Turcja. Od imperium do republiki ebook

WCZESNE DZIEJE

ok. 333–1453

Cesarstwo bizantyńskie

1077–1308

Sułtanat Rum Seldżuków

1071

Zwycięstwo Seldżuków nad Bizantyńczykami w bitwie pod Manzikertem otwiera Anatolię na napływ Turków

NARODZINY I ROZROST IMPERIUM OSMAŃSKIEGO

Lata dziewięćdziesiąte XIII wieku

W północno-zachodniej Anatolii pojawia się bejlik Osmanów

1299 (?) – 1323

Rządy Osmana Gaziego

1323–1362

Rządy Orhana Gaziego, syna Osmana, ekspansja na terenie Anatolii i zdobycie przyczółku w Europie

1389

Bitwa na Kosowym Polu, Osmanowie podbijają Serbię

1402

Zwycięstwo Timura w bitwie pod Ankarą niemalże kładzie kres istnieniu państwa osmańskiego

1402–1413

Interregnum i wojna domowa

KONSOLIDACJA I DECENTRALIZACJA

1453

Mehmed II zdobywa Konstantynopol

1516/1517

Selim I podbija Syrię, Palestynę i Egipt

1520–1566

Rządy Sulejmana Prawodawcy/Wspaniałego

1529

Pierwsze oblężenie Wiednia

OKRES DECENTRALIZACJI/EPOKA AJANÓW (XVI–XVIII WIEK)

1683

Drugie oblężenie Wiednia

1774

Traktat w Küçük Kaynarca

1798

Inwazja Napoleona na kontrolowany przez Osmanów Egipt

EPOKA REFORM

1789–1807, RZĄDY SUŁTANA SELIMA III

1798

Początek reform armii tureckiej na wzór zachodni

1804

Powstanie w Serbii

1808

Akt Porozumienia

1808–1839, RZĄDY MAHMUDA II

1821

Powstanie w Grecji

1826

Rozformowanie janczarów

1838

Traktat z Balta Limani między Anglią i Osmanami

OKRES TANZIMATU, 1839–1876

1839

Edykt z Gülhane

1853–1856

Wojna krymska, uchodźcy z Kaukazu uciekają na ziemie Osmanów

1856

Edykt o reformach

1876

Rok trzech sułtanów

1876

Konstytucja i pierwszy parlament w państwie Osmanów

1876–1909, RZĄDY ABDÜLHAMIDA II

1877–1878

Wojna rosyjsko-turecka

1894–1895

Bunty i masakry Ormian

1902

Kongres ugrupowań opozycyjnych w Paryżu

1908–1918, OKRES DRUGIEJ MONARCHII KONSTYTUCYJNEJ/MŁODOTURECKI

1908

Rewolucja „młodoturecka”/przywrócenie parlamentu

1908–1918

Okres drugiej monarchii konstytucyjnej/młodoturecki

1909

Kontrrewolucja, Abdülhamid zostaje odsunięty od władzy i przeniesiony do Saloników

1911–1912

Wojna trypolitańska (turecko-włoska) o Libię

1912–1913

Wojny bałkańskie

1913

Zamach na Wysoką Portę

1914

Sojusz turecko-niemiecki oraz wejście Turcji do I wojny światowej

1914–1915

Nieudana ofensywa pod Sarıkamış

1915

Ludobójstwo Ormian

1915–1916

Kampania na półwyspie Gallipoli

1915–1916

Kampania mezopotamska

1914–1918

Walki o Synaj, Palestynę i Syrię

1918

Rozejm

ERA POWOJENNA

1920

Traktat w Sèvres

1919

Grecka inwazja na Anatolię zachodnią

1919–1922

Ruch „narodowy” i wojna z Grecją

1920

„Wielkie Zgromadzenie Narodowe” zbiera się w Ankarze

1923

Traktat w Lozannie

ERA REPUBLIKAŃSKA RZĄDY „JEDNEJ PARTII”

1923

Powstanie Republiki Turcji

1924

Zniesienie kalifatu

1925

Bunt szejcha Saida

1926

Spisek w Izmirze oraz proces

1928

Reforma alfabetu

1930

Eksperyment z Wolną Partią Republikańską

1937–1938

Rebelia w Dersim i jej zduszenie

1938

Śmierć Mustafy Kemala Atatürka, prezydentem zostaje İsmet İnönü

1942

Dyskryminujący „podatek od majątku”

