Z dziejów Bolimowa ebook

KRZYSZTOF JAN KALIŃSKI

Z dziejów Bolimowa

Nakładem Gminy Bolimów

Bolimów 1993

Projekt okładki

JULIUSZ ROGOWSKI-TYLMAN

Skład i opracowanie graficzne tekstu

OFICYNA WYDAWNICZA „NOWY ŁOWICZANIN”,

ŁOWICZ

PRINTED IN POLAND

Wydano nakładem Gminnego Ośrodka Kultury Sportu i Rekreacji w Bolimowie oraz Rady Gminy Bolimow.

Bolimow 1993.

Wydanie I. Nakład 3000 egz.

Druk: Drukarnia Niepokalanow

Zam. 30/93.

Od wydawcy

Bolimów niejednokrotnie gościł na kartach różnych publikacji. Byty mu poświęcone mniejsze lub większe fragmenty, ale nigdy, do tej pory, nie doczekał się swojej monografii. Mieszkańcy Bolimowa, szczególnie ci starsi, są bardzo dumni z historii swojego miasteczka, młodsi po prostu jej nie znają. Pragnieniem niejednego Bolimowianina było ukazanie się drukiem pracy, która by w sposób dogłębny przedstawiła dzieje miasteczka. Praca, którą państwu oddajemy, te pragnienia urzeczywistnia i powinna każdego usatysfakcjonować. Jest obszerna, szczegółowa i oparta na wszelkich dostępnych źródłach historycznych. Jest pracą naukową, której pozazdrości Bolimowowi niejedna miejscowość.

Autorowi, p. Krzysztofowi Kalińskiemu gorąco i serdecznie dziękujemy za podarowanie jej mieszkańcom Bolimowa.

CZĘŚĆ I. DZIEJE BOLIMOWA DO POŁOWY XVII WIEKU

Wstęp

Sporo miast na Mazowszu doczekało się licznych opracowań obejmujących historię ich powstania, rozwoju, okresu rozkwitu lub upadku. Dotychczas wydano kilkanaście prac monograficznych tyczących dziejów miast dawnego województwa rawskiego, m. in. Łowicza, Rawy, Sochaczewa, Skierniewic. Analizując problem historii miast woj. rawskiego, zauważymy, że jedno z miast, które w XVI-XVII w. posiadało niewiele mniejszą rangę niż Łowicz, Sochaczew i Rawa, a podobną do Gąbina i Gostynina, a mianowicie Bolimów, nie posiada jeszcze żadnego, chociażby skrótowego opracowania. Praca niniejsza ma za zadanie wypełnić niejako lukę w urbanistycznej literaturze historycznej zachodniego Mazowsza. Celem jej jest ukazanie na tle dziejów miast mazowieckich historii Bolimowa wraz z okolicznymi wsiami od czasów najdawniejszych do 1992 r. Praca składa się z części I i II. Rok 1661, w którym dokonano lustracji woj. rawskiego, a w jego obrębie starostwa bolimowskiego, jest datą końcową I części pracy. Daty otwierającej ramy chronologiczne pracy brakuje, bo tonie ona w przeszłości. Badania archeologiczne wykazały istnienie życia osiadłego na obszarze regionu bolimowskiego już przed naszą erą. Pierwsza źródłowa wzmianka pochodzi z 1427 r. Czasy wcześniejsze oprócz archeologii zostały potraktowane fragmentarycznie.

Zasięg terytorialny nie jest w całej pracy jednakowy, obejmując dość różne pod względem wielkości terytorium, w zależności od określonego zagadnienia. W rozdziale I obszar badany jest najrozleglejszy. Przedstawiono w nim specyfikę położenia geograficznego Bolimowa wraz z szerzej rozumianym regionem, nawet w promieniu do ok. 20 km. W drugiej części rozdziału ukazano dzieje regionu na podstawie badań archeologicznych, na co zezwala bardzo bogaty materiał wykopaliskowy dotyczący dwóch osad: w Woli Szydłowieckiej i Wólce Łasieckiej. Rozdział pt. „Bolimów geneza miasta, organizacja miejska” obejmuje problem genezy miasta na tle miast mazowieckich, sprawę przywileju lokacyjnego, organizacji miejskiej, podstaw prawnych, wójtostwa, rady miejskiej, a ponadto obraz topograficzny Bolimowa. W części wstępnej rozdziału przedstawiono sprawę przynależności administracyjno-kościelnej Bolimowa i najstarsze wiadomości z terenu regionu bolimowskiego. Koniec rozdziału to fragment o odwiedzinach Bolimowa przez królów polskich i książąt mazowieckich.

W rozdz. III omówiono historię parafii bolimowskiej, kościołów, organizacji kościelnej szpitala dla ubogich, szkoły, łaźni, karczmy części obyczajowości.

Pracę zamyka rozdział IV tyczący rozwoju społeczno-gospodarczego Bolimowa i dzierżawy bolimowskiej. Najpierw zanalizowano przyczyny rozwoju miasta i dzierżawy, a następnie scharakteryzowano ich rozwój społeczno-gospodarczy od czasów najdawniejszych aż po 1661 r. Ukazano sprawy ludnościowe, rodzaje rzemiosł i przemysłów, kolejnych właścicieli starostwa i stan jego gospodarki z uwzględnieniem gospodarki chłopskiej, folwarcznej i leśnej. IV zakończeniu przedstawiono przyczyny upadku miasta i tragiczny stan starostwa według lustracji z 1661 r.

