciechu, św. Katarzyny w Gdańsku, w dworze biskupim w Subkowy, w Starogardzie, przy Kaplicy Królewskiej w Gdańsku52.

Gdańsk był największym miastem całej diecezji i stolicą książąt pomorskich, a za rządów polskich był bogaty dzięki rzemiośle i handlu. Gdańsk nazywano stolicą dawniejszych biskupów kujawskich, których oficjałowie, a przed reformacją także archidiakoni i sufragani zastępowali. Biskupi mieli swoją rezydencję na Biskupiej Górce. Do 1681 r. archidiakonami pomorskimi i proboszczami gdańskimi byli polscy duchowni53.

Archidiakonat i oficjałat diecezji włocławskiej dzieliły się na dekanaty wiejskie w odróżnieniu od prałatur dziekańskich w katedrach i kolegiatach. Dekanaty powstały tam w II połowie XIII w. Pierwszy ich wykaz pochodzi z rachunków świętopietrza54 z lat 1325-132755.

Do powstania diecezji chełmińskiej w 1821 r. dekanaty podlegały zmianom liczebnym i terytorialnym56. Od 1821 r. archidiakonat pomorski składał się z 9 dekanatów: gdański, gniewski, mirachowski, pucki, świecki, starogardzki, tczewski, lęborsko-bytowski oraz 130 parafii i filii57. Dekanat gdański składał się z 10 parafii: Gdańsk, Chwaszczyno, Kielno, Kłodawa, Łęgowo, Matarnia, Oliwa, Przywidz, Święty Wojciech, Żukowo58.

Pierwszym kościołem w Gdańsku była kaplica zamkowa, zbudowana pod koniec X w. Najstarszą świątynią był kościół św. Mikołaja, zbudowany w końcu XII w., przekazany w 1227 r. przez Świętopełka przybyłym z Krakowa dominikanom. Po 1227 r. Świętopełk ufundował kościół św. Katarzyny, który był pod jego patronatem. Do 1342 r. świątynia ta była jedynym kościołem parafialnym w Gdańsku59.

W gdańskim grodzie z czasem przybywało mieszkańców. Przyjmuje się, że ich liczba w X-XI w. wynosiła ok. 1,5 tys., w XII-XIII w. ok. 2 tys., a na przełomie XIII/XIV w. - ok. 10 tys. mieszkańców.

W latach 1308-1454 w Gdańsku panowali Krzyżacy. W tym okresie miasto rozwinęło się demograficznie, urbanistycznie i gospodarczo. W początkach XV w. mieszkało tam ok. 20 tys. ludności, funkcjonowało 16 kościołów i kaplic, w tym dwa kościoły parafialne: św. Katarzyny i NMP. W 1456 r. bp Jan Gruszczyński zamienił kościoły filialne należące do parafii NMP i św. Katarzyny na samodzielne parafie. 15 maja 1457 r. król Kazimierz Jagiellończyk wydał przywilej, w którym występował jako patron kościoła NMP w Gdańsku i miał prawo nominowania proboszczów tej świątyni. Po zawłaszczeniu kościoła przez protestantów duchowni katoliccy celebrowali Msze święte w plebanii60. W 1683 r. Jan III Sobieski ufundował dla nich Kaplicę Królewską na prawach parafii. W 1718 r. biskup włocławski przeprowadził nowy podział parafii Gdańska, wśród nich wymienił Kaplicę Królewską i podkreślił, że taki stan będzie obowiązywał do czasu, kiedy katolicy będą mogli korzystać ze świątyni Panny Marii. W latach 1683-1859 do Kaplicy Królewskiej należała świątynia w Pręgowie.

16 lipca 1821 r. bullą „De salute animarium” papież Pius VII erygował diecezję chełmińską, w skład której wchodził archidiakonat pomorski61. W 1925 r. papież Pius XI erygował diecezję gdańską, do której włączono obszar Wolnego Miasta Gdańska62.