1946

Powstanie Partii Demokratycznej

EPOKA WIELOPARTYJNA

1950

Partia Demokratyczna zwycięża w pierwszych wyborach krajowych

1950–1960

Oddziały tureckie walczą w wojnie koreańskiej

1955

Ataki na Greków prawosławnych w Stambule

1960

Przewrót wojskowy odsuwa od władzy Partię Demokratyczną

1965

Partia Sprawiedliwości Süleymana Demirela wchodzi do parlamentu

1971

Przewrót wojskowy i „memorandum” generałów

1974

Kryzys cypryjski oraz inwazja Turcji

1980

Przewrót wojskowy

1983

Do parlamentu dostaje się Partia Ojczyźniana Turguta Özala

1996

Afera Susurluk

1997

Przewrót „postmodernistyczny”

1999

Trzęsienie ziemi w rejonie morza Marmara

2001

Powstanie Partii Sprawiedliwości i Rozwoju

2002

Partia Sprawiedliwości i Rozwoju dostaje się do parlamentu

2007

Zabójstwo Hranta Dinka

2007

Początek śledztwa Ergenekon

2013

Protesty w parku Gezi

2016

Nieudany zamach przeprowadzony przez gülenistów

2023

Stulecie powstania Republiki Turcji, trzęsienie ziemi we wschodniej Turcji oraz w północnej Syrii

W grudniu 2021 roku prezydent Turcji Recep Tayyip Erdoğan wydał okólnik, w którym nakazał używanie nazwy „Türkiye” we wszystkich eksportach, aktywnościach i kontaktach z innymi krajami. Dokument stanowił, że napis „Made in Türkiye” ma zastąpić „Made in Turkey”, a inne wersje nazwy państwa – w szczególności francuskie „Turquie” i niemieckie „Türkei” – również mają zostać zmienione na „Türkiye”. Współcześnie wiele krajów zmieniało swoje nazwy, by uwolnić się od błędnych określeń obcych lub spuścizny kolonializmu, jednak niewiele z nich domagało się, by partnerzy handlowi używali nazwy kraju w jego własnym języku. To tak jakby rząd Niemiec zażądał, by anglojęzyczni odbiorcy określali niemiecki eksport jako „Made in Deutschland”. Erdoğan, znany z dużej wrażliwości, a nawet drażliwości, w tym wypadku dał wyraz znacznie głębszemu niepokojowi dotyczącemu wizerunku Turcji na Zachodzie. Turcja eksportuje dziś więcej towarów do sąsiedniego Iraku niż do Francji, jednak w okólniku nie wspomniano o tym, jak kraj ma być określany po arabsku. Niektórzy komentatorzy przypuszczali, że wniosek rządu o zmianę, później przyjęty przez Organizację Narodów Zjednoczonych, mógł wynikać z chęci odcięcia się od skojarzeń z ptakiem noszącym w języku angielskim tę samą nazwę oraz od negatywnych konotacji, jakie w języku angielskim ma słowo turkey. Wydaje się jednak, że u podstaw tej decyzji leżał głębszy niepokój, poważna troska o to, jak Turcja jest postrzegana na Zachodzie.

Okólnik Erdoğana odwoływał się do „tysięcy lat tradycji państwowej” i „starożytnego narodu tureckiego”, mimo że Republika Turcji powstała dopiero w 1923 roku. W rzeczywistości nazwa „Türkiye” sięga jedynie 1921 roku, kiedy to po raz pierwszy użyto jej oficjalnie w traktacie między rządem Ankary, który nie był jeszcze niepodległy, a Związkiem Radzieckim. Co więcej, dokumenty z pierwszych lat istnienia republiki pokazują, że nową nazwę zapisywano jako „Türkiyâ”, z długim „a” na końcu, co ujawnia, że współczesna forma tej nazwy wywodzi się z włoskiego „Turchia”. To obrazuje, jak skomplikowana i sporna jest historia Turcji, na którą składają się wydarzenia, ludy, kultury i znaczenia, wybiórczo rekonstruowane w zależności od tego, komu i w jakim celu są potrzebne. Osoby zainteresowane wielokulturowością mogą się wiele nauczyć z historii osmańskiej i tureckiej, szczególnie dlatego, że nie wpisuje się ona jednoznacznie w dzisiejsze pojęcia przynależności narodowej, etnicznej czy religijnej.