Konstrukcja pracy została oparta o kryterium rzeczowe, a w obrębie każdego z zagadnień zastosowano kryterium chronologiczne. Metody zastosowane w pracy to historyczna, geograficzna, a także w dużym stopniu porównawcza i statystyczna.

Autor dotarł do wszystkich źródeł i opracowań dotyczących często tylko na marginesie dziejów Bolimowa. Źródła związane z organizacją miejską i kościelną w olbrzymiej części zaginęły w poprzednich wiekach, a te, które dotrwały do ostatniej wojny, zostały spalone przez Niemców. Materiał źródłowy jest bardzo szczupły.

Więcej niż połowa przebadanych dokumentów do końca XV w. i początku XVI w. nie została jeszcze wydana drukiem. Z grupy źródeł archiwalnych wykorzystano Metrykę Koronną, Księgi Kanclerskie i Archiwum nieborowskie gospodarcze. Spośród źródeł drukowanych wymienić należy Lustracje dóbr królewskich woj. rawskiego z 1564 r., 1570 r., 1661 r. i 1789 r. wydane przez Zofię Kędzierską. Z innych źródeł na uwagę zasługuje: Matricularum Regni Poloniae Summaria; Źródła Dziejowe A. Pawińskiego, t. XVI; Liber Beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej Jana Łaskiego, t. II oraz 5 tomów Album Studiosorum Universitatis Cracoviensis.

Opracowania, z których skorzystano, to przede wszystkim bardzo cenne prace S. Pazyry: „Studia z dziejów miast na Mazowszu. Od XIII do początków XX wieku” oraz „Geneza i rozwój miast mazowieckich” Zarys dziejów parafii bolimowskiej oparty został w dużej mierze na podstawie artykułów ks. J. Wieteski „Kościół parafialny Świętej Trójcy w Bolimowie”, „Probostwo bolimowskie” i „Kościół filialny Św. Anny w Bolimowie” znajdujących się w „Wiadomościach Archidiecezjalnych Warszawskich”.

Autor wykorzystał dość bogaty zbiór źródeł i opracowań i ze względu na ich mnogość nie wymienia wszystkich.

ROZDZIAŁ I. Usytuowanie fizjograficzne Bolimowa oraz najstarsze dzieje regionu w świetle źródeł archeologicznych

Region bolimowski położony jest w środkowej części Mazowsza. Mazowsze historyczne było aż do rozbiorów dosyć znacznym obszarem o powierzchni 33.493 km2. Przez pojęcie „region bolimowski” będziemy rozumieć obszar położony wokół Bolimowa w promieniu do ok. 10 km. Nie będzie to tylko terytorium, które stanowiło w XVI i XVII w. zamkniętą jednostkę gospodarczą (dzierżawa), lecz będzie obejmowało kilkanaście wsi, które były ze względu na bliskie sąsiedztwo powiązane gospodarczo z miastem. Będzie też wykraczało poza granice parafii Bolimów, ale już mniej rozlegle. Za przyjęciem wyżej przedstawionych konturowych granic regionu przemawiają właśnie względy gospodarcze i administracyjne.

Zachodnią granicę regionu stanowiła linia dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego biegnąca równolegle do rzeki Łupi ok. 1,5 km na wschód. Na południu granica pokrywając się z południową granicą powiatu sochaczewskiego, przebiegała wśród lasów łączących się puszcz, na wysokości rzeczki Korabiewki. Granicą wschodnią była rzeka Sucha, na odcinku dopływu Niedźwiadna. Na północy poniżej Bzury kończą się umowne granice regionu bolimowskiego. Według regionalizacji fizyczno-geograficznej Polski region bolimowski leży na Równinie Łowicko-Błońskiej. Na terytorium dawnych puszcz wysokości dochodzą do 150 m n. p. m. Większe tereny wydmowe znajdują się w dolinie rzeki Rawki i Suchej1.

Klimat charakteryzuje się względnie ciepłym latem, ale dość surowymi zimami. Opady atmosferyczne należą do najniższych w kraju, wynoszą ok. 500 550 mm rocznie lub poniżej 500 mm. Długość okresu wegetacyjnego wynosi 210-220 dni.

Gleby występujące na interesującym nas obszarze są bardzo zróżnicowane i należą do gleb zarówno dobrych, średnich, jak też słabych. Jędrzej Święcicki, w pocz. XVII w. tak pisał o glebach Mazowsza: „... kraina obfituje w pola zdatne do zasiewów..., a wśród nich bardzo żyznych gruntów leżą tu i ówdzie bardzo nieurodzajne piachy”2. Szwed Ulryk von Werdum przemierzający Polskę w latach 70-tych XVII w. niezbyt korzystnie ocenia sytuację glebową Mazowsza, lecz jednocześnie pisze o: „... cudnie bujnych gruntach... po lewej stronie od Wiskitek... dalej na wschód od Wiskitek, o pół mili, wieś leży w bardzo tłustych gruntach”3.

Jak na tle gruntów tej części Mazowsza przedstawiały się gleby Bolimowa i najbliższych okolic? Jak wykazują XVI-wieczne lustracje grunty uprawne Bolimowa i wsi okolicznych były dobre. Stan gleb wyraźnie się pogorszył w XVII w. po potopie szwedzkim. Lustratorzy piszą o gruntach średnich, rzadko zaś o dobrych. Na obszarze Puszczy Bolimowskiej, jak też innych puszcz przeważają czarnoziemy bagienne, mokre cepuchy z domieszką czarnej próchnicy. W pewnym oddaleniu po obu stronach rzeki Rawki występuje czarnoziem, szczególnie w okolicach Bolimowa, Łasiecznik, Wólki Łasieckiej, Nieborowa i Sypienia. W części wyżej położonej leżą dość żyzne bielice oraz gliny czerwone piaszczyste. Na południe od Bolimowa gleby są częściowo piaszczyste? częściowo bagienne, posiadające nadmiar wilgoci z uwagi na występowanie ich na podłożu nieprzepuszczalnych glin. Porównanie ocen gruntu uprawnego w XVI wiecznych lustracjach ze współczesnym podziałem gleb dla tych terenów wskazuje na wyraźną ich korelację4. Przedstawiając strukturę glebową należy również wspomnieć o występowaniu nielicznych surowców naturalnych, takich jak wapień zlokalizowany koło Wólki Łasieckiej i Bolimowa oraz pokłady gliny, które znajdują się na całym terenie, a szczególnie w zalesionej strefie.

Największa rzeka regionu bolimowskiego to Rawka, prawy dopływ Bzury. Powstaje ona w okolicach Rawy z połączenia trzech strumieni. Rawka w XVI w. znana była jako Rawa zaś na obszarze lasów Puszczy Bolimowskiej występowała często jako Bolimówka. Nad tą rzeką leżało miasto Bolimów, Bolimowska Wieś, Sokołów, Ziąbki, Jasionna. Wody rzeki Rawki tworzą w kilku miejscach szereg mniejszych i większych wysp, szczególnie w pobliżu Bolimowa5.

Na wschód od Rawki płynie rzeka Sucha, która powstaje z kilku strumieni, a z nich większe to Studzienice i Niedźwiadna. Powyżej Czerwonej Niwy do Suchej dołącza strumień bez imienia, nad którym leżała nie istniejąca dziś wieś Wygnanka oraz Wola Szydłoowiecka. Krótka, bezimienna rzeczka płynąca po prawej stronie równolegle do Rawki bierze początek w Puszczy Bolimowskiej, na granicy regionu6.

Niezwykle symetrycznie położone rzeki i strumyki dostatecznie odwadniają omawiany obszar. Należy pamiętać, że kilka stuleci temu Polska była krajem znacznie bardziej wilgotnym niż obecnie i podobnie było w regionie bolimowskim. O wiele rozleglejsze były dawniej bagna, błota i mokradła rozciągające się nad brzegami rzek i strumyków. Szczególnie brzegi rzeki Rawki były silnie zabagnione, od Korabiewki aż po wieś Jasionnę, a także rzeki Suchej. Bagna i podmokłości znajdowały się w północnej części Puszczy Bolimowskiej, zalegając pasmem od Wólki Łasieckiej przez Piaski, aż po Nieborów. Wiele bagiennych zastoisk, tworzących naturalne zbiorniki wodne znajdowało się w lasach7.

Krajobraz wzbogacały mokre zalewne łąki oraz znajdujące się w pobliżu większości osad liczne sadzawki i stawy: „przy młynie (w Bolimowie) sadzawka dworska niemała i głęboka, może w niej ryb wiele zachować”8, a także rybniki. Znaczna część małych i większych jeziorek, położonych przeważnie w lasach wyschła lub zaginęła pod wpływem procesów zamulania i obniżania się wód gruntowych. W zbiornikach wodnych hodowano różnego gatunku ryby, a po wodzie pływało ptactwo wodne, wśród którego „stada łabędzi”, dochodzące do kilkudziesięciu sztuk9.

Zdecydowanie większą część regionu bolimowskiego stanowiły lasy, które nazywano Puszczą Bolimowską. Puszcza Bolimowska wraz z Wiskicka. Jaktorowska i Korabiewicką tworzyły duży kompleks leśny o powierzchni przekraczającej znacznie obszar 20 tys. ha. W wieku XV na Mazowszu wyraz „puszcza” oznaczał teren łowiecki i w źródłach tego okresu o puszczy dowiadujemy się tylko w związku z łowami. Charakterystyczny kompleks leśny odpowiadał właśnie temu znaczeniu10.