3.2. Pręgowo w strukturze kościelnej na Pomorzu Gdańskim

Pierwsze znane źródła o świątyni w Pręgowie pochodzą z początku XIV w. Jednym jest rejestr dziesięciny papieskiej z lat 1325-1327. Został w nim wymieniony Jakub z Pręgowa (Iacobus de Prangow)63. W odpisie aktu rozgraniczenia posiadłości między Czapielskiem a Bielkowem z 1323 r. Pręgowo było wsią ze świątynią64. Przyjmuje się, że ok. 1325 r. istniała w Pręgowie samodzielna parafia. W okresie rządów krzyżackich większość parafii powstała w wyniku akcji lokacyjnej. Świadczą o tym dane źródłowe oraz wielkość obszaru tych parafii, w wielu przypadkach składających się wyłącznie ze wsi kościelnej oraz ich uposażenie było typowe dla parafii powstałych w związku z lokacją na prawie niemieckim65.

Przyjmuje się też powstanie parafii w Pręgowie na XII w66. Podobnie uważał ks. Paweł Antoni Czapiewski, który 18 kwietnia 1960 r. w liście do ks. Henryka Bukowskiego napisał: Parafia pręgowska jest jedną z najstarszych naszego Pomorza. Powstała ona przed przybyciem Krzyżaków do naszego kraju i przed ich zasadniczą lokacją wsi i miasta na prawie niemieckim. Potwierdza to m.in. nazwa plebanki pręgowskiej, zwanej Popówki. Pochodzi ona z czasów, kiedy rządcami kościołów byli słowiańscy popi, a nie wprowadzeni przez Krzyżaków plebani. Wielkość Popówki, o ile pamiętam, ok. 700 morgów, wykracza też znacznie poza normę krzyżacką, wyznaczającą na beneficjum plebańskie tylko 4 włóki, czy z pastwiskiem ok. 300 morgów areału. Parafia powstała więc albo za rządów Książąt Pomorskich, albo nawet już w czasie chrystianizacji kraju przez pierwszych Piastów67.

Hipotezę dotyczącą powstania świątyni i parafii podzielał znawca dziejów Kościoła na Pomorzu ks. Fryderyk Lulkowski. W liście do ks. Henryka Bukowskiego napisał: H. Hirsch podaje (niestety, nie podaje źródła), że w akcie rozgraniczenia między Czapielskiem a Bielkowem jest wzmianka o beneficjum kościoła w Pręgowie. Więc wtedy parafia już istniała. Ks. dr Władysław Łęga przyjmuje, że parafia w Pręgowie należy do struktury kościelnej założonej w latach 1050-113868. Nie zachowały się jednak dokumenty potwierdzające taką hipotezę.

Ks. Stanisław Kujot przyjmował tezę o powstaniu parafii w Pręgowie na koniec XIII w. lub na początku XIV w.69. Z lat 1320-1326 zachowały się zapisy dotyczące kościołów, niezależne od źródeł krzyżackich, czyli istniejące przed 1308/1309 r. Wśród nich jest rejestr dziesięciny papieskiej nie wystawiony przez administrację zakonną. Krzyżacy lokowali osady na prawie niemieckim po 1330 r. Wzmianki o kościołach sąsiadujących z Pręgowem pochodzą z I połowy XIII w., np.: Żukowo - 1201 r., Trąbki Wielkie - 1236 r., św. Wojciech - 1236 r.70. Lokalizacja osad świadczy o znacznych odległościach, jakie je dzieliły. Wierni byliby ograniczeni w wykonywaniu praktyk religijnych, dlatego przyjmuje się, że między kościołami w Oliwie, Matarni i św. Wojciechu były inne świątynie służące wiernym, m.in. parafia w Pręgowie71. Inną przesłanką jest brak informacji o kościołach w grodach naczelnych, jak np. w Kościerzynie (pierwsza wzmianka źródłowa o grodzie pochodzi z 1284 r.).

Ks. Paweł Czapiewski przyjmuje, że w Pręgowie istniała pierwotna drewniana świątynia. Krzyżacy po opanowaniu Pomorza budowali także świątynie drewniane72.

Na podstawie rejestru dziesięciny papieskiej przyjmuje się czas założenia parafii na koniec XIII lub początek XIV w. Ze skarg wnoszonych przez biskupa włocławskiego, od 1387 r. wiadomo, że parafia przyjmowała dziesięcinę z Warcza, Buszkowy Dolnego, Lisewa i Domachowa73. Warcz i Lisewo były dobrami rycerskimi74, od których uiszczano tzw. dziesięcinę swobodną. Ta forma daniny była charakterystyczna dla wczesnego średniowiecza i nie obowiązywała już w XIV w. Fakt jej w uposażeniu parafii pręgowskiej dowodzi za wcześniejszym (XIII w.) istnieniem parafii w Pręgowie.

Tytuł kościoła pw. „Bożego Ciała”75 wskazuje na powstanie parafii w XIII w. O kulcie „Bożego Ciała” w tym okresie na Pomorzu świadczy nadanie odpustów dla kościoła żukowskiego w 1247 r.76.

Parafia w Pręgowie składała się z 10 do 22 osad. W XII-XIII w. w archidiakonacie pomorskim był to charakterystyczny średniowieczny, wieloosiowy książęcy model parafii77.

W okresie panowania Krzyżaków parafia w Pręgowie była pod ich zwierzchnictwem, a proboszcz św. Katarzyny w Gdańsku w XIV w. pobierał z Pręgowa czynsz78.

Od 1396 r. Pręgowo było filią posiadłości brygidek w Gdańsku, które siedzibę miały przy świątyni pw. św. Brygidy79. W latach 1553-1683 świątynia w Pręgowie należała do parafii NMP w Gdańsku, a opiekę duszpasterską nad zakonem brygidek i filią w Pręgowie sprawowali duchowni z parafii NMP80.

W XVI w. w dobrach kościelnych Pręgowa Dolnego istniał, położony 1,5 km na północny zachód od świątyni, folwark zwany Popówki81. W 1765 r. posiadłość proboszcza liczyła 18 włók (ok. 325 ha), funkcjonował tam młyn i karczma, z których duchowny pobierał od dzierżawców należności w gotówce lub w naturze82.

W 1593 r. bp Hieronim Rozrażewski oddał posiadłość pręgowską jezuitom w Starych Szkotach, ale na skutek protestów brygidek i mieszkańców Gdańska uchylił postanowienie83. Od końca XVI w. patronat nad parafią NMP i filią w Pręgowie sprawował król. W latach 1683-1859 świątynia w Pręgowie należała do parafii Kaplicy Królewskiej w Gdańsku84. Trudności przysparza fakt, dlaczego w spisie z 1753 r. kościół w Pręgowie Górnym występował jako filialny, a w 1765 r. jako inkorporowany do Kaplicy Królewskiej85. Przyjmuje się, że świątynia w Pręgowie była filią Kaplicy Królewskiej i znajdowała się w obrębie parafii gdańskiej86.

Do 1772 r. Pręgowo należało do posiadłości brygidek87, następnie zostało przejęte przez administrację dóbr skarbowych Kartuz88, jednocześnie pozostając w związku metropolitalnym z Gnieznem. Po 1772 r. polityka kościelna Prus na ziemiach polskich, zabranych w rozbiorach, zmierzała do całkowitego rozbicia organizacji przedrozbiorowego Kościoła Polskiego, mimo że Gniezno znajdowało się w granicach zaboru pruskiego. Zaborca zakazał m.in. używania przez arcybiskupów gnieźnieńskich tytułu Prymasa Polski, tworzył nowe diecezje, podporządkowując je bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, wyłączał ze związku metropolitalnego z Gnieznem dawne diecezje, poddając je bezpośrednio jurysdykcji papieża. Po Kongresie Wiedeńskim ustalono granice w wyniku porozumienia między rządem Prus a Stolicą Apostolską, w których archidiakonat pomorski wraz z Gdańskiem został włączony do diecezji chełmińskiej, metropolii - połączonej unią personalną - gnieźnieńskiej i poznańskiej89.

Cechą charakterystyczną każdej parafii jest jej terytorium. W parafii wiejskiej obszar ten stanowiły wioski leżące w sąsiedztwie miejscowości, gdzie znajduje się kościół. Początkowo życie religijne i parafialne skupiało się w większych osadach, gdzie najliczniej zamieszkiwali wierni. Miejscowości te spełniały zazwyczaj funkcje administracyjne90. Zwiększająca się liczba wiernych wymuszała potrzebę budowy nowych świątyń, poza obrębem danych osad. Zaczęły więc powstawać kościoły także w mniejszych osadach.

Rosnąca liczba wiernych zaczęła wymagać większej liczby kapłanów mogących pełnić posługę duszpasterską. Braki personalne były jednym z czynników spowalniających procesy tworzenia się nowych parafii. Także duże rozproszenie osad, położonych często w terenach mocno zalesionych i trudno dostępnych, hamowało rozwój sieci parafialnej.

Wraz z rozprzestrzenieniem się sieci parafialnej wzrastała liczba erygowanych kościołów. Powodowało to równocześnie przeobrażenia istniejących dotychczas granic parafii. Z rozwojem sieci parafialnej zmniejszała się powierzchnia parafii.

W 1583 r. Pręgowo wraz z Czapelskiem, Gdańskiem, Helem, Lubiewem, Kłodawą, Pruszczem Gdańskim, Przyjaźnią, Rokitnicą i Różynami stanowiło część dekanatu gdańskiego91. W przestrzeni oddziaływania pręgowskiej świątyni były kaplice ówczesnych właścicieli wsi. Od XVI w. w Czapelsku znajdowała się kaplica służąca rodzinie właścicieli92. W 1617 r. biskupi włocławscy przekazali ją jezuitom w Starych Szkotach93.

Filia w Pręgowie obejmowała kaplice: w Żuławce pw. św. Małgorzaty, w Lisewcu (kaplica domowa familii Linde), w Domachowie (kaplica domowa), w Bielkówku (kaplica dominikanów), w Ostróżkach (kaplica brygidek)94.

Wsie stanowiące przestrzeń oddziaływania duszpasterskiego świątyni w Pręgowie można podzielić na kilka grup. Pierwsza - to wsie, które stanowiły stały element struktury kościelnej związanej ze świątynią w Pręgowie. Są one wymieniane w dokumentach kościelnych i państwowych95: Bielkowo (Bielkowo Większe)96 - własność zakonu kartuzów od poł. XVI w.97, Bielkówko (Bielkowo Mniejsze)98 - własność zakonu dominikanów99, Czerniewo (wieś szlachecka) - w połowie XVIII w. własność rodziny Owidzkich100, Goszyn - w połowie XVIII w. wieś szlachecka101, Kleszczewo - od XVIII w. własność rodziny Trembeckich102, Pręgowo (Pręgowo Dolne i Górne)103-własność brygidek od 1396104 do 1772 r.105. Do osad stale należących do świątyni w Pręgowie należały dobra rodziny Borkman106 (Buszkowy Dolne i Górne), własność rodziny Wysieckich107 (Domachowo), własność familii Linde108 (Lisewiec), posiadłość brygidek (Ostróżki)109, własność rodziny Trembeckich110 (Zaskoczyn), własność miejskiego szpitala z Gdańska111(Warcz) i własność rodziny Trembeckich112 (Żuławka).

Drugą grupę wiosek stanowią osady wymienione w dokumentach z XVII w.: Bąkowo (własność szlachecka rodziny Szwarcwald113), Czapelsko (w okresie reformacji był zbór ewangelicki, od połowy XVII w. własność jezuitów ze Starych Szkotów114), Jodłowno (od połowy XVII w. własność jezuitów115, w latach 1686-1710 w oddziaływaniu świątyni w Pręgowie), Kolbudy (własność zakonu kartuzów116), Malęcin (własność gdańskiego Szpitala Miejskiego117), Ząbrzcz118.

Trzecią grupę osad należących do świątyni w Pręgowie stanowią wioski wymienione w latach 1749 i 1765: Gołębkowo (Gołębiewo Średnie119, w połowie XVIII w. własność rodziny Szwarcwald120), Graniczna Wieś121, Majdany122, Marszewo123, Rybia Huta - obecnie Górna Huta124i Jodłowno125 (posiadłości jezuitów), Olszanka126.

Trzy osady wymienione w wizytacji bp. Hieronima Rozrażewskiego z 1583 r.: Chudomin, Prędzin, Schirschau - wymienione w 1582 r.127 oraz wioski, których lokalizacji nie zidentyfikowano: Krymki, Nikła i Sommerków Górny i Dolny - własność jezuitów128, Rąbiska (posiadłość rodziny Borkman129, Studzianki130