Wrażliwość Erdoğana i jego odwoływanie się do historii sięgającej o wiele dalej niż dzieje samej Republiki Turcji sprawiają, że rodzi się wiele istotnych pytań, które zadaje ta książka: Czym jest Turcja? Kiedy zaczyna się jej historia? Kim są Turcy? Jak postrzegają samych siebie? Jak są postrzegani poza Turcją, zwłaszcza na Zachodzie?

Możemy zacząć od pytania: O którą Turcję chodzi? Czyją Turcję mamy na myśli? Współcześnie myślimy od razu o Republice Turcji, państwie położonym strategicznie, graniczącym z Grecją, Bułgarią, Morzem Czarnym, Gruzją, Armenią, Iranem, Irakiem i Syrią. Jak wkrótce zobaczymy, republika ta ma historię burzliwą, ale stosunkowo krótką: niedawno, w 2023 roku, obchodziła swoje stulecie. Wielkością i długością istnienia ustępuje jednak swojemu poprzednikowi, imperium osmańskiemu – najdłużej trwającemu i prawdopodobnie najważniejszemu imperium islamskiemu w dziejach. Ponad sześć stuleci panowania Osmanów przyniosło niezwykłe przemiany i przystosowania, dzięki którym niewielkie, wiejskie i koczownicze, księstwo z wczesnej epoki nowożytnej przekształciło się w rozległe, modernizujące się państwo, które przetrwało aż do XX wieku.

Choć zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie obcy uparcie określali je, dość problematycznie, mianem „Turcji”, jego oficjalna nazwa w języku osmańskim brzmiała Wysokie Państwo Osmańskie (Devlet-i ʿAlīye-i ʿOs̱mānīye) [w literaturze polskiej stosuje się formę Państwo Osmańskie – przyp. tłum.], co pozwalało uniknąć odniesienia do jakiejkolwiek grupy etnicznej czy narodowej. Termin „osmański” (kolejne europejskie zapożyczenie) jest nieudolnym przybliżeniem imienia Osman, który pod koniec XIII wieku założył dynastię. Niektóre źródła sugerują, że jego pierwotne imię wywodzące się z języka tureckiego mogło brzmieć Ataman, ale przekształciło się w „Osman”, czyli turecką wersję arabskiego Usmana (Uthman), imienia trzeciego kalifa, następcy Proroka Mahometa, żyjącego w Arabii w VII wieku. Te językowe tropy wskazują na napięcie między etnicznością turecką a tożsamością islamską, które stanowi jeden z kluczowych wątków historii Turcji. Niezależnie od tego, jak było nazywane, imperium, którego granice sięgały dzisiejszej Austrii na zachodzie, Zatoki Perskiej na wschodzie, Sudanu i Maroka na południu oraz Ukrainy na północy, było domem niezwykle zróżnicowanej ludności, zarówno pod względem pochodzenia etnicznego, języka, jak i religii. Nawet skrócona lista głównych grup etnicznych zamieszkujących ziemie, które stały się trzonem imperium, czyli Bałkany, Anatolię i kraje arabskie, obejmowałaby Albańczyków, Bośniaków, Chorwatów, Serbów, Czarnogórców, Greków, Żydów, Ormian, Kurdów, Czerkiesów, Arabów i oczywiście Turków – stosunkowo nowych przybyszy z Azji Środkowej, których w świat islamu i na rubieże Europy wprowadził koczowniczy tryb życia. A to zaledwie powierzchowne odzwierciedlenie złożoności demograficznej tego państwa.

Nazwa „Turcja” była utożsamiana z imperium osmańskim przez różnych ludzi i z rozmaitych powodów. Chińczycy określali je mianem Turcji, a w Europie Zachodniej istniała długa tradycja używania słowa Turk („Turek”) w odniesieniu zarówno do mieszkańców imperium osmańskiego, jak i do wszystkich ludów tureckich od Bałkanów po Chiny, a nawet szerzej – do muzułmanów w ogóle. To ostatnie znaczenie odzwierciedla sposób, w jaki Zachód postrzegał imperium osmańskie: jako najważniejsze, a zarazem najbliższe geograficznie państwo muzułmańskie, które budziło zarówno podziw, jak i lęk jako potencjalne zagrożenie militarne. Ten ambiwalentny stosunek przetrwał w angielskim zwrocie to turn Turk („stać się Turkiem”), oznaczającym przejście z chrześcijaństwa na islam, znanym między innymi z Otella Szekspira. Nawrócenia rzeczywiście stanowią istotny wątek historii imperium osmańskiego, o czym jeszcze będzie mowa. Jednak w Otellu tytułowy bohater nie jest Turkiem, lecz pochodzącym z Afryki Północnej Maurem, nazywanym „Maurem weneckim”, a duża część dramatu koncentruje się wokół jego muzułmańskiego pochodzenia, ciemnej skóry i domniemanego zagrożenia, jakie stanowi dla świata chrześcijańskiego.