Puszcze Bolimowska, Wiskicka, Jaktorowska i Korabiewicka zajmowały obszar między Sochaczewem, Błoniem, Mszczonowem i Skierniewicami. Rozciągały się one na piaszczystych lub słabo gliniastych glebach od rzeki Łupi na zachodzie, aż po górną Mrogę (dziś Utratę) na wschodzie. Resztki tych puszcz zachowały się do naszych czasów i występują jako Lasy Guzowskie, Bolimowskie, Jaktorowskie. Najlepiej zachowana dzisiaj jest Puszcza Bolimowska. Wszystkie inne zostały poważnie przetrzebione przez człowieka. Można przypuszczać, że w wieku XIII, a może jeszcze w XIV, wszystkie te cztery puszcze stanowiły kompleks leśny, a razem z Puszczą Mariańską i Kampinoską jeden olbrzymi obszar puszczański. Do dzisiaj granica między Puszczą Bolimowską a Korabiewicką faktycznie nie istnieje. Puszcza Bolimowska jest oddzielona od Korabiewickiej polami Bud Klasztornych pod Radziwiłłowem. Lepszego dowodu chyba nie trzeba nad samą nazwę Budy, która świadczy o leśnym pochodzeniu osady. Granicy naturalnej nie ma podobnie między Puszczą Korabiewicką a Wiskicką. Te dwie puszcze stanowiły królewski rezerwat dla turów11. Z wymienionych puszcz największa była Puszcza Bolimowska: „... wielka, który jest wzdłuż ze 3 mile, a wszerz 2 mili, część boru, a część lasu...”12. Występujące na jej obszarze Budy, Majdany, Łasieczniki, Bartniki wskazują na zajęcia pierwotnych osadników.

Puszcze nie różniły się od siebie pod względem drzewostanu. Ich drzewostan dzielił się ogólnie na bory i lasy. Bór składał się głównie z gatunków drzew iglastych: drzewa sosnowe, modrzewiowe, mieszane; natomiast las składał się z drzew liściastych i mieszanych. Przeważały następujące gatunki drzew olchy, topole, brzozy, graby, jesiony, klony, jawory, lipy „bardzo wielkie dęby” i „wszelkiego inszego drzewa dosyć”13.

W puszczach istniały bardzo dobre warunki dla wielu gatunków zwierzyny. Stanowiły one ostatnie w Europie schronisko turów. Jędrzej Święcicki sporo uwagi poświęca turom pisząc m. in. „w puszczy zaś Jaktorowskiej stado olbrzymich turów napotkasz”14. W XVI w. istniało jeszcze kilka stad turów, po mniej więcej 30 sztuk każde. Zwierzęta te były objęte ochroną, zaś polować na nie mogli wyłącznie monarchowie. Na początku XVII w. tury wyginęły. Według lustracji woj. rawskiego z 1602 r. były już tylko 4 tury, w 1616 r. tylko 1, który padł w Jaktorowie w 1627 r.15. Oprócz turów występowały żubry, łosie, rysie, niedźwiedzie, bobry, jelenie, samy, dziki, daniele i inne żyjące też obecnie zwierzęta.

Region bolimowski w okresie średniowiecza leżał na uboczu ważnych dróg handlowych. Najbliższa granic regionu była droga solna|z Torunia na Ruś do Lwowa, która wiodła przez Kowal, Gostynin, Łowicz, Rawę do Radomia. Na zewnątrz regionu, już w dobie plemiennej prowadziła na północy droga z Jazdowa koło Błonia do Sochaczewa, której odgałęzienie szło z Sochaczewa do Łowicza i stanowiło część międzynarodowego szlaku handlowego łączącego Warszawę z Poznaniem16.

Przez Bolimów i w jego pobliżu przebiegało kilka dróg, ale o znaczeniu czysto lokalnym, używanych do transportu towarów do rzek. Ważna była droga z Łowicza, która przechodziła przez Nieborów, Łasieczniki i wpadała do Bolimowa ulicą Łowicką w północno-zachodnim rogu rynku i wybiegała z północno-wschodniego rogu ulicą tej samej nazwy w stronę Bolimowskiej Wsi. Stąd rozwidlała się w trzech kierunkach. Jeden trakt prowadził na Sochaczew przez Korabkę, drugi przez wsie Humin, Czerwoną Niwę, Szymanów i Kaski do Błonia, a stąd do Warszawy. Zaś trzecia droga przez Wolę Szydłowiecką, Miedniewice, Wolę Miedniewską, Wiskitki i Kozłowice biegła do Mszczonowa. Część tego ostatniego traktu od Wiskitek do Łowicza nazywano traktem łowickim17. Droga od Sochaczewa przez Bolimowską Wieś wbiegała do miasta od strony północno-wschodniej, a wybiegała ze środka rynku ulicą Skierniewicką, w kierunku południowym do Skierniewic i dalej do Rawy lub Mszczonowa. Znaczna część tej drogi przebiegała przez obszar puszczański. Najważniejszy z traktów był stary szlak piastowski łączący Łęczycę przez Łowicz, Bolimów i Sochaczew z Warszawą18. Z dróg lokalnych na uwagę zasługują droga do Wólki Łasieckiej prowadząca z południowo-zachodniego narożnika rynku oraz droga do Sokołowa biegnąca wzdłuż Rawki. Ponadto istniały lokalne połączenia komunikacyjne między poszczególnymi wsiami.

Wymienione drogi były drogami średniej jakości, ze względu również na to, że przebiegały wśród lasów często w pobliżu bagien. Drogi były raz piaszczyste, raz kamieniste, odcinkami zabagnione. O drogi miała obowiązek dbać miejscowa ludność, o mosty natomiast dbały miasta. Rolę szlaku komunikacyjnego pełniła rzeka Rawka, która podobnie jak wszystkie rzeki była najstarszą drogą naturalną. Przeprawa przez Rawkę znajdowała się w Bolimowie w najdogodniejszym do tego celu biegu rzeki i istniała od bardzo dawna19.

Najstarsze ślady osadnictwa z terytorium regionu bolimowskiego pochodzą z IV epoki brązu (1000-800 r. p. n. ej. W Nieborowie odkryto fragmenty osady, cmentarzyska oraz skarb z okresu kultury łużyckiej20. Luźne znaleziska w Bolimowie, cmentarzyska we Wsi Bolimowskiej, Woli Szydłowieckiej i Kęszycach zachowały się z kultury przeworskiej. Dwa stanowiska archeologiczne: w Woli Szydłowieckiej i Wólce Łasieckiej należą do najlepiej zbadanych osad na Mazowszu21. Na cmentarzysku w Woli Szydłowieckiej zbadano 11 grobów, 2 skupiska, 1 obiekt nieokreślony i znaczną ilość luźno znalezionego materiału. Wszystkie groby były ciałopalne i zaliczane są do typu grobów płaskich. Wśród nich jest 1 zbiorowy, 3 pojedyńcze groby kloszowe, występujące prawie bezpośrednio pod warstwą ziemi ornej, 6 grobów jamowych oraz 2 groby o formach grobowych nieznanych. W grobach zachowała się liczna ceramika, znaczne ilości kości, kamienie celowo złożone do grobu oraz ślady pożywienia złożonego zmarłym. W Woli Szydłowieckiej odkryto też 2 skupiska kamieni i obiekt wypełniony węglem drzewnym i polepą, który był miejscem obrzędowym albo miejscem spalania zmarłych. Ceramika zachowana w grobach to: 4 egzemplarze kloszy, 1 popielnica, 1 misa pełniąca funkcję przykrywy, 73 fragmenty naczyń jajowatych, 2 naczynia dwustożkowe, 2 naczynia wazowate, 3 misy, 9 fragmentarycznie zachowanych kubków, 50 okazów den i części przydennych. Znaleziono też 797 ułamków naczyń, 1 przęślik gliniany i 11 uch różnych naczyń22.

Osada w Wólce Łasieckiej pochodzi z okresu ok. 150-250 r. n. e., zaś cmentarzysko z III i pocz. IV w. n. e. Osada zajmowała ok. 6 ha i była osiedlem „jednoczasowym”, trwającym zapewne kilkadziesiąt lat. Odkryte obiekty to: 1) budynki tzw. słupowe wznoszone na powierzchni ziemi lub w niej zagłębione; 2) 4 ziemianki; 3) 85 palenisk ognisk na powierzchni; 4) 6 pieców kopułkowych; 5) 79 rozmaitych jam. Ponadto stwierdzono 12 śladów naziemnych budynków słupowych, które miały powierzchnię 2,5x4,5 m lub 4,25x5 m. W budynkach słupowych znaleziono fragmenty ceramiki, ślady palenisk, polepy, osełki kamienne, krzesiwa. Wśród śladów zabudowań, na pierwszy plan wysuwa się duża budowla halowa, jedyny jak dotychczas tego rodzaju obiekt w Polsce. Budowla ta zajmowała powierzchnię 137,7 m2, z czego na użytkową część, środkową „nawę” przypada ok. 100 m2. Wejście do budowli prowadziło w szczytowej północnej ścianie. Wewnątrz znajdowały się 2 duże paleniska, w których intensywnie palono. Ubóstwo materiału znalezionego w obrębie budowli (fragmenty ceramiki, żelazna zapinka, fibula ozdobiona srebrną blaszką) mają zapewne związek ze specjalnym przeznaczeniem budowli. Budowla dominowała w osiedlu wielkością i usytuowaniem na najwyższym terenie. W typie konstrukcji omawiany obiekt posiada odpowiedniki w północnej Skandynawii, w Niemczech, Holandii oraz Mołdawii. Budowla służyła prawdopodobnie za pomieszczenie wszystkich mieszkańców osady w czasie zebrań o charakterze religijno-kultowym lub społeczno-politycznym (wiece), czy też obyczajowym.

Znaleziska z Wólki Łasieckiej mówią nam o stopniu rozwoju gospodarki w osadzie. Odkryto rudę żelazną oraz narzędzia z żelaza: grot oszczepu, gwoździe szydła, okucia grzebieni, miecze, noże, nożyczki, igły, ż których część była wykonana na miejscu. Znaleziono ceramikę lepioną w ręku i toczoną na kole garncarskim. O rozwoju tkactwa świadczą znaleziska przęślików i ciężarków do pionowych warsztatów tkackich. O uprawie zbóż mówią odkryte żarna rotacyjne. Liczne kości zwierząt wskazują na zajmowanie się hodowlą przez mieszkańców. Na cmentarzysku ciałopalnym, położonym koło kurhanu znaleziono wiele fragmentów ceramiki i spalonych ludzkich kości23.

Odkrycia sugerują, że społeczność żyjąca w Wólce Łasieckiej reprezentowała wysoko rozwiniętą kulturę.

W lasach nieborowskich 2-3 km na południe od Wólki Łasieckiej odkryto 11 kurhanów z tego samego okresu. Mają one charakter symboliczny, ale wyposażone są w groby i zostały być może usypane na cześć wojowników poległych lub zaginionych z dala od Wólki Łasieckiej24.

Szereg odkryć w okolicy Bolimowa pochodzi z okresu wczesnośredniowiecznego, tj. VI-XIII w. n. e. Przykładem osadnictwa są ślady grodziska w Bolimowie z ok. X w. Grodzisko było położone na wschód od późniejszej osady, na niewielkim wzniesieniu. Otaczały je dookoła rozciągające się bardzo szeroko bagna i mokradła, które broniły dostępu do grodu. W pobliżu Bolimowa znaleziono liczne skarby monet rzymskich25.

Przedstawione źródła archeologiczne wyraźnie wskazują, że na omawianym terenie dość wcześnie ludzie zaczęli się osiedlać. Do końca wieku XIV stan zasiedlenia dolin rzek Łupi, Rawki, Suchej i Pisi wynosił nieco poniżej 50% zasiedlenia współczesnego26.

1Atlas historyczny Polski, Mazowsze w drugiej połowie XVI w., Warszawa 1973, cz. II; J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1978, s. 316-317; K. Przemyski, Nieborowski teren wydmowy, „Przegląd Geograficzny”, t. VI, 1927, s, 82-83.

2Andrzeja Święcickiego topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał Władysław Smoleński, „Kwartalnik Kłosów”, t. II, Warszawa 1877, s. 102; Najstarszy opis Mazowsza Jędrzeja Święcickiego, wyd. S. Pazyra, Warszawa 1974, s. 135.

3 K. Liske, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876, s. 118-121; Cztery wieki Mazowsza. Szkice z dziejów 1526-1914, opr. I. Gieysztorowa, A. Zahorski, J. Łukasiewicz, Warszawa 1968, s. 29.

4Lustracje dóbr królewskich województwa rawskiego 1564 i 1570, wyd. Z. Kędzierska, Warszawa 1959, s. 67-78, 185, 191 (L. R.); Lustracje dóbr królewskich województwa rawskiego XVII wieku, wyd. Z. Kędzierska, Warszawa 1965, s. 148-151 (lustracja z 1661 r.); Atlas historyczny..., s. 28; J. Warężak, Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847), t. I, Łódź 1952, s. 34-37.

5Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, Warszawa 1888, s. 580 (SG).

6 SG, t. IX, Warszawa 1890, s. 525.

7 W. Bender, B. Barankiewicz, Osada z okresu rzymskiego w Wólce Łasieckiej, „Archeologia Polski”, t. VII, 1962, z. 1, s. 13.

8 LR, 1564, s. 71

9 Ibidem, s. 70; Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana, wyd. Baliński M. i Lipiński T., t. I, Warszawa 1885, s. 683. (SP).

10 K. Tymieniecki, Łowiectwo na Mazowszu w wieku XV-tym, „Przegląd Historyczny”, t. XX, Warszawa 1916, s. 46-47.

11Atlas historyczny..., mapa; W. Prandota, Produkcja rolnicza w folwarkach starostwa sochaczewskiego w XVI i XVII w., „Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego”, t. II, Warszawa 1959, s. 203.

12 LR, 1564, s. 70.

13 Ibidem, s. 42, 64, 70; A. Żabka-Potopowicz, Dzieje lasów, leśnictwa i drzewnictwa w Polsce, Warszawa 1965, s. 44-45.

14Andrzeja Święcickiego..., s. 102; Najstarszy opis..., s. 135.

15 LR, XVII w., s. 14, 28, 30, 59, 75.

16Cztery wieki..., s. 40; K. Maleczyński, Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim, Lwów 1926, s. 15, mapa.

17Wiskitki, red. W. Pałucki, Warszawa 1977, s. 28.

18 J. Wegner, Nieborów, Warszawa 1964, s. 6.

19 W. Bedner, B. Barankiewicz, Osada..., s. 11.

20Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria archeologiczna, t. XXII, Łódź 1975, s. 130-133.

21Wiskitki..., s. 7; A. Niewęgłowski, Z badań nad osadnictwem w okresach późnolateńskim i rzymskim na Mazowszu, Warszawa-Wrocław-Kraków 1966, s. 14, mapy.

22 Najważniejsze z prac archeologicznych: W. Bender, B. Barankiewicz, Osada..., s. 7-107; W. Bender, B. Barankiewicz, Badania nad osadnictwem okresu rzymskiego w Wólce Łasieckiej, „Sprawozdania Archeologiczne”, t. XIII, 1961, s. 95-108; W. Bender, B. Balke, Wyniki badań osady z okresu rzymskiego w Wólce Łasieckiej, „Archeologia Polski”, t. IX, 1964, z. 1, s. 72-120; W. Bender, Zagadkowa budowla z pierwszych wieków naszej ery, fŁ otchłani wieków”, R. XXVI, 1960, z. 2, s. 112-119; M. Gozdowski, Osada z okresu rzymskiego w Wólce Łasieckiej, „Materiały Starożytne”, t. I, 1956, s. 105-135; Kurhan z okresu rzymskiego w Wólce Łasieckiej, „Z otchłani wieków”, R. XVII, 1948, z. 5-6, s. 83; H. Różańska, Cmentarzysko w miejscowości Wola Szydłowiecka Kolonia, „Wiadomości Archeologiczne”, t. XXXIII, 1968, z. 1, s. 114-132; T. Węgrzynowicz, Cmentarzysko z późnej fazy kultury pomorskiej we wsi Wola Szydłowiecka, „Wiadomości Archeologiczne”, t. XXIX, 1963, s. 83-85.

23 Zob. przypis 22.

24 Zob. przypis 22.

25 S. Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 55.

26 J. Dylik, Rozwój osadnictwa w okolicach Łodzi, Łódź 1948, s. 14-15.

ROZDZIAŁ II. Bolimów – geneza miasta, organizacja miejska

Na wstępie rozdziału dotyczącego genezy miasta i organizacji miejskiej Bolimowa przedstawimy przynależność administracyjno-kościelną Bolimowa i parafii bolimowskiej do XVI w. włącznie. Jak podaje R. Rosin, badacz historii terytorialno-politycznej dawnych ziem woj. łódzkiego, w XII-XIII wieku obszar parafii bolimowskiej należał do archidiakonatu łęczyckiego i do kasztelanii łowickiej (już od poł. XII w.). Okolice Łowicza i Rawy Mazowieckiej tworzyły dekanat rawski, który w 1523 r. przekształcono w archidiakonat łowicki27. Parafia Nieborów i Bolimów należały do kasztelanii łowickiej, a przemawia za tym wiele faktów, m. in.: kształt tych parafii ma formę klina pomiędzy posiadłościami arcybiskupimi aż po Łowicz; osadnictwo miejscowe, które tworzyło z pozostałą częścią łowickiego jedną całość i kończyło się na wschodzie i południu na obszarze Puszczy Bolimowskiej.

W XIV w. ukształtowały się granice ziem: sochaczewskiej, rawskiej i gostynińskiej. Dawna kasztelania łowicka weszła w skład ziemi sachaczewskiej. Z tych trzech ziem w okresie rządów Siemowita II (1. 1317-1345) powstało księstwo ze stolicą w Rawie28. W poł. XV w. księstwem rawskim władał Władysław I, po którym przejęli rządy synowie Siemowit VII i Władysław IL Õbaj zmarli w pocz. 1462 r. Wówczas ziemia rawska, gostynińska i bełska zostały wcielone do Korony. Ziemia sochaczewska została nadana księżnej Ąnnie, wdowie po Władysławie I. Książę już w 1451 r. tytułem oprawy nadał żonie miasta Sochaczew, Bolimów, Mszczonów, Wiskitki i Białe Miasto (dzisiejszy Kampinos). Spośród wsi księżna Anna otrzymała wsie późniejszego starostwa sochaczewskiego: Czerwonkę, Czerwoną Niwę, Zator, Miedniewice, Miedniewską Wolę, Bolimowską Wieś, Korabiewice, Żukowo. W 1476 r. ziemię sochaczewską wcielono do Korony. Księżna Anna otrzymała w dożywocie m. in. Bolimów z wsiami: Stary Bolimów (tak nazwano Blimowską Wieś), Stare Wiskitki, Miedniewską Wolę, Czerwoną Niwę, Humin, Guzów. Księżna otrzymała prawo patronatu w Bolimowie. Gdy zmarła w 1481 r., dobra jej przeszły pod władzę króla Kazimierza Jagiellończyka29. Z księstwa rawskiego utworzono po 1476 r. województwo rawskie, które składało się z trzech ziem, a każda z nich z dwóch powiatów. Taki podział administracyjno-terytorialny utrwalił się w XVI w. i przetrwał do rozbiorów. Ziemia sochaczewska o pow. 1606 km2 dzieliła się na powiaty: sochaczewski i mszanowski. Do powiatu sochaczewskiego weszły parafie: Bolimów, Chruślin, Domaniewice, Łowicz, Nieborów i Pszczonów30.

Według podziału administracyjnego kościelnego parafia bolimowska w XVI w. należała do archidiakonatu łowickiego archidiecezji gnieźnieńskiej. Bolimów był ośrodkiem dekanatu, do którego należały parafie najbliżej położone parafii bolimowskiej. Granica wschodnia parafii Bolimów była granicą diecezji, a parafia Wiskitki należała już do diecezji poznańskiej31. Do najstarszych dziejów Bolimowa brak jest źródeł pisanych. Aż do początków XV w. nie zachowały się odpowiednie wzmianki źródłowe, których brak w pewnym stopniu rekompensuje bogaty materiał archeologiczny wyżej ukazany. Pierwsze źródło pisemne dotyczące Bolimowa pochodzi z11. IX. 1427 r. W dokumencie z tą datą, Wydanym w Rawie, księżna mazowiecka Aleksandra, wdowa po Siemowicie IV powiększyła uposażenie kościoła parafialnego w Bolimowie32. Starsze wzmianki źródłowe posiadają wsie należące do parafii bolimowskiej: Ziąbki z 1359 r. oraz Bolimowska Wieś z 1416 r. i 1425 r.33.

Nazara Bolimów ma charakter dzierżawczy i powstała od nazwiska bądź przezwiska pierwszego osadnika, właściciela czy też najbardziej zamożnego mieszkańca osady. Bolimów wziął ją najprawdopodobniej od dawnego imienia słowiańskiego Bolim czy też Bolmo, które stanowi źródłosłów wielu nazw miejscowości. Większość miejscowości o końcówkach dzierżawczych o brzmieniu słowiańskim przypada na wiek XIII, chociaż i wcześniej imiennictwo miejscowe częściowo powstawało wg tych form. Spośród 14 miejscowości, których wspólnym członem jest Bolim (Bolmo) występujących w polskim nazewnictwie geograficznym aż 10 ma starą średniowieczną metrykę. Najwcześniej z nich poświadczona jest wieś Bolino na płn.-wsch. od Wyszogrodu z 1065 r. Owo Bolino często mylono w literaturze z Bolimowem. W przeszłości Bolimów był różnorodnie określany jako np: Bolemow, Bolemowo, Bolemowia, Boliemow, Bolmof, Boleniowo. Do dziś znana jest w Bolimowie legenda, która nazwę osady wywodzi od wodza Bolina, który wyróżnił się w jakiś sposób spośród innych mieszkańców. Jest w niej zapewne wiele prawdy34.

W Bolimowie wokół grodziska położonego na wzgórzu i otoczonego bagnami zaczęła się powoli rozrastać od strony południowej osada, która, jak się przyjmuje na krótko przed 1370 r. uzyskała prawa miejskie. Literatura podaje też, że Bolimów otrzymał prawa miejskie już w połowie XIV w., ale najbardziej trafne wydaje się założenie S. Pazyry, który przyjmuje datę tuż przed 1370 r.35lub 1370 r. Brak jest przywileju lokacyjnego dla Bolimowa. Jak wiadomo, na Mazowszu nowe miasta nie powstały dopiero dzięki akcji lokacyjnej i nie założono w średniowieczu ani jednego miasta „in cruda radice” – „na surowym korzeniu”, lecz przeciwnie nowe prawo miejskie nadawano już istniejącym, a rozwijającym się osadom. Miasta mazowieckie rozwinęły się z podgrodzi i osad targowych. Grody pełniły funkcje: administracyjną, wojskową, kościelną, a podgrodzia gospodarczą. Na miejscu podgrodzi powstały m. in. Łowicz, Sochaczew, Rawa, Wiskitki36. Na miejscu osad targowych powstały m. in.: Grodzisk, Iłów, Szreńsk, Jeżów, Czerwińsk. Bolimów powstał jako ośrodek miejski również z osady targowej usytuowanej na granicy dwóch różnych pod względem gospodarczym terytoriów: obszaru rolniczego i puszczy leśnej. Targi w Bolimowie wynikały z konieczności ułatwienia wymiany produktów leśnych na rolnicze. Na powstanie targów miało wpływ położenie Bolimowa przy przeprawie przez Rawkę i na styku ważnych lokalnie szlaków komunikacyjnych, a także istnienie tutąj grodu.

Przywilej lokacyjny był ważnym bodźcem przyspieszającym rozwój miasta. Czasem nadawano go generalnie dla większej grupy osad na danym terytorium, czasem dla tylko części osady lub całej osadzie. Osadzie Bolimów przywilej lokacyjny wystawił książę Siemowit III, jak wspomnieliśmy wyżej przed 1370 r. W dokumencie z 1443 r. dotyczącym nadania wójtostwa w Bolimowie znajduje się wzmianka następującej treści: „... advocatiam in oppido Bolemov per Semovitem ducem Masoviae germanum suum locatam...” Wystawca dokumentu książę Władysław I przypomina, że Bolimów rządzi się prawem chełmińskim37. O rodzaju prawa miejskiego dowiadujemy się z potwierdzenia przywileju przez króla Zygmunta. Starego z 1519 r. który nie tylko potwierdził dla miasta prawo chełmińskie (ius Culmense), ale znacznie rozszerzył posiadane przez Bolimów prawa38. Prawo chełmińskie było odmianą prawa magdeburskiego. Przywilej nadany Bolimowowi, podobnie jak innym miastom, składał się z dwóch głównych części: prawno-ustrojowej i gospodarczej. Miasto otrzymało samorząd administracyjno-sądowy, uwolniono ludność miejską od władzy i jurysdykcji urzędników monarszych, utworzono urząd wójta, zależnego bezpośrednio od właściciela miasta, czyli księcia mazowieckiego, zaś w okresie późniejszym króla polskiego. Przywilej uwalniał mieszkańców od ciężarów i obowiązków prawa polskiego, a wprowadzał stałe opłaty pieniężne i czynsze oraz ściśle określał obowiązki wójta i całego miasta na rzecz właściciela i państwa. Regulował uposażenia miejskie, zawierał przepisy dotyczące targów, jarmarków, zwolnień celnych39.

Wśród władz miejskich główną rolę odgrywał wójt z ławą miejską i rada miejska z burmistrzem na czele. Wójt ściągał czynsze i wszelkie podatki dla właściciela, wymierzał grunty, przestrzegał porządku i ładu w mieście, sprawował razem żuławą sądownictwo nad ludnością. Wójta wspomagał jego zastępca tzw. landwójt40