W poszukiwaniu kształtu relacji. Terapia Gestalt dla par i rodzin ebook

tytuł oryginału:

In Search of Good Form. Gestalt Therapy with Couples and Families

copyrights © by 1998 by Joseph C. Zinker

copyright © for the Polish translation by Dorota Przygucka, 2026

copyright © for this edition by Oficyna Związek Otwarty, 2026

tłumaczenie: Dorota Przygucka

redakcja: Aleksandra Małek

korekta: Joanna Wysłowska, Lidia Ścibek

opieka redakcyjna: Katarzyna Kurska-Wilk

projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Sky

Wydanie II

Warszawa 2026

ISBN 978-83-68912-00-5

Oficyna Związek Otwarty

www.oficynazwiazekotwarty.pl

[email protected]

Wstęp do wydania polskiego

I w Polsce, i na świecie psychoterapia par i rodzin staje się coraz bardziej popularna. Pary szukają pomocy, będąc na rozstaju życiowych dróg, w kryzysach emocjonalnych, po zdradach, po stratach, w kłopotach intymnych. Co interesujące, mamy coraz więcej rozwodów, jednocześnie coraz więcej par decyduje się szukać dla siebie pomocy. Żyjemy w czasach pełnych różnorodności, ale też polaryzacji. Z jednej strony relacje jako takie bardzo się liberalizują – wiele osób już nie ukrywa związków partnerskich, jednopłciowych czy poliamorycznych. Z drugiej strony tradycyjne, monogamiczne formy małżeńskie są wciąż bardzo silne. Zmianie ulegają role płciowe, jednak tempo tych zmian jest bardzo nierówne, co bywa źródłem konfliktów w związkach. Rośnie indywidualizm i niezależność, a wraz z wzrastającą autonomią na nowo potrzebujemy definiować, co to znaczy tworzyć relacje, jakie znaczenie ma małżeństwo, do czego jesteśmy się w stanie zobowiązać, a do czego nie. Odchodzimy od wspierania się na zewnętrznych strukturach czy wyznaczonych zasadach, ale jednocześnie trudno nam rozpoznać nasze wewnętrzne, własne.

Wobec takiej złożoności i dynamiki zmian staje się oczywiste, że pary nie potrzebują uniwersalnych recept ani jednego obowiązującego modelu „dobrej relacji”. Bardziej niż kiedykolwiek partnerzy potrzebują przestrzeni, w której mogą zatrzymać się i przyjrzeć temu, jak naprawdę funkcjonują razem – jak się spotykają, gdzie się mijają, jak budują kontakt i jak go tracą oraz jakie nadają temu znaczenie. Potrzebują podejścia, które uwzględnia indywidualność każdej osoby, a jednocześnie koncentruje się na tym, co dzieje się pomiędzy nimi – żywo, zmiennie, często niejednoznacznie.

Podejście Gestalt jest tu adekwatne i odpowiada na te wyzwania. Nie daje gotowych odpowiedzi – uczy parę, jak je wspólnie tworzyć. W świecie bez jednego modelu relacji to właśnie ta umiejętność staje się kluczowa.

Pary, które do nas przychodzą, tworzą osoby w różnym wieku i z różnym stażem, mające różnorodne doświadczenia – z patchworkowych rodzin, wieloletnich relacji, z dziećmi, bez dzieci, jednopłciowe. Pary te chcą z większą świadomością wchodzić w relacje, ale też są w większym poczuciu niepewności.

Psychoterapia Gestalt w swoim fundamencie – patrzeniu na to, co się dzieje w relacji, pomiędzy, co współtworzymy – jest wręcz stworzona do pracy z parą. Fenomenologia, dialogiczność, teoria pola i eksperymentalność, będące fundamentem pracy w tym ujęciu, są wspaniałą ramą do spotkania psychoterapeuty z parą. Trudno więc zrozumieć, dlaczego Gestalt nie stał się popularny w tym aspekcie w Polsce. Postrzegamy to jako paradoks, ponieważ psychoterapeuta Gestalt ma wszelkie kompetencje i zasoby, żeby usiąść przed parą i pracować z relacją.

Choć książka Zinkera powstała w ubiegłym wieku, jest wciąż niezwykle aktualna. Mamy nadzieję, że wydanie jej w języku polskim przez Wydawnictwo Oficyna Związek Otwarty pomoże w rozprzestrzenianiu myśli Gestalt w patrzeniu na parę i rodzinę. To jest pozycja, która może mieć duży wkład w rozwój kompetencji i poszerzenie perspektywy nie tylko psychoterapeutów Gestalt, ale również psychoterapeutów psychodynamicznych, systemowych czy EFT. Joseph Zinker znał i bardzo cenił Carla Whitakera czy Virginię Satir. Ich myśli pobrzmiewają w jego pracy. Dlatego mamy nadzieję, że jego książka stanie się również inspiracją dla osób pracujących w innych podejściach terapeutycznych.

Gdybyśmy miały wybrać jedną inspirującą dewizę Zinkera, którą chciałybyśmy przekazać wszystkim terapeutom par, byłyby to następujące słowa:

„Tylko autonomiczne jednostki mają gorące relacje”.

To zdanie doskonale określa zdrową relację w parze, a co za tym idzie – definiuje kluczowy sens i wyznacza kierunek w pracy z parą. Model Zinkera niezwykle jasno pokazuje proces pomiędzy budowaniem świadomości pary/rodziny, kontaktem a wycofaniem (mówiąc innymi słowami – między symbiozą a autonomią, wspólnotą a osobnością, bliskością i separacją). Dotyczy tak uniwersalnych spraw, jak: granice, których jakość stanowi o jakości funkcjonowania pary/rodziny, emocje, potrzeby czy zniekształcenia w procesie kontaktu.

Praca nad relacją nie jest szybka ani prosta. Nie ma magicznych narzędzi, zaklęć ani dróg na skróty. Jest często żmudna, zawiła i wyczerpująca. Jednocześnie daje parom nadzieję na spotkanie, poruszenie, widzenie, słyszenie, integralność, bez założonego celu czy efektu. Zinker wskazuje, jak wielką wagę ma jakość obecności psychoterapeuty. „Pierwszą umiejętnością jest bycie w pełni obecnym z całym swoim postrzeganiem i pełnym współczucia zaangażowaniem w relację: po prostu bycie tam”. Dopiero potem jest czas na „jasną i mocną obserwację płynącą z kochającego serca”. I tego nie da się zrobić szybko, w napięciu. Potrzebujemy zarówno siebie, jak i pary czy rodziny uczyć spowalniania procesu, refleksji, czucia, dawania sobie przestrzeni na poruszenia. Tego nie da się nauczyć teoretycznie, to jest proces, który potrzebuje doświadczania, popełniania błędów, reflektowania i – co za tym idzie – budowania swojej postawy terapeutycznej, swojego stylu pracy.

Jako terapeuci par nie możemy też pominąć faktu, jak bardzo ten rodzaj pracy może nas dotykać osobiście i jak istotne jest uwzględnianie w tym procesie swoich historii i przekonań tak, żeby nie przysłaniały, a wspierały pary czy rodziny. I jednocześnie teoria i konkretne narzędzia są również konieczne w pracy z parą. Oba te aspekty znajdziemy w książce Zinkera.

Kilkanaście lat temu nie było dostępnej literatury o psychoterapii par w ujęciu Gestalt w języku polskim. Uczyłyśmy się gestaltowej pracy z parami, uczestnicząc w warsztatach u Zofii Pierzchały, superwizując u Michała Kostrzewskiego, Marty Bieniasz, Anny Tanalskiej-Dulęby oraz Piotra Mierkowskiego, oglądając materiały Rity i Boba Resnicków. Korzystałyśmy z książek i warsztatów w innych nurtach: psychoanalitycznym, systemowym, EFT, próbując myślenie to integrować z naszym podstawowym wykształceniem Gestalt. Na jednej z superwizji u Piotra Mierkowskiego usłyszałyśmy o In search of good form Josepha Zinkera i… przepadłyśmy. To był strzał w dziesiątkę, dokładnie to, czego szukałyśmy i potrzebowałyśmy. Stworzyliśmy razem z Martą Baron i Ryszardem Walaszczykiem czteroosobową grupę, która razem czytała tę książkę, dyskutowała i uczyła się, jak korzystać z zawartej w niej wiedzy w gabinecie. Zinker sam o swojej książce pisze jak o kompasie czy praktycznym przewodniku. W gąszczu zjawisk, dynamik, emocji i potrzeb, które pojawiają się podczas pracy z parą czy rodziną, Zinker chce, żeby jego analizy ułatwiły odnalezienie drogi do domu. I dokładnie tak stało się w naszym przypadku – odnalazłyśmy drogę do korzeni i podstaw.

Polski przekład stał się dla nas nowym, ekscytującym doświadczeniem. Pojawiały się nowe myśli i spostrzeżenia. Z naszej perspektywy czytanie wiele razy tego samego tekstu jest ważnym procesem nauki, który wymaga czasu. Dlatego nie spieszcie się z lekturą, powracajcie do niej po wielekroć. W zależności od momentu rozwoju praktyki psychoterapeutycznej czy od konkretnego procesu pary, który nas mobilizuje do czytania, ta książka będzie nam przynosić inne wrażenia oraz myśli i prowadzić nas do różnych rozwiązań. To jest publikacja do studiowania, wracania, podkreślania, rozmawiania. Mamy nadzieję, że dla czytelników okaże się równie inspirująca, jak dla nas.

Małgorzata Bułhak i Małgorzata Tomaszewska-Mielczarek

• psychoterapeutki i superwizorki psychoterapii Gestalt

• założycielki Centrum Psychoterapii i Edukacji „Razem i Osobno”,

Studium Psychoterapii Par oraz Seminariów Terapeutycznych

Przedmowa

Osobom zaznajomionym z modelem Gestalt oraz jego licznymi odmianami i zastosowaniami nazwisko Joseph C. Zinker jest doskonale znane. Przez ponad trzydzieści lat pełnił on funkcję założyciela i lidera Instytutu Gestalt w Cleveland, aktywnie szkoląc tysiące terapeutów i profesjonalistów w ramach programów edukacyjnych i treningowych – zarówno lokalnie, jak i globalnie. Niewątpliwie plasuje go to wśród najbardziej znanych i szanowanych obecnie nauczycieli modelu Gestalt. Przez niemal dwadzieścia lat, wraz z Sonią Nevis, współprowadził Centrum Badań Systemów Intymnych. Byli prekursorami we wdrażaniu modelu Gestalt do pracy z parami i rodzinami. Dodatkowo jego popularna i przełomowa książka Proces twórczy w terapii Gestalt z 1976 roku1 jest obecnie uznawana za pozycję klasyczną, ponieważ wyraża humanistyczne i holistyczne podejście do psychoterapii i do rozwoju ludzkiego, a jej zasięg wykracza daleko poza środowisko klinicystów już identyfikujących się ze specyficznym podejściem Gestalt.

Z pewnością niniejsza książka stanowi długo wyczekiwaną kontynuację tej pionierskiej i wpływowej publikacji. W poszukiwaniu dobrej formy opiera się na tych samych przesłankach, którymi kierował się Zinker w swojej wieloletniej pracy – eksperyment i twórczość, poleganie na naturalnym ludzkim popędzie do rozwoju i integracji, postrzeganie emocji i entuzjastycznego zaangażowania jako głównych czynników pozwalających osiągnąć satysfakcję oraz spojrzenie na self jako artystę życia. Zinker wykracza jednak poza jednostkę, aby zbadać i opisać dynamikę oraz znaczenie tych kwestii w najtrudniejszych i najgłębiej odczuwanych obszarach życia (i pracy psychoterapeutycznej): intymnych relacjach par i rodzin. W niniejszej książce kładzie akcent na dostrzeganie i bycie z, kluczowe dla prowadzenia fenomenologicznej terapii par i rodzin. Terapeuta towarzyszy klientom we współtworzeniu i wzajemnym wyrażaniu ich doświadczeń, nadawaniu ich własnego znaczenia. Stoi to w kontraście do podejścia wielu szkół, zarówno nowszych, jak i starszych, których zwolennicy woleliby (jak stwierdził Erving Polster, kolejny poważany terapeuta i nauczyciel spośród pionierów terapii Gestalt) „ponownie wprowadzić kozetkę” – innymi słowy, zaaplikować określoną technikę lub narzędzie analityczne, które pozwalałyby spojrzeć na klientów „obiektywnie”, z zewnątrz ich doświadczenia, i formułować sądy na temat tego doświadczenia przy zachowaniu bezpiecznego (dla terapeuty!) dystansu między „lekarzem” a „pacjentem”. Tutaj nie ma kozetki ani arbitralnej zasady, która pozwalałaby ocenić i zdiagnozować kształt doświadczenia klienta. To mądra i ludzka metoda polegająca na wspólnym poszukiwaniu miejsc, w których to doświadczenie może być zablokowane, zaburzone, zubożone, pozbawione pasji oraz konkretnych, międzyludzkich gestów między parami i rodzinami, które mogą wesprzeć lub osłabić proces tworzenia self i innego. Terapia jest tu rozumiana jako sztuka, dyscyplina jest rytuałem, by użyć terminu Zinkera. To szczególny rodzaj głębokiego, osobowego kontaktu, a nie jego zamiennik. Nie mamy tu do czynienia z „uprzedmiotowieniem”, w którym traci się podmiot lub osobę, jak proponuje wiele szkół i podejść.

Nie chcę przez to powiedzieć, że brak tu metodologii lub ram poznawczych stanowiących podstawę i oparcie podczas pracy. Zinker poświęca pierwszą część książki na wyjaśnienie i rozbudowanie ram teoretycznych, prowadząc wywód ze swadą i w odniesieniu do życiowych i fenomenologicznych realiów klientów i terapeuty. W rozdziale pierwszym w formie narracyjnej zapowiada on narzędzia i pojęcia teoretyczne, które rozwija w kolejnych sześciu rozdziałach. Wprawne oko i ręka malarza (Zinker odnosi sukcesy jako twórca wizualny) pozwalają mu naszkicować obraz Fritza i Laury Perlsów jako „improwizujących artystów”, którzy byli postrzegani przez poważne środowisko psychoanalityczne powojennej epoki jako „w najlepszym wypadku odszczepieńcy, a w najgorszym szarlatani”. Pogłębia jednak ten szkic o kontekst teoretyczny, przywołując perlsowskie rozróżnienie między „odgrywaniem” (acting out) a „działaniem poprzez” (acting through), które stanowi kluczowe kliniczne/doświadczeniowe rozróżnienie między działaniem z ugruntowaną świadomością lub bez niej. Można powiedzieć, że jest to oś, na której opiera się całokształt pracy Zinkera i cały model Gestalt. Ta sekwencja oddaje Zinkera (i pokazuje, dlaczego jest tak poważanym i wpływowym nauczycielem oraz autorem): najpierw konkretne, wizualne, szczegółowe, a dopiero potem opracowanie i uwagi teoretyczne. Zawsze stawia na pierwszym planie indukcyjne, fenomenologiczne, realne doświadczeniowo, a nigdy dedukcyjne, oparte na arbitralnych przesłankach, abstrakcyjne, które miałoby decydować o indywidualnym przypadku.

Zinker przyjmuje podejście do pracy z parami i rodzinami, które plasuje go obok Whitakera, Satir, Minuchina, Bowena i innych, a także niektórych postaci i szkół, od których się wyraźnie różni. Rozpoczyna od tematu, który będzie leitmotivem i ważną częścią tej książki, czyli od znaczenia estetyki i formy, w odniesieniu do pracy klinicznej z parami i z rodzinami, i do naszego doświadczenia życiowego. Oczywiście, w dłoniach Zinkera terminy te nie pozostają abstrakcjami pozwalającymi uniknąć klinicznej rzeczywistości. Autor starannie i elokwentnie tworzy z nich konkretne deskryptory doświadczenia i składowe modelu – interakcyjnego cyklu doświadczenia – dotykającego procesów i jakości życia.

Ponieważ sam autor opisuje treść kolejnych rozdziałów pod koniec rozdziału pierwszego, nie będę ich tu omawiał. Przedstawię natomiast najważniejsze wglądy o charakterze praktycznym i stosowanym, zawarte w każdym z jedenastu rozdziałów, które mogą zainteresować czytelnika, niezależnie od jego przygotowania i orientacji terapeutycznej.

Rozdział drugi zapoznaje czytelnika z wartościami i roboczymi założeniami podejścia Gestalt przyjętego i udoskonalanego przez Zinkera i Nevis w ciągu lat. Już samo to jest uderzające: kiedy ostatnio czytelnik wziął do ręki książkę o tematyce klinicznej, która rozpoczynała się od opisu wyznawanych przez autora wartości, by następnie nakreślić teoretyczne związki między wartościami a metodą, osobistą postawą i narzędziami klinicznymi, które stanowią o podejściu Gestalt? W centrum tych wartości i założeń stoi twierdzenie podobne do wypowiedzianego przez uznanego historyka sztuki, E.H. Gombritcha, który oparł swoją karierę krytyka sztuki oraz teorię estetyczną na przekonaniu, że pewne formy wizualne, pewne wytwory formalne, są bardziej satysfakcjonujące i estetycznie przyjemne od innych, a to rozróżnienie „procesualne” będzie się sprawdzać niezależnie od użytego medium, treści czy nawet kultury. Podobnie Zinker rozpoczyna swoją argumentację za estetyką procesu, która może stać się narzędziem diagnostycznym, bez odwoływania się do zawiłych i arbitralnych systemów reguł behawioralnych oraz historycznych interpretacji – które, tak czy inaczej, stanowią słabe oparcie podczas faktycznej interwencji klinicznej, o czym terapeuci par i rodzin wiedzą aż za dobrze. Warto tu zauważyć, że Gombrich sam był bardzo dobrze zaznajomiony z modelem Gestalt, dzięki pracy swojego wieloletniego przyjaciela, wybitnego psychologa Gestalt Jamesa J. Gibsona.

Rozdział trzeci podejmuje kwestie związane z systemami i granicami, ugruntowując te koncepcje w nowy sposób, ze szczególnym uwzględnieniem teorii pola Gestalt Kurta Lewina. Z tej dyskusji wyłania się dla klinicysty nowy sposób patrzenia, będący owocem płodnego połączenia podejścia systemowego i estetycznego dokonanego przez Zinkera. Ostatecznie, patrzenie jest aktywnością konstruktywistyczną, a nie tylko kwestią biernego przyjmowania tego, co jest. To stanowi rdzeń całego dorobku psychologii Gestalt, począwszy od wczesnych dekad ubiegłego stulecia, który to dorobek zrewolucjonizował psychologię percepcyjną i poznawczą w takim stopniu, że obecnie właściwie nie istnieje psychologia, która nie byłaby z natury fundamentalnie Gestalt. Cały cel teorii i metody polega na tym, aby dostarczyć wskazówki dla tej konstrukcji – aby powiedzieć nam, na co skierować wzrok i czego poszukiwać. Dobrze znane powiedzenie Kurta Lewina, służące za epigraf do rozdziału czwartego, głosi: „Nie ma nic tak praktycznego jak dobra teoria”. Zinker wprost demonstruje zasadność tego twierdzenia, zachęcając czytelnika do zajęcia nowej pozycji i dostrzeżenia „całościowego obrazu” procesu pary lub rodziny, a także elementów, które go tworzą.

Zinker przypisuje Nevis opracowanie gestaltowskiego cyklu interakcyjnego, który jest tematem rozdziału czwartego. To narzędzie, czyli „soczewka” do oglądania procesu, jest z kolei oparte na Cyklu Doświadczania Gestalt. Cykl Doświadczania Gestalt wywodzi się z pracy Perlsa i Goodmana i stanowi podstawę wielu publikacji i opracowań autorstwa członków „Szkoły Cleveland” terapii Gestalt, a także jej licznych rozszerzeń i zastosowań – począwszy od terapii indywidualnej i grupowej, aż po rozwój organizacji i interwencję polityczną. Kluczowymi pojęciami są tu dobrze znane gestaltowskie koncepcje: kontakt i świadomość, które w prezentacji Zinkera nabierają nowej bezpośredniości i jasności dla klinicysty, dzięki bogatemu zobrazowaniu materiałem klinicznym.

Gestaltowskie pojęcie świadomości (awareness) jest tematem rozdziału piątego, w którym nacisk położony został na procesy zmiany. W psychoterapii chodzi wszak o zmianę, tymczasem wiele modeli pracy z parami i rodzinami nie odpowiada wprost na pytanie, czym jest zmiana i w jaki sposób zachodzi. Związek między świadomością a zachowaniem oraz zmianą zachowania jest kluczowym elementem fenomenologicznego podejścia proponowanego przez Zinkera i stanowi główną, organizującą zasadę modelu Gestalt (oznacza także całkowitą zmianę paradygmatu, w porównaniu z innymi modelami). Organizujemy przecież nasze zachowanie, opierając się na naszej świadomości dotyczącej samych siebie, naszych uczuć i pragnień, naszego świata i postrzeganych możliwości, oraz relacji między tymi aspektami (stanowiącymi cele, do których dążymy). Zatem aby zmienić zachowanie w sposób trwały i zorganizowany, musimy zmienić naszą świadomość – dotyczącą tego, jakie możliwości zaspokojenia potrzeb istnieją w świecie, a także jakie osiągalne i dopuszczalne cele i uczucia są dla nas dostępne. Próba pracy „behawioralnej” wbrew naszemu postrzeganiu zagrożeń i szans istniejących w świecie prowadzi do powstania „oporu”. Dla Zinkera oznacza to po prostu wymaganie od ludzi, by robili rzeczy, do których – w ich własnej wizji świata i samych siebie – nie są zdolni. Odpowiedzią Zinkera na ten wysoce frustrujący i dobrze znany dylemat kliniczny jest zawsze i w pierwszej kolejności wspieranie oporu. Korzyść kliniczna, jaką ten model przynosi (ponownie zilustrowana tu krótkimi opisami przypadków), może być inspiracją i wzorcem dla wszystkich, którzy pomagają parom i rodzinom zmagać się z licznymi trudnymi zadaniami i przejściami życiowymi.

W rozdziale szóstym Zinker zgłębia temat oporu, nawiązując do swoich wcześniejszych prac oraz publikacji innych twórców modelu Gestalt. Ponownie z perspektywy fenomenologicznej opór jest rozumiany w kategoriach tego, z czym osoba się mierzy, co próbuje osiągnąć lub trzymać na dystans. I znów, Zinker pokłada kliniczną wiarę w sile świadomości – nie chodzi o to, żeby koniecznie usunąć opór (gdyż nie jest to postrzegane jako możliwe czy nawet pożądane), ale w celu podniesienia go do rangi wyboru. Przekłada się to na głębszą integrację oporu ze sposobem życia, celami oraz stylem kontaktowania się danej pary czy rodziny.

W rozdziale siódmym dochodzimy do końca części teoretycznej książki – chociaż, zgodnie z najlepszą tradycją Gestalt, teoria i zastosowanie są ze sobą splecione w całym tekście; każda z nich rodzi drugą, każda ją wzbogaca, a każda służy (w znajomej terminologii Gestalt) jako figura dla tła drugiej. Granica jest oczywiście kluczową koncepcją w terapii par i rodzin w ogóle, często używaną, lecz rzadko definiowaną. Model Gestalt oferuje tu wyjaśniającą perspektywę na implikacje terminu granica oraz na jej rolę w konstruowaniu znaczenia i wspieraniu energii (kolejny kluczowy i zazwyczaj źle zdefiniowany termin). Zinker pokazuje, że jakość i ilość energii dostępnej w systemie, potrzebnej do podejmowania wysiłku wspólnego życia, są bezpośrednio zależne od stanu granic w tym systemie – granic wewnątrz osób, granic między osobami oraz granic pomiędzy różnymi nakładającymi się na siebie podsystemami, które mogą być ważne w rodzinie w różnych momentach.

W rozdziale ósmym przechodzimy do szczegółowego omówienia praktyki. Nowością w tym rozdziale – poza dalszym rozwinięciem wątków teoretycznych i stosowanych, które przewijają się przez całą książkę – jest to, że Zinker, w przeciwieństwie do wielu autorów w tej dziedzinie, mówi nam dokładnie, jak prowadzi sesję: jak ją przygotowuje, co mówi, czego szuka, za czym podąża i co wspiera – a także jakie są jego motywacje. Taki zabieg odtajnia proces terapeutyczny, pozostawiając czytelnikowi autonomię opartą na wiedzy. Dzięki temu może on świadomie oceniać dobór środków w kontekście osiąganych wyników, a tym samym podejmować wybory poparte świadomością – ponownie w najlepszej tradycji Gestalt.

W rozdziale dziewiątym Zinker zajmuje się analogicznymi problemami, przenosząc je na bardziej skomplikowany grunt szerokiego systemu rodzinnego. Tak jak w poprzednich rozdziałach jego podejście, polegające na transparentnym przedstawianiu „podstawowych założeń”, „zasad kierunkowych” i wartości, które leżą u ich podstaw, porządkuje i zakotwicza pracę. Zabieg ten orientuje czytelnika (a także, bez wątpienia, klientów) oraz samego autora, jednocześnie uwidaczniając związek teorii z działaniem. Podobnie jak w rozdziale ósmym o parach (i w całym tekście) jego konsekwentne dążenie do dialektycznego ujmowania dynamiki w kategoriach biegunowych zagadnień życia (ja i inni, jednostka i grupa, fuzja i autonomia), zapobiega trywializacji organicznych procesów i wyborów życiowych. Dzięki temu otrzymujemy system teoretyczny i metodologiczny o złożoności odpowiadającej złożoności samego życia.

W rozdziale dziesiątym omówiona zostaje jedna z kluczowych biegunowości w relacjach – prywatność a otwartość – i przeanalizowana z prostotą, która zachwyca filozoficzną głębią. Czytelnik nie znajdzie w nim prostych, gotowych recept ani moralnych zaleceń, ale gruntowne, pełne niuansów studium relacji między prawdą a bliskością – oraz między prawdą a zadawaniem bólu. Jak to jest typowe dla pracy Zinkera, zamiast ferowania wyroków znajdziemy tu ogromne skupienie na problematyce wsparcia. W jego optyce, gdy ludzie zachowują się destrukcyjnie, pytanie zawsze dotyczy tego, dlaczego nie są wspierani do lepszego działania – przez otoczenie (włączając w to przede wszystkim terapeutę), przez ich obraz własnej osoby oraz przez świat, w którym funkcjonują. Zinker nie unika nazywania zachowań zdrowymi lub niezdrowymi (choć preferuje „estetyczne” lub „nieestetyczne”), a nawet prawidłowymi czy błędnymi. Wie jednak, jako terapeuta i jako osoba, że tego typu oceny nie są użyteczne – to znaczy, nie prowadzą do zmiany i do poprawy jakości życia. A podtrzymywanie koncentracji na lepszym życiu (oraz tożsamości „klinicysty” i „człowieka”) jest właśnie sednem przesłania tej książki.

Najwyraźniej ta teza zostaje ukazana w rozdziale jedenastym. Zinker ponownie kieruje się wprost do autentycznych kwestii egzystencjalnych (życia i śmierci), mających fundamentalne znaczenie dla jakości życia rodzinnego, lecz rzadko w pełni omawianych w piśmiennictwie klinicznym. Ponownie akcent położony został na kontakt, świadomość i wsparcie – w ramach głębokiego przekonania o istnieniu wrodzonej, ludzkiej i relacyjnej siły dążącej do spójności, integracji, twórczości i sensu.

W rozdziale dwunastym – podsumowującym – Zinker proponuje „medytację” nad estetyką procesu, czyli tym, co przez całą książkę nazywał dobrą formą. W pewnym sensie kończy w punkcie wyjścia: na wyartykułowaniu wartości, które kierują jego pracą i ją kształtują – wartości takich jak: wdzięk, ruch, przynależność, relacja, „istność” (isness), ważność doświadczenia, kompletność formy, zaangażowanie, wzrost, specyficzność i estetyka.

I co wreszcie ma na myśli, używając terminu estetyka w kontekście pracy o parach i rodzinach? Pozwolę sobie spróbować odpowiedzieć na to pytanie, w duchu Zinkera, za pomocą pewnej anegdoty – wspomnienia sprzed lat, z czasu przygotowań do ślubu wspólnego przyjaciela. Pamiętam, że zapytałem Zinkera przy tej okazji, co w ogóle oznacza samo małżeństwo. „Małżeństwo?” – „zmrużył oczy”, patrząc w dal, dokładnie tak, jak opisuje to w rozdziale pierwszym. „Małżeństwo… (długa pauza na refleksję lub być może dla efektu) oznacza coś, od czego nie można po prostu odejść”. Potem kolejna długa pauza. „Cóż – dodał – chyba byś mógł… ale to nie byłoby estetyczne”.

Bycie „estetycznym” wiąże się ze spójnością, powiązaniem, kompletnością, zaangażowaniem w formę. W poruszającym prologu do tego tomu Zinker mówi o integralności swojej koleżanki Soni Nevis, której przypisuje centralną rolę w opracowaniu idei zawartych w tej książce. Zinker wspomina, że szacunek Nevis dla ważności i integralności doświadczenia każdej osoby jest tak wielki, iż przez wszystkie lata ich współpracy nigdy nie słyszał, by mówiła źle o jakiejkolwiek parze czy rodzinie pod ich nieobecność. Taka integralność – konkluduje – jest rzadkością w tym świecie.

To samo można powiedzieć o zaangażowaniu Zinkera w formę estetyczną oraz o pokrewnych zobowiązaniach do wytrwałości (hanging in), „bycia”, widzenia, doceniania i szanowania, które przenikają strony tej książki. Taka integralność intencjonalności jest również trudna do znalezienia w dzisiejszym świecie magicznych rozwiązań i twardych liczb, podobnie jak w każdym innym czasie. Ironią jest oczywiście to, że stawiając bycie z (being with) ponad robienie komuś (doing to), Zinker trafia w sedno sprawy i osiąga rezultaty skuteczniej i sprawniej, niż mogą na to liczyć inne, bardziej „naukowe” podejścia.

W sprawach psychoterapii, podobnie jak we wszystkich ludzkich sprawach, działa zasada pływów i wahadła. Dwa pokolenia temu Gordon Allport apelował o „przywrócenie człowieka psychologii”. Dziś, w obliczu zagrożenia dla rodziny i widocznego odwrotu par, głosy domagające się szybkich rozwiązań i obniżenia oczekiwań życiowych są głośniejsze niż kiedykolwiek. Mimo to, właśnie wtedy, gdy te żądania osiągają szczyt głośności, powinniśmy wsłuchać się w ukryte pod nimi głosy, przypominające, że każda jednostka, każda rodzina i każda relacja to unikatowe, nieustające dzieło, obdarzone własną estetyczną formą i własnym potencjałem wdzięku oraz piękna. Kiedy wahadło odbije – a ten ruch w stronę humanizmu i kreatywności już się rozpoczyna – Joseph C. Zinker będzie w centrum, jak to było przez całe pokolenie: wymowny, błyskotliwy, pełen pasji, ujmujący, mądry i niezmiennie estetyczny: artysta w roli terapeuty i człowiek w roli artysty życia.

Gordon Wheeler

Cambridge, Massachusetts

Lipiec 1994

Podziękowania

Projekt ten rozpoczął się we wczesnych latach 80., a Edwin Nevis od początku zachęcał mnie do pisania i wspierał to przedsięwzięcie finansowo. Zanim zdobyłem sprzęt komputerowy, komentarze redakcyjne i poprawki do manuskryptów były cierpliwie przepisywane i przeredagowywane przez Myrnę Freedman, a później przez moją sekretarkę, Marlene Eisman. Shirley Loffer, która redagowała również Proces twórczy w terapii Gestalt, zajęła się nadaniem kształtu redakcyjnego materiałowi w jego początkowej formie.

Wkład Soni Nevis był niepodważalny. To ona dostarczyła materiał dotyczący gestaltowskiej teorii interwencji w pracy z parami i rodzinami, podstawowych założeń i zasad terapii rodzinnej, pojęcia „działania z żalem” (acting with regret) oraz idei kłamstwa jako poważnej bariery dla intymności. Zagadnienia te omawialiśmy w wywiadach z Eleanor Warner, Sonią i mną, publikowanych w naszym biuletynie Instytutu Gestalt w Cleveland (Centrum Badań Systemów Intymnych) w latach 80.

Recenzje wstępnych wersji książki oraz bardzo potrzebne wsparcie moralne nadeszły od licznych członków Instytutów Gestalt w Cleveland, Phoenix, Calgary, Chicago, Nowej Anglii, Richmond i Nowym Orleanie; od moich grup terapeutycznych w Bloomington w Indianie i Dallas w Teksasie; a także od współpracowników z Wielkiej Brytanii, Kanady, Meksyku, Francji, Niemiec i Izraela.

Dzięki wielu rozmowom i latom pracy z moją bliską przyjaciółką i współpracownicą Donną Rumenik poszerzyłem swoją wiedzę na tematy, takie jak: fundamentalny wpływ sekretów i posiadania „sekretnego życia” na relacje w parze i rodzinie; fakt, że w rodzinach występują pojedynczy sprawcy, którzy działają niezależnie od dynamiki systemu; konieczność uwzględnienia w wartościach Gestalt odpowiedzialności terapeuty za klienta; rola ciekawości, ciągłego pytania i odpowiadania jako klucz do intymności w związku; oraz to, że „obecność” terapeuty jest czynnikiem tak samo istotnym, jak stosowana technika.

Do grona przyjaciół, którzy konsekwentnie utwierdzali mnie w przekonaniu o moim talencie pisarskim, należą: Gordon Wheeler, Wendell Price, Philip Rosenthal, Thomas Reif, Anne Teachworth, Penny Backman, Joseph i Gloria Melnick, Richard Borofsky, Florence Zinker, Robert Barcus, Janine Corbeil, Barbara Fields, Judith Geer, Ed Harris, Edith Ott, Ira Rosenbaum, Claire Stratford, Robert Weiskopf, Erving i Miriam Polsterowie, a także wiele innych osób.

Akcent położony na wartości w tej pracy, zwłaszcza w kontekście estetyki, jest rezultatem współpracy z Sonią Nevis i Donną Rumenik, a także moich prezentacji na Konferencji Gestalt Journal w 1986 roku oraz na brytyjskiej konferencji Gestalt w Cambridge w 1993 roku. Jednak osobą, która najmocniej zmobilizowała mnie do uwypuklenia tych wartości jako unikatowych i kluczowych dla niniejszej publikacji, był Paul Shane. Paul, będący genialnym autorem, redaktorem i nieustającym studentem doktoranckim fenomenologii egzystencjalnej w Saybrook Institute, pojawił się z pomocą w momencie, gdy moje nadzieje na wydanie książki były najmniejsze. Wzbogacił on końcowy manuskrypt o niezbędną precyzję myślenia i młodzieńczy zapał. Ostatecznie ukończona książka ożyła w „przestrzeni dialogicznej” wytworzonej między mną a Paulem.

W końcowej fazie prac Tony Skinner, utalentowany grafik, dołączył do nas, aby przemienić moje niezręczne szkice w profesjonalne rysunki.

Kryzysy życiowe, takie jak rozwód oraz śmierć moich rodziców, brata i wujka, raz po raz torpedowały moją kreatywność. Odejście tych najstarszych członków klanu Zinkerów spowodowało moje załamanie. Nie miałem już za sobą żadnego oparcia. To ja musiałem stać się tym oparciem. Lecz, jak się przekonałem, w każdej ścianie jest brama. Z tego powodu na koniec pragnę wyrazić wdzięczność dwóm młodym kobietom, które przywróciły mi wolę do tworzenia i do życia: moim córkom, Judith i Karen Zinker.

Joseph C. Zinker

Cleveland Heights, Ohio

Lipiec 1994

Dla Soni M. Nevis i Edwina C. Nevisa, lojalnych współpracowników i najdroższych przyjaciół

O autorze

Joseph C. Zinker urodził się w Łucku, w Polsce, w 1934 roku. Całą swoją dalszą rodzinę stracił z rąk nazistów podczas II wojny światowej. On, jego rodzice i brat zostali uchodźcami, ostatecznie znajdując schronienie w Uzbekistanie. Po wojnie spędził z rodziną cztery lata w różnych obozach dla osób przesiedlonych w Polsce i w Niemczech.

Zinker wyemigrował do Nowego Jorku w 1949 roku; chociaż był poliglotą, angielskiego nauczył się dopiero po przybyciu do Stanów Zjednoczonych. Przez całe dzieciństwo i okres dojrzewania wykazywał talent artystyczny. Studiował sztukę w Nowym Jorku, a później, w 1957 roku, ukończył New York University, zdobywając licencjat z psychologii i literatury. Zainteresował się egzystencjalizmem i fenomenologią i kontynuował naukę na Western Reserve University w Cleveland, koncentrując się na teorii uczenia się i psychologii klinicznej. Doktorat uzyskał tam w 1963 roku, po przeprowadzeniu badań nad rozwojem osobowości u osób w terminalnej fazie choroby. Jego praca doktorska zaowocowała później pierwszą publikacją: Rosa Lee: Motivation and the Crisis of Dying (1966).

W 1958 roku, będąc na studiach podyplomowych, Zinker dołączył do kręgu wczesnych terapeutów Gestalt w Cleveland i rozpoczął naukę u Fritza i Laury Perlsów, Paula Goodmana oraz Isadore’a Froma. Z tej grupy wykształcił się Instytut Gestalt w Cleveland, gdzie Zinker pełnił funkcję członka personelu, a także szefa wydziału studiów podyplomowych.

Łącząc swoje zainteresowania sztuką, twórczym eksperymentem i ruchem człowieka, Zinker w 1976 roku opublikował książkę Proces twórczy w terapii Gestalt, która do dziś pozostaje klasyczną pozycją traktującą psychoterapię jako formę sztuki. Została uznana za Książkę Roku przez Psychology Today w 1977 roku i przetłumaczona na trzy języki.

W środowisku profesjonalistów Gestalt Zinker jest znany z udoskonalenia klinicznych koncepcji komplementarności i środkowego gruntu w pracy z parami, a także z twórczego zastosowania eksperymentu Gestalt w terapii indywidualnej, par, rodzin i grup. Od 1980 roku aktywnie uczestniczy w badaniach par i rodzin w Centrum Badań Systemów Intymnych przy Instytucie Gestalt w Cleveland.

Jako artysta, autor, poeta i terapeuta Gestalt, Zinker prowadzi prywatną praktykę od 1962 roku. Jest popularnym wykładowcą i prowadzącym warsztaty, spędzając wiele czasu na podróżach po Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Ameryce Południowej, Europie i Bliskim Wschodzie. Jego obecne zainteresowania kliniczne koncentrują się na estetyce i polemice interakcji międzyludzkich. Jest ojcem dwóch córek, obie są artystkami. Mieszka w Cleveland Heights w Ohio.

Prolog

Ponad dziesięć lat temu Sonia Nevis zaprosiła mnie do dołączenia do grona wykładowców w Centrum Badań Systemów Intymnych przy Instytucie Gestalt w Cleveland. Nasz ukochany kolega, William Warner, zmarł niedawno, pozostawiając po sobie wakat. Był on znakomitym terapeutą Gestalt, szczególnie w pracy z dziećmi, parami i rodzinami. Zajmując miejsce Billa, czułem się niczym ptak próbujący zastąpić pięknego konia.

Miałem niewielkie pojęcie o terapii par czy rodzin. Jako uchodźca z II wojny światowej pochodziłem z bardzo małej rodziny: bez ciotek, kuzynów, sióstr, siostrzenic, siostrzeńców, dziadków. Moi rodzice, mój brat i ja nie stanowiliśmy spójnej rodziny; dziś powiedziałoby się, że pochodzę z „rodziny dysfunkcyjnej”.

Rodzina, którą stworzyłem z żoną, była trochę zdrowsza, ale niewiele bardziej. Choć pisałem o parach, konfliktach i miłości, nie miałem tej „wiedzy wpojonej” – głębokiego zrozumienia świętości i piękna związków, rodzin ani tego, jak dzieci się w nich odnajdują i funkcjonują.

Sonia zamówiła dla mnie mnóstwo książek i postanowiła mnie douczyć, przekazując mi konspekty swoich wykładów.

Poprzez każdy wykład i każdą sesję nadzorowania studentów wpajała mi zasadnicze wartości – nie tylko dotyczące terapii par i rodzin, ale także bycia terapeutą w ogóle:

•  Szanuj doświadczenie ludzi takim, jakie ono jest.

•  Okazuj uznanie dla każdego „symptomu” jako twórczego wysiłku ludzi, by uczynić swoje życie lepszym.

•  Każda niezgodność lub brak konfluencji z terapeutą jest „dobra” i stanowi afirmację siły pacjentów oraz ich zdolności do samodzielnego uczenia się.

•  Wspieraj opór pary lub rodziny.

•  Ustanów wyraźne granice między swoimi prywatnymi uczuciami a fenomenologicznym światem pacjenta.

•  Wspieraj kompetencje.

•  Zapewnij środowisko i obecność, w których najgorszy sprawca może skontaktować się ze swoim bólem i wrażliwością.

•  Wszyscy jesteśmy zdolni do strasznych czynów – terapeuta musi mieć współczucie zarówno dla ofiary, jak i dla sprawcy.

•  Terapeuta chroni lub tworzy granice ochronne między osobami w rodzinach – doświadczenie każdej osoby jest prawdziwe i musi zostać wzięte pod uwagę.

•  Obecność i afirmacja terapeuty dla rodziny pozwala każdemu na rozwój.

•  Zajmij jasne stanowisko wobec niedopuszczania krzywdzących zachowań między członkami rodziny – ustal jasne granice.

•  Terapeuta modeluje dobrego pacjenta-lidera i nauczyciela.

•  Terapeuta wspiera, nie będąc sentymentalnym, rozwlekłym ani folgującym sobie.

•  Każda rodzina ma swoje pochodzenie etniczne, własną wielowarstwową kulturę. Nie karm na siłę danej rodziny swoimi wartościami społecznymi lub etnicznymi: mogą one i tak nie pasować.

Pracując przez lata razem jako koterapeuci, wykształciliśmy specyficzny styl. Na początku pracy jedno z nas przedstawia drugie, a następnie (zakładając, że to pierwsza sesja) prosi parę lub rodzinę, by powiedziała nam wszystko, co chcieliby, abyśmy wiedzieli „na wstępie”. Zwracamy się do każdego członka rodziny. Nikt nie mówi w imieniu nikogo innego i nikomu nie wolno przerywać. Sonia mogłaby delikatnie powiedzieć: „Przepraszam, ale pozwólmy Johnowi skończyć, obiecujemy, że będziesz miał szansę się wypowiedzieć”. Skrupulatnie dotrzymujemy naszych obietnic.

Następnym krokiem jest zachęcenie rodziny, by rozmawiała ze sobą nawzajem, obiecując im, że mogą zwrócić się do nas o pomoc lub że my (z szacunkiem) przerwiemy im, by przekazać nasze spostrzeżenia na temat ich procesu.

Po pewnym czasie obserwacji rodziny zatrzymujemy ich rozmowę i prosimy, aby posłuchali, jak omawiamy główny temat spotkania. Zwracamy się do siebie, porównujemy spostrzeżenia i szybko ustalamy jeden motyw, który dla nas obojga jest sensowny. Następnie jedno z nas prezentuje ten temat rodzinie i pyta, czy rezonuje on z ich doświadczeniem i czy dzieje się tak również w domu.

Zwykle nasza wspólna obserwacja jest strzałem w dziesiątkę. Możemy na przykład powiedzieć: „Jesteście niesamowicie dobrzy w wyrażaniu swoich prawdziwych uczuć, niezależnie od tego, jak bardzo was to wewnętrznie kosztuje”. To zostaje przedstawione jako mocna strona rodziny. W trakcie pracy pojawia się drugi krok, często realizowany przez Sonię. W tej interwencji wyjaśnia ona drugą, słabszą stronę tej siły rodziny. Mogłaby powiedzieć: „Czy zwróciliście uwagę, że gdy mówicie o swoich prawdziwych uczuciach, inna osoba w rodzinie może się skulić lub popłakać, bo jest to zbyt bolesne? Być może musicie nauczyć się najpierw skonsultować coś z jednym członkiem rodziny, zanim ogłosicie reszcie coś, co jest dla nich zbyt trudne do przyjęcia. Czy ta obserwacja jest dla was zrozumiała?”. Następnie oboje odsuwamy się i pozwalamy rodzinie rozmawiać o tym, jak faktycznie ranili się wielokrotnie, działając zgodnie z zasadą prawdomówności i „wykładania kawy na ławę” w dobrej wierze. Członkowie rodziny mogą wtedy wzajemnie się skarżyć na bycie otwarcie krytykowanymi i ranionymi w imię szczerości i wyrażania uczuć.

W odpowiednim momencie Sonia i ja ponownie prosimy o chwilę, przerywając rodzinie i prosząc, by wysłuchali naszej kolejnej konsultacji. Zazwyczaj dzieje się to następująco: Sonia zwraca się do mnie i mówi: „Słuchaj, Joseph, czy wpadniesz na jakiś eksperyment, który pomoże im ćwiczyć wyrażanie uczuć, ale bez tak dotkliwego ranienia się nawzajem?”.

A ja mógłbym odpowiedzieć: „Cóż, jednym ze sposobów na przećwiczenie tego byłoby poproszenie każdej osoby, by pomyślała o idei lub uczuciu, które chce przekazać innej osobie w rodzinie, a następnie powiedziała tej osobie, jak wyobraża sobie jej reakcję, nie ujawniając treści tego uczucia. Na przykład Joey powiedziałby do Marlene: »Jeśli powiem ci, co myślę o tym, jak zachowujesz się ze swoim chłopakiem, obawiam się, że się popłaczesz«. A Marlene mogłaby na to odpowiedzieć: »Nie jestem teraz w stanie przyjąć od ciebie krytyki na ten temat i nie jestem gotowa tego usłyszeć«. W ten sposób eksperyment nauczyłby rodzinę, jak stopniowo wyrażać uczucia, jednocześnie chroniąc się nawzajem przed niepotrzebnym zranieniem”.

Następnie mógłbym zaproponować kolejny eksperyment, być może także trzeci, a Sonia niemal zawsze wybrałaby ten najprostszy i najłatwiejszy do wykonania. Wtedy jedno z nas zwraca się ponownie do rodziny, aby powoli i ostrożnie wyjaśnić cel eksperymentu, upewniając się, że wszyscy rozumieją, do czego zmierzamy.

Jeśli mamy szczęście, rodzina podejmuje się zadania i, przy odrobinie zachęty i wsparcia, odnosi pewien sukces w uczeniu się, jak regulować wyrażanie uczuć, tak aby wrażliwość każdego członka była szanowana. Następnie jedno z nas udziela informacji zwrotnej na temat tego, jak dobrze ćwiczyli podczas eksperymentu. Sesja zbliża się do końca i jedno z nas zachęca rodzinę, by ćwiczyła tę nową umiejętność w domu. Sonia ma talent do zamykania sesji z wdziękiem, urokiem i zdrowym rozsądkiem. Może powiedzieć: „Spójrzcie, na zewnątrz śnieg pada jeszcze mocniej, niż kiedy przyszliście. Jak daleko musicie jechać do domu?” lub „Chcecie poznać miejsce, gdzie można zjeść dobry obiad?”. W ten sposób sesja dobiega końca.

W toku wspólnej pracy Sonia i ja zaczęliśmy zauważać, że opracowaliśmy i skrupulatnie przestrzegaliśmy estetycznego procesu – procesu, który podzieliliśmy na następujące kroki:

1.  Prowadzenie krótkiej rozmowy (wstępny „prekontakt”).

2.  Przedstawianie i witanie rodziny w środowisku.

3.  Proszenie każdej osoby, aby opowiedziała nam, jak doświadcza problemu rodziny.

4.  Uważne obserwowanie zachowania członków rodziny wobec siebie nawzajem.

5.  Proponowanie głównej interwencji, która nazywa motyw (temat) i mocną stronę rodziny.

6.  Po dalszej dyskusji proponowanie rodzinie nauki umiejętności, która nie jest w pełni rozwinięta.

7.  Nauczanie ich, jak przeprowadzić eksperyment mający na celu poprawę ich funkcjonowania w niedostatecznie rozwiniętym obszarze.

8.  „Sprzedawanie” eksperymentu rodzinie i upewnianie się, że rozumieją jego cel.

9.  Obserwowanie, jak rodzina pracuje z eksperymentem, i okazjonalne wspieranie ich, jeśli utkną.

10.  Pytanie ich, czego nauczyli się z eksperymentu i jak mogliby ćwiczyć swoją nową umiejętność w domu.

Sonia zawsze doprowadza proces do końca, zamykając każdą sesję poprzez danie wszystkim członkom rodziny szansy na wyrażenie swoich uczuć.

Najczęściej potrzebujemy półtorej godziny, by wykonać ten piękny akrobatyczny balet, po którym rodzina wychodzi z poczuciem nowej wiedzy i afirmacją własnej wartości jako istot ludzkich.

Nauczyłem się od Soni, jak oszczędzać słowa, jak tworzyć interwencje z jasnością i pełną intencjonalnością oraz jak okazywać autentyczne uznanie dla wysiłku każdej rodziny na rzecz poprawy swojego losu. Przez te wszystkie lata nigdy nie słyszałem, by powiedziała krytyczne słowo o parze czy rodzinie po ich wyjściu. Nigdy! Takiej niezłomnej integralności trudno dziś szukać na świecie.

ROZDZIAŁ PIERWSZYNasz wspólny kontekst3

Kiedy Rabin Noah, syn Rabina Mordecaia, przejął sukcesję po śmierci ojca, jego uczniowie zauważyli, że w wielu aspektach prowadzi się inaczej niż ojciec, i zapytali go o to. „Robię dokładnie to, co robił mój ojciec” – odpowiedział. „On nie naśladował i ja nie naśladuję”.

Rabin Nachman z Bracławia

Ta książka dotyczy pełnego dostrzegania i rozumienia par oraz rodzin: to nauka umiejętności krok po kroku. Pierwszą umiejętnością jest bycie w pełni obecnym z całym swoim postrzeganiem i pełnym współczucia zaangażowaniem w relację: po prostu bycie tam. Dopiero gdy poświęcimy czas, by dać się poruszyć innym oraz ich doświadczeniem bycia w relacji (lub jej braku), zyskujemy przywilej, by w najbardziej przekonujący sposób powiedzieć im, czego doświadczamy w ich obecności. Kiedy ludzie zaczynają fascynować się sobą, czują się wysłuchani i dostrzeżeni oczami oraz uszami drugiego człowieka, zazwyczaj rozważają zmianę swojego zachowania. Rodzina okazuje nam szacunek, pozwalając nam usiąść z nimi w charakterze świadków ich zmagań. To „wspólne zasiadanie” i artykułowanie naszych przeżyć jest rytuałem estetycznym i duchowym. Oprócz umożliwienia nam doświadczenia piękna rozwijających się zdrowych interakcji międzyludzkich interwencje terapeutyczne mają również estetyczne i duchowe wymiary, które wspierają ten rozwój. Jasna i mocna obserwacja płynąca z kochającego serca jest magnetyczna, przekonująca, trudna do zignorowania i piękna w odbiorze.

Książka ta uczy terapeutów, jak tworzyć, rozwijać i domykać ten rytuał. Uczymy się, jak siedzieć z ludźmi, „mrużyć oczy”, by móc ujrzeć ich w wielu formach: jako organizm, istotę żywą, metaforę, pełen wdzięku lub niezdarny taniec. Uczymy się tworzyć ten „taniec” w naszym wnętrzu, aby poprzez naszą kreatywność móc wywołać zmiany w „ludzkiej choreografii”, by umożliwić parze lub rodzinie poruszanie się pewnym krokiem po solidnym gruncie zakotwiczonej siły. „Chora” para lub rodzina to słabi aktorzy, a obserwowanie ich to godny ubolewania teatr: nie potrafią wznieść się ponad swoje nawykowe wzorce w ekscytację dramatycznej autentyczności; nie potrafią uwolnić się w radość własnej komedii; ani nie są w stanie sięgnąć w głąb własnych dusz po prawdziwą tragedię. Uczymy ich, jak żyć autentycznie – w prawdziwej spontaniczności natychmiastowej improwizacji – z ich serc i trzewi, z ich tęsknot i śmiechu. I w zamian doświadczamy ich objawionego piękna.

Uczymy ludzi, jak pięknie żyć.

Dziedziny kreatywne – teatr, taniec, literatura, poezja, malarstwo, rzeźba, architektura – to coś więcej niż tylko metafory dla bycia świadkiem, uczestnictwa i artykułowania żywych ludzkich interakcji. Twórczy aspekt świadkowania życiu i wykonywania tej pracy jest postawą; perspektywą; trzewną, motoryczną i intuicyjną odpowiedzią.

Odkąd Arystoteles i inni zaproponowali badanie duszy, trwa odwieczna „gabinetowa” debata na temat prawdziwej roli psychoterapeuty – tego, czym tak naprawdę się zajmujemy. Czy nasza praca to nauka, dyscyplina, czy sztuka? Ten kryzys tożsamości zawodowej stał się szczególnie drażliwy wkrótce po tym, jak psychologia uciekła z królestwa filozofii pod koniec XIX wieku i, wzorując się na fizyce, zaczęła zabiegać o swoje słuszne, niezależne miejsce wśród nauk.

Przyjęty w tej debacie punkt widzenia zdaje się przyczyniać do samospełniającej się przepowiedni: jeśli wierzysz, że to nauka, podchodzisz do niej jak technik (ktoś zajęty techniką lub liczbami i pomiarami składanymi bliźniaczym bogom „rzetelności” i „trafności”); jeśli uważasz, że to dyscyplina, z konieczności stajesz się uczniem (kimś, kto nieustannie praktykuje, by stać się „mistrzem”); jeśli doświadczasz swojej pracy jako sztuki, jesteś artystą (twórcą-świadkiem). Prawdopodobnie nie ma czystego typu, ponieważ oznaczałoby to bycie tylko częściowo człowiekiem, skoro wszystkie trzy perspektywy są różnymi stronami tego samego badania ludzkiej rzeczywistości. Rzeczywiście, w niniejszej pracy czytelnik zobaczy połączenie tych trzech postaw, lecz ja skłaniam się ku tej artystycznej. Wynika to z faktu, że zasadnicza przesłanka tej książki, płynąca jak podziemna rzeka przez nasze nauczanie o pracy z parami i rodzinami w podejściu Gestalt, polega na przekazaniu, iż estetyczna trafność istnieje we wszystkich psychoterapiach i w momencie międzyludzkiego kontaktu.

Zdobywanie świadomości bycia człowiekiem to twórcza przygoda, a asystowanie przy tym procesie to pełne przygód tworzenie.

Moja postawa w większości wynika z mojego doświadczenia zawodowego i akademickiego, ale część bierze się z niepokojącej obserwacji, że psychoterapia, w swojej historycznej walce o uznanie jako „fizyka psychiki”, straciła kontakt z własną nazwą: badaniem i leczeniem duszy. W dużej mierze stało się tak dlatego, że jej programy studiów magisterskich powoli odpływały od edukacji klasycznej, w szczególności nauk humanistycznych i sztuki, w kierunku technologii empirycznej.

Niezależnie od braków w kształceniu oraz różnorodności przekonań teoretycznych, utrzymuję, że istnieje estetyczna strona każdej interakcji międzyludzkiej i każdego stylu terapeutycznego. Każda szkoła myślenia opiera się na zestawie zasad i technik. Już samo to, jakie zasady i techniki zostają wybrane i zastosowane, przesądza o kierunku terapii i określa wzorzec „dobrego” lub „zdrowego” funkcjonowania. Aby osiągnąć postęp w określonym kierunku podczas sesji terapeutycznej, konieczne jest dokonywanie osądów – co należy powiedzieć, zrobić, zobaczyć, usłyszeć, zmierzyć, zanotować i tak dalej. Oznacza to, że u podstaw każdej szkoły terapeutycznej leży niewypowiedziany ideał, do którego dąży ona, prowadząc swoich klientów. Ten ideał z kolei implikuje zbiór wartości – czym jest „dobro”, czym jest „zdrowie”, co oznacza „rozwój”, czym jest „rodzina” i czym jest „związek”.

W związku z tym istnieje „estetyka psychoterapii”, jak również „estetyka interakcji międzyludzkiej”, ponieważ estetyka zajmuje się badaniem wyrażania wartości. Nasze poszukiwanie dobrej formy interakcji ludzkiej i praktyki psychoterapii, która tę dobrą formę odkrywa, ma charakter subiektywny, intuicyjny i metaforyczny.

Ta książka w równym stopniu traktuje o wartościach estetycznych – twórczym docenieniu „dobrej formy” relacji międzyludzkich i terapii – jak i stanowi przedstawienie podejścia Gestalt do par i rodzin; co więcej, całe moje podejście terapeutyczne jest na tej estetycznej przesłance ugruntowane. Na tę wartość estetycznego doceniania nie natrafiłem przez przypadek ani nie podkreślam jej bez powodu. Mój punkt widzenia, wraz z moimi zasadami teoretycznymi i technicznymi, zaczął się kształtować wiele lat temu, kiedy jako student podyplomowy po raz pierwszy wkroczyłem w świat poważnej edukacji i szkoleń. Jestem spadkobiercą oraz twórcą innowacji w obrębie różnorodnych tradycji i filozofii. Zanim zatem przystąpisz do przemyślenia i przyswojenia tej książki, chciałbym cię wprowadzić w nasz wspólny kontekst.

Wspólny kontekst

Po II wojnie światowej Fritz Perls, niemiecki psychoanalityk mieszkający w Południowej Afryce, zainteresował się konkretyzowaniem abstrakcyjnych pojęć psychoanalitycznych4. Będąc w pełni zaangażowanym w badanie jednostki, uświadomił sobie, że proces uczenia się jest bardzo podobny do przyswajania pożywienia. Omawiając zjawiska psychiczne jako procesy asymilacji psychicznej i fizycznej, Perls mówił o metabolizmie psychicznym5 i opisał różne mechanizmy obronne w języku fizycznego trawienia. Na przykład introjekcja – będąca rewizją terminu freudowskiego – była niepowodzeniem w odpowiednim przeżuwaniu mentalnego pożywienia. Niemowlęta łatwo introjektują, ponieważ nie mają zębów; to znaczy, nie mogą podważyć słów mówiącego ani zadawać pytań, zanim coś przyjmą. Niemowlęta potrafią wypluć, i to robią, ale jest to akt grubiański, a nie subtelne przesiewanie prezentowanych treści. Rozwojowo, introjekcja pasuje do sześciomiesięcznego dziecka, ale jest mniej odpowiednia dla szesnastolatka. U dorosłych introjekcja jest zatem niezdolnością do zadawania pytań, wyrażania wątpliwości, przeżuwania i smakowania. To sposób na połknięcie w całości, połknięcie bez żucia. (Należy zauważyć, że w kontekście niezrównoważonej władzy międzyludzkiej i politycznej prawdopodobnie bezpieczniej jest po prostu połknąć sztywno autorytarny system, w którym kwestionowanie jest formą niesubordynacji).

Perls opisywał inne formy oporu6, które dotąd nie pojawiały się w literaturze psychoanalitycznej. Retrofleksja była mechanizmem polegającym na zatrzymywaniu w sobie uczuć, które dana osoba obawiała się skierować na zewnątrz – na przykład powstrzymywanie złości lub niewyrażanie miłości7. To zjawisko nie było jedynie nieświadomym procesem o niskim natężeniu w mózgu, ale energią, która kurczyła mięśnie i utrzymywała je w bezruchu (stazie). Prowadziło to do rzeczywistego cierpienia fizycznego i różnych symptomów wtórnych, takich jak bóle głowy.

Chociaż było to ewidentnie zjawisko relacyjne – typu: „Nie pozwalam sobie na to, co chciałbym ci zrobić” – Perls w swojej pracy nie koncentrował się na zagrożeniu w relacji, które prowadziło do powstrzymywania. Skupiał się raczej na nauce, jak rozwiązywać retrofleksję za pomocą ruchu i innych metod ekspresji. Pomagał pacjentom i studentom uzewnętrznić gniew wobec pustego krzesła (które reprezentowało Wyobrażonego Innego, np. rodzica) lub innej osoby w trakcie ćwiczeń, lecz nie poświęcał uwagi reakcji żywego adresata tego gniewu. Odbiorca pełnił rolę swoistego pomocnika lub atrapy, czystej karty, używanej zasadniczo do tego, by pomóc innym wypuścić na zewnątrz to, co retrofleksyjnie tłumili w ciele, wywołując ból lub niepokój.

Fritz i Laura Perls uwielbiali teatr, taniec i inne formy eksperymentowania z ekspresją, przez co oboje ewoluowali w kierunku „behawiorystów improwizacyjnych”. Oto przykład improwizacyjnej pracy z retroflektowanym gniewem.

Kiedy słyszę, że kogoś krzywdzę, nie będąc tego świadomym (poza ewentualnym nieokreślonym dyskomfortem w gardle), pomocne okazuje się zadanie sobie pytania, w jaki sposób i w którym miejscu w ciele-self zatrzymuję moją złość8. Jeśli po tym procesie uświadomię sobie napięcie w gardle, a następnie – dzięki wsparciu i zachęcie – zdołam wydać dźwięk gniewu skierowany do partnera lub partnerki, zazwyczaj jednocześnie dzieją się dwie rzeczy:

1.  Moje własne doświadczenie wydobywającego się z ciała dźwięku natychmiast uczy mnie, jak bardzo jestem zły („Brzmiałem jak jakieś dzikie zwierzę!”).

2.  Mój małżonek wygląda na zranionego, a może nawet przestraszonego, a ja zaczynam mieć pojęcie o tym, jak – nieświadomie – na niego wpływam.

Wgląd w mój gniew to nie wiedza, którą muszę przyjąć od terapeuty na wiarę; to coś, co w oszołomieniu odkrywam w brzmieniu mojego głosu, w płucach i w trzewiach oraz w wyrazie bólu na twarzy mojego partnera. Jest to chwila, którą terapeuci Gestalt określają mianem kontaktu – to mój kontakt z moim gniewnym „ja” i być może początek cyklu kontaktu z moją drugą połówką9. Takie społecznie odegrane zdarzenie zawiera ogromny potencjał dla mojej błyskawicznej przemiany oraz przemiany tych, którzy są w to zaangażowani.

Perls przytoczył kiedyś przypadek pacjenta – skrzypka koncertowego – cierpiącego na zawroty głowy i brak skupienia podczas gry10. Kiedy Perls poprosił go, by zagrał w gabinecie, od razu odczuł, że samo patrzenie na mężczyznę jest niezadowalające estetycznie. Bardziej wnikliwa obserwacja wykazała, że skrzypkowi brakowało gracji, ponieważ stał niezręcznie, z nogami zbyt blisko siebie, a jego postawa wyglądała tak, jakby miał zaraz zemdleć z powodu płytkiego oddechu. Gdy później pokazano pacjentowi, jak ma w pełni obciążyć stopy, rozstawić nogi, rozluźnić kolana oraz jak oddychać głęboko, natychmiast zniknęły jego zawroty głowy i niepokój11. Pozwoliło mu to na pełniejsze skontaktowanie się z muzyką i widownią. Zdobywanie świadomości i wglądu prowadzące do kontaktu było procesem organizmicznym, który zachodził na granicy między organizmem a środowiskiem. To właśnie na tej granicy dochodziło do oporu przed uczeniem się (lub kontaktem), ale było to też miejsce połączenia i transformacji self. Kiepskie funkcjonowanie było definiowane jako „utknięcie” osoby (lub systemu)12 (jak ma to miejsce przy retrofleksji) w niedokończonej sprawie. Oznaczało to zastygnięcie świadomości – zarówno w ciele, jak i w czasie – które musiało zostać przełamane poprzez udane domknięcie sytuacji – czyli efekt Zeigarnik13.

Spotkałem Fritza Perlsa w latach 50. XX wieku, gdy byłem studentem podyplomowym, w miejscu, które później miało stać się Instytutem Gestalt w Cleveland – i utrzymywałem z nim kontakt aż do jego śmierci w Chicago w 1970 roku. W tamtych wczesnych dniach ruchu potencjału ludzkiego scena terapeutyczna w Cleveland była niezwykle konserwatywna, a psychoanaliza miała praktycznie monopol. Studenci podyplomowi, którzy interesowali się Gestaltem, mieli ogromne trudności ze znalezieniem stażu w szpitalach i klinikach rządzonych przez podejście analityczne. Wielu z nas ukrywało swoje powiązania z terapią Gestalt, szczególnie przed uczelnią i wykładowcami. Fritz i Laura Perlsowie byli traktowani co najwyżej jak zdrajcy psychoanalizy, a w najgorszym wypadku jak oszuści, którzy promują niekontrolowane „odreagowanie” (acting out) zamiast leczniczego „przepracowywania” (acting through). Fritz odpierał te zarzuty, wskazując, że acting out zachodzi bez świadomej refleksji, natomiast acting through jest działaniem popartym pełną świadomością14.

Ważną postacią, która uczyła mnie poza formalnym programem studiów na początku lat sześćdziesiątych, był także Carl Whitaker. Był to psychiatra o antyestablishmentowym podejściu, zajmujący się parami i rodzinami. „Choć nieraz zastanawiałem się nad źródłem jego metod, czułem z nim silne powinowactwo. Jeśli Fritza Perlsa można uznać za mojego ekscentrycznego mentora i ojca, to Whitaker pełnił rolę kochającego i wspierającego wujka.

Przypomina mi się pewne zdarzenie z tamtych czasów, gdy jeden z terapeutów przyprowadził do Whitakera „problematyczną” parę na publiczny pokaz. Whitaker siedział przed zestresowanymi małżonkami, wcześniej poinformowany, że żona ma schizofrenię. Oparł się, patrzył na nich przez moment, a następnie zadał z całą niewinnością pytanie: „Jakim sposobem ustaliliście między sobą, kto przyjmie rolę chorej osoby?”.

„Cóż – powiedział mąż z kamienną twarzą – Mary musiała być chora, bo ja miałem obowiązek pracować i utrzymywać dom”. Zarówno to pytanie, jak i odpowiedź były przełomem. Ujawniły one pogląd, że choroba psychiczna jest nieświadomym porozumieniem, które jest wspierane i utrwalane w systemie pary lub rodziny. Było to dla mnie wstrząsające odkrycie, ponieważ nadal byłem przesiąknięty teoriami wewnątrzpsychicznymi, diagnostyką z analizy moczu oraz ideą „matek schizofrenogennych”. W tym czasie zaczynały docierać do mnie rezultaty badań z Palo Alto. Z fascynacją czytałem o „paradoksalnych zachowaniach” i „podwójnych komunikatach” w rodzinach osób ze schizofrenią15. Opowiedziano mi wówczas historię troskliwej matki, która regularnie odwiedzała dwudziestoletnią córkę w szpitalu psychiatrycznym. Widywano je na wspólnych spacerach, uśmiechnięte, z ramieniem matki na ramieniu córki. Pewnego dnia, po wizycie matki, personel zauważył u pacjentki liczne siniaki na górnej części ręki. Pacjentka na pytanie o nie odpowiedziała spokojnie, że matka okazywała niezadowolenie z jej zachowania, dyskretnie wkładając dłoń pod rękaw sukienki córki i silnie ją szczypiąc. Pomimo to na twarzach obu kobiet panował łagodny wyraz, jakby wszystko przebiegało idealnie.

Broderick i Schrader nazywają Carla Whitakera jednym z kluczowych założycieli ruchu terapii rodzin (za jej figurę ojcowską uważa się Johna Bella). Tak oto go charakteryzują: „Od początku Carl Whitaker wyróżniał się jako najbardziej bezceremonialny i nieprzewidywalny z ojców założycieli. W ostatnich latach rozwinął swoje podejście w finezyjnie dopracowaną terapię absurdu – terapię, w której często prowadzi rodzinę do zdrowia psychicznego, zachowując się bardziej szalenie niż ona. Było to zgodne z jego charakterem, dlatego też wcześnie odważył się na łamanie reguł tradycyjnej psychoterapii”16. Moim zdaniem, Whitaker strasząc skłaniał rodziny do podjęcia rozsądnych działań, wykorzystując głębię swojej psychiki – często intuicyjnie odzwierciedlając pierwotne myślenie danego systemu.

Perls i Whitaker byli charyzmatycznymi osobowościami, odpowiadali mojej potrzebie odejścia od rygorystycznego modelu psychoanalitycznego i prowadzenia pracy klinicznej, która ujawniała i aktywizowała zarówno indywidualne siły intrapsychiczne, jak i interpersonalne. Pacjenci na nowo poznawali siebie poprzez przepracowywanie zróżnicowanych sił wewnętrznych (top dog vs. underdog) oraz tych, które ujawniały się w ich związkach z bliskimi. Stopniowo uświadamiałem sobie, jak wyizolowane zjawiska wewnątrzpsychiczne mogą być uzewnętrznione w dialogach z pustym krzesłem i jak działają granice interpersonalne – na przykład jak osoby potrafią się wzajemnie „napakować” treściami w dobrze zainscenizowanym, ale nieuświadomionym schemacie projekcji i introjekcji.

Pojęcie paradoksu zaczęło mnie intrygować: dlaczego matka i córka się uśmiechały, kiedy w tym samym czasie jedna zadawała drugiej ból? Czy córka pełniła rolę zbawcy, poświęcającego się, aby ocalić system rodzinny? Czy matka rozpaczliwie próbowała zatrzymać młodą kobietę, która przestała być dzieckiem i tym samym przestała być powodem trwania związku małżeńskiego rodziców? W jaki sposób Whitaker dotarł do nieświadomego „porozumienia” tej pary? Jak udawało mu się pobudzić rodziny do bardziej zdroworozsądkowego działania, skoro sam naśladował ich nieuświadomiony, „obłąkany” wzorzec funkcjonowania?

Zarówno Perls, jak i Whitaker zachęcali mnie oraz innych do większej śmiałości w badaniu intuicji terapeutycznej poprzez żywą interakcję. W ten sposób powstała idea eksperymentu. Praktyka eksperymentu terapeutycznego – postrzeganego jako „kontrolowany kryzys” – jest zakorzeniona w założeniu, że terapia Gestalt jest zintegrowaną formą fenomenologii i behawioryzmu. Podobnie jak fenomenolodzy, szanujemy perspektywę jednostki (lub systemu). Terapia opiera się wyłącznie na faktycznym doświadczeniu i zachowaniu klienta. Ten materiał behawioralny i doświadczeniowy jest przez nas odpowiednio dawkowany i modulowany w precyzyjnie dobranym momencie. To daje terapii Gestalt unikatową możliwość modyfikacji świadomego zachowania pacjenta w trakcie sesji. Eksperyment w terapii Gestalt jest swego rodzaju systemową modyfikacją zachowania, która wynika z doświadczenia, potrzeb i chęci współpracy klienta17.

Eksperyment stanowi filar uczenia się poprzez działanie. Przekształca on dyskurs w czyn, a jałowe wspominanie i teoretyzowanie w pełne zaangażowanie z użyciem całej wyobraźni, energii i zapału18. Eksperyment umożliwił terapeutom modyfikowanie zarówno konfliktów intrapsychicznych, jak i problemów interpersonalnych w parach i grupach. Mogliśmy badać i kształtować świadomość na różnych poziomach i w różnych systemach. Sumienna praca obejmowała jasne wyznaczanie granic – by system klienta rozumiał nasze intencje i wiedział, na czym się koncentrujemy. Ostrożność oznaczała także, że my w Cleveland, inaczej niż Perls, nie burzyliśmy oporów, lecz uczyliśmy klientów odkrywania w sposób stopniowany, zaplanowany i dobrze wspierany. Poszanowanie dla rozwijającej się świadomości systemu klienta było dla nas priorytetem; szybko stało się to kluczową wartością zawodową, stanowiącą fundament naszej pracy.

Poznałem również Virginię Satir, pracownicę socjalną z potężną charyzmą. Ona także specjalizowała się w systemach par i rodzin. Była jedyną znaną mi osobą zdolną przekształcić widownię złożoną z setek terapeutów w żywe „wydarzenie rodzinne” lub „spotkanie rodzeństwa”, gdzie niemal każdy czuł się co najmniej jak daleki krewny. Satir była jednym z pięciu kluczowych intelektualistów w zespole Gregory’ego Batesona w Palo Alto; pozostałymi byli Jay Haley, John Weakland i Don Jackson. Ta różnorodna grupa utalentowanych badaczy początkowo skupiała się na rodzinach osób ze schizofrenią. Rozpoczęli od komunikacji, a następnie zidentyfikowali naturę paradoksów i podwójnego wiązania. Ich koncepcje opierały się na teorii systemów, a z biegiem lat ruch ten przyjął perspektywę epistemologiczną. Epistemologia to badanie natury i podstaw wiedzy oraz ograniczeń teorii poznania; zainteresowanie grupy Batesona tą dziedziną brało się z pytań dotyczących: „Co faktycznie dzieje się w tej rodzinie?” oraz „Co możemy uznać za »prawdę« na temat ich sposobu funkcjonowania w świecie?”19.

1 Polskie wydanie ukazało się w 1991 roku (przyp. red). O ile nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od Josepha C. Zinkera.

Przypisy w niniejszej publikacji znajdują się na końcu poszczególnych rozdziałów (przyp. red.).

3 Pragnę podziękować następującym osobom za pomoc w powstaniu tego rozdziału: Riley Lipman, Donna Rumenik, Roberta Tonti, Ed Harris, Penny Backman, Joe Melnick i Paul Shane.

4 F.S. Perls (1947), Ego, Hunger, and Aggression (London: Allen & Unwin).

5 F.S. Perls (1947), Ego, Hunger, and Aggression (London: Allen & Unwin, s. 107). Co ciekawe, idea „metabolizmu mentalnego” wywodzi się z artykułu Fritza Perlsa na temat oporów oralnych, który stanowił rozwinięcie badań Laury Perls nad agresją dentalną. Zob. E.M. Stern (1992), „A trialogue between Laura Perls, Richard Kitzlerem, and E. Mark Ster”, w: E.W.L. Smith (red.), Gestalt voices (Norwood, NJ: Ablex, s. 22).

6 F.S. Perls, R.F. Hefferline, P. Goodman (1951/2022), Terapia Gestalt: pobudzenie i wzrost w osobowości człowieka, tłum. P. Mierkowski, E. Canert-Łąka, M. Paruzel-Czachura, J. Sienkiewicz-Urbaniak, B. Konieczniak (Warszawa: Oficyna Związek Otwarty).

7 Podczas gdy w pierwszym przypadku robię sobie to, co chciałbym zrobić tobie, w drugim – daję sobie to, co chciałbym, abyś ty mi dawał (jak gładzenie po włosach, trzymanie za rękę i tak dalej).

8 J. Kepner (2026), Ciało w psychoterapii. Proces cielesny w ujęciu Gestalt, tłum. E. Knoll (Warszawa: Oficyna Związek Otwarty). Zob. także: M. Schiffman (1971), Gestalt self therapy and further techniques for Personal growth (Berkeley, CA: Wingbow Press).

9 J. Zinker i S. Nevis (1981), The gestalt theory of couple and family interactions, materiały robocze Instytutu Gestalt w Cleveland, Cleveland, OH. Zobacz także rozdział czwarty niniejszej książki.

10 Komunikacja osobista.

11 Należy pamiętać, że historia ta została opisana w latach 60. XX wieku, kiedy nie posiadano jeszcze wiedzy na temat użyteczności beta-blokerów w kontekście tego zjawiska sercowo-naczyniowego.

12 J. Zinker i J. Leon (1976), „The gestalt perspective: A marriage enrichment program”, w: O. Herbert (red.), Marriage and family enrichment (Nashville, TN: Abingdon Press, s. 144–157). Zob. także: J. Zinker (1980), Complementarity and the middle ground: Two forces for couples’ binding, materiały robocze Instytutu Gestalt w Cleveland, Cleveland, OH.

13 B. Zeigarnik (1927), „Über das Behalten von erledigten und unerledigten Handlungen”, „Psychologische Forschung”, 9, 1–85. Zob. M.R. Ovsiankina (1976), „The resumption of interrupted activities”, w: J. Rivera (red.), Field theory as human science (New York: Gardner Press). Zarówno Zeigarnik, jak i Ovsiankina udowodniły eksperymentalnie, że trwałość pamięci o zadaniach przerwanych jest od dwóch do trzech razy większa niż w przypadku zadań ukończonych.

14 C.C. Clements (1992), „Acting out vs. acting through: An interview with Frederick Perls, M.D., Ph.D.”, w: E.W.L. Smith (red.), Gestalt voices (Norwood, NJ: Ablex, s. 10–17).

15 G. Bateson, J. Jackson, J. Weakland (1968), „Toward a theory of schizophrenia”, w: D. Jackson (red.), Communication, family, and marriage (Palo Alto, CA: Science and Behavior Books).

16 C.B. Broderick, S. Schrader (1991), „The history of professional marriage and family therapy”, w: A.S. Gurman, D.P. Kniskern (red.), Handbook of family therapy (Vol. 2) (New York: Brunner/Mazel, s. 26).

17 J. Zinker (1991), Proces twórczy w terapii Gestalt, tłum. A. Tanalska-Dulba (Warszawa: Jacek Santorski & Co.). Zob. także: E. Kepner i L. Brien (1970), „Gestalt therapy and behavioristic phenomenology”, w: J. Fagan, I. Shepherd (red.), Gestalt therapy now (New York: Science and Behavior Books).

18 J. Zinker (1992), „Gestalt therapy is permission to be creative: A sermon in praise of the use of experiment in Gestalt therapy”, w: E.W.L. Smith (red.), Gestalt voices (Norwood, NJ: Ablex, s. 51–53).

19 H.A. Guttman (1991), „Systems theory, cybernetics, and epistemology”, w: A.S. Gurman, D.P. Kniskern (red.), Handbook of family therapy (t. 2) (New York: Brunner/Mazel, s. 56).