Na potrzeby tej książki ważniejsze jest jednak inne utożsamienie: między imperium osmańskim a Republiką Turcji. Na Zachodzie słowo „Turcja” było rutynowo, choć myląco, używane wobec obu tych organizmów państwowych, co widać na mapach z różnych epok. Dla pogłębienia zamieszania, i być może pod wpływem tego zachodniego zwyczaju, niektórzy współcześni Turcy zacierają dziś granicę między Osmanami a ich dzisiejszymi następcami. Kiedy prezydent Erdoğan mówił o „tysiącach lat tradycji państwowej” i „starożytnym narodzie tureckim”, wyraźnie dążył do tego, by jego państwo postrzegano jako osadzone w bardzo długiej historii domniemanego tureckiego dziedzictwa państwowego. Ucieleśnieniem tej historycznej fikcji był moment, gdy Erdoğan w styczniu 2015 roku otworzył w Ankarze nowy, budzący kontrowersje pałac prezydencki liczący 1150 pokoi. Podczas pierwszej publicznej uroczystości, powitania prezydenta Palestyny Mahmuda Abbasa, obaj przywódcy stanęli u stóp schodów, na których ustawiono szesnastu mężczyzn w strojach wojowników symbolizujących kolejne tureckie (lub przynajmniej tureckojęzyczne) imperia, sięgające czasów Hunów z mniej więcej 200 roku p.n.e. Komentatorzy polityczni drwili z tej osobliwej inscenizacji, media społecznościowe zawrzały, a historycy krzywili się z zażenowania. Jednak całe to widowisko pokazało, jak silnie rząd Erdoğana pragnie wpisać się w szeroką narrację o dziejach ludów tureckich, sięgającą chronologicznie czasów Hunów, a geograficznie obszarów zamieszkanych niegdyś przez Mongołów i ich przodków w Azji Środkowej.

Kontrastuje z tym fakt, że ludzie, którzy stworzyli nowoczesne państwo odziedziczone przez Erdoğana, mieli odmienne spojrzenie na związki imperium osmańskiego z Republiką Turcji. Przywódcy z początków republiki, a przede wszystkim jej założyciel Mustafa Kemal, znany później jako Atatürk, stanowczo odrzucali dziedzictwo osmańskie. Starali się wytyczyć wyraźną, nieprzekraczalną granicę między dawnym porządkiem imperialnym a nową, „nowoczesną” republiką, mimo że wciąż wiele elementów łączyło oba ustroje. Wprowadzili oni serię radykalnych, choć ostatecznie raczej powierzchownych reform, mających symbolizować zerwanie z osmańską i islamską tradycją. Piątek, tradycyjny muzułmański dzień odpoczynku, zamienili w zwykły dzień pracy, wprowadzając zachodni weekend; zakazali mężczyznom noszenia fezów na rzecz kapeluszy z rondem w stylu zachodnim; zamknęli szkoły religijne i rozwiązali mistyczne bractwa sufickie, będące dwiema instytucjonalnymi podporami życia islamskiego w epoce osmańskiej. Później zastąpili alfabet arabski zmodyfikowanym alfabetem łacińskim i dokonali głębokiej ingerencji w sam język turecki, reformy, którą określano później mianem „katastrofalnego sukcesu”.

Radykalnie odmienne wizje tego, czym powinna być Turcja, jak powinna się odnosić do swojej przeszłości i z jakich tradycji czerpać (a które odrzucać), leżą u podstaw najnowszej historii tego kraju. XX wiek przyniósł Turcji niezwykłe, a momentami dezorientujące zmiany. Aby zrozumieć jej niedawną przeszłość i współczesne dylematy, trzeba uwzględnić osmańskie korzenie państwa; jego długą i złożoną historię. Dlatego rozpoczniemy od przyjrzenia się początkom imperium osmańskiego i jego ewolucji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Przypisy są dostępnetylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu