Trudne sąsiedztwo. Krótka historia stosunków japońsko-rosyjskich ebook

SPOTKANIA NA CUDZYM TERENIE

1. ZIEMIE GOSPODARZA

Japończycy z Ajnami zetknęli się kilka wieków wcześniej niż Rosjanie. Wtedy byli oni jeszcze ludem Wa⁠1, czyli grupą etniczną, działającą głównie na morzu między kontynentem, Półwyspem Koreańskim i wyspami – później – japońskimi, która między II wiekiem p.n.e. a III wiekiem n.e. opanowała południe wyspy Kiusiu. Wa stali się ludem Yayoi, przodkami ludu Yamato, czyli Japończykami. Ludy Yamato, albo Wajin, po opanowaniu Kiusiu i innych wysp południowych, w sposób naturalny znalazły się na południu Honsiu, gdzie zetknęły się z tubylcami, których zaczęli wypychać na północ wyspy⁠2. Dla nich to byli ezo – barbarzyńcy. Wypychając Ajnów coraz bardziej na północ, na nieznane Wajin obszary, nazywali je Ezo-chi (蝦夷地), czyli „ziemie barbarzyńców”, „niecywilizowanych ludzi”. To ziemie później znane jako Hokkaido, Sachalin i Wyspy Kurylskie.

Wśród tych obszarów największa była wyspa, którą Wajin nazwali Ezo (Hokkaido) lub Ezo-ga-shima (蝦夷ヶ島), dosłownie Wyspa Barbarzyńców, i to ona pierwsza stała się celem ekspansji Wa/Japończyków. Już w XIV wieku zdobywali przyczółki na Ezo i wchodzili w relacje handlowe z Ajnami. Ajnu wymieniali swoje specjały – takie jak wodorosty, suszone ryby, skóry i pióra – na ryż, tkaniny i żelazo. Ta rosnąca potrzeba handlu spowodowała, że do połowy XV wieku wzdłuż wybrzeża półwyspu Oshima, tj. w południowej części wyspy Ezo, powstały japońskie przyczółki. W XVI wieku szczyt wyspy Honsiu był administrowany przez klan Ando, który kontrolował całą okolicę, także japońskie osady na Ezo. Wraz z rozwojem handlu osady japońskie stopniowo się rozszerzały, co doprowadzało do różnych konfliktów, także krwawych, które występowały nieprzerwanie przez lata.

Zetknięcie Ajnu i Wajin zmieniło historię tych pierwszych. Fizycznie byli inni. Swoim wyglądem, językiem i obyczajami różnili się znacznie zarówno od Japończyków na południu, jak i mieszkańców Kamczatki – Kamczadalów na północy. Nie byli podobni do skośnookich Japończyków. Kiedy Japończycy zetknęli się z nimi na Wyspach Kurylskich w XVIII wieku, nie umieli odróżnić ich od Rosjan. Ich skóra była blada, bardziej biała niż żółta. Mieli mocną sylwetkę, ich włosy były bujne i gęste, długie, falowane, czasami o rudym zabarwieniu. Mężczyźni nosili gęste brody, a kobiety miały tatuaże na twarzy, które na pierwszy rzut oka wyglądały jak wąsy. Oczy – w większości piwne, ale mogły także być „zielonkawe” – mieli Ajnu głęboko osadzone, a fałdę powiekową wyraźnie zaznaczoną. Ich język, wierzenia oraz obyczaje były całkowicie inne niż ludów Wajin. Nie uprawiali rolnictwa. Żyli też w mniejszych skupiskach niż Wajin. Ich osady były rozproszone, co wynikało z faktu, że uprawiali głównie łowiectwo i rybołówstwo, przez co potrzebowali znacznych obszarów do zaspokojenia swoich życiowych potrzeb.

I właśnie te różnice zainteresowały polskiego zesłańca Bronisława Piłsudskiego.

Powyższa fotografia to jedno z setek zdjęć przez niego wykonanych. Przedstawia Ajnu z Sachalinu (1905). Na Sachalin Bronisław trafił w roku 1887 za współudział w próbie zamachu na cara Aleksandra III. Zamiast śmierci podarowano mu katorgę na Sachalinie. I tu znalazł swoją ścieżkę życiową. Zaczął badać kultury autochtonów, m.in. Niwchów, Oroków oraz Ajnów. Tym ostatnim poświęcił najwięcej uwagi. Badanie prowadził nie tylko na Sachalinie, ale też na ich dawnej głównej wyspie – Hokkaido. Jednym z efektów jego pracy są unikatowe nagrania dźwiękowe zarejestrowane na 100 wałkach woskowych. Choć formalnej edukacji nie miał, był wybitnym etnografem. Jego największym osiągnięciem było utrwalenie fonograficzne mowy i pieśni Ajnów. W Japonii bohater narodowy, znany na świecie, niestety mało znany w Polsce.

Termin Ajnu dla określenia całej grupy etnicznej zaczął być używany w okresie Edo (1603–1867). W XVIII i XIX wieku stał się powszechny. Różnice fizyczne między Ajnu a Japończykami szczególnie mocno podkreślano po rewolucji Meiji (1868), kiedy to głoszono teorię o boskości rasy japońskiej, do której nie pasowali pierwotni mieszkańcy tych wysp. Japończykom najbardziej przeszkadzało nadmierne owłosienie Ajnu. Pojawiały się nawet sugestie, że Ajnu krzyżowali się ze zwierzętami, aby mieć włochate dzieci. Te wszystkie niedorzeczne opowieści spychały ich przez lata na margines życia społecznego w Japonii⁠3.

2. WYSPY MORZA OCHOCKIEGO – DOMENA CHIN

W żadnym okresie historycznym, na żadnym obszarze, żaden mały lud nie był w stanie samodzielnie funkcjonować – albo został podbity przez silniejsze nacje, albo był im podporządkowany. Nie inaczej było z Ajnami. Dominującą potęgą obszaru było cesarstwo chińskie, które od epoki Han (206 p.n.e.–220 n.e.) wiązało ze sobą wszystkie okoliczne ziemie i ludy systemem hołdu i danin. System ten stosowano wobec terytoriów, których nie dało się podbić i włączyć w bezpośrednią administrację cesarstwa, a które jednocześnie były za słabe, by mogły funkcjonować samodzielnie. Ich władcy składali cesarzowi Chin hołd i daninę określonej wysokości, a dwór chiński pozwalał im na pewną autonomię wewnętrzną i prowadzenie handlu⁠4.

W tym systemie funkcjonowali też Ajnowie zamieszkujący wyspy Morza Ochockiego. Dla Hanów był to obszar Sachalin, w którego skład wchodziły wszystkie wyspy regionu, a który formalnie był związany z Chinami do roku 1855, tj. do czasu, kiedy Rosja i Japonia oficjalnie go między siebie podzieliły. Mieszkańcy tego regionu w różnym stopniu przewijali się przez historię dynastii – Jin (265–420), Tang (618–907), Liao (907–1125). Skuteczną kontrolę tego obszaru wprowadziła mongolska dynastia Yuan (1271–1368). Imperium Mongołów kontrolowało Mandżurię od 1233 roku. W roku 1260 Kubilaj-chan stał się władcą Mongołów – Wielkim Chanem i przystąpił do podporządkowywania okolicznych ziem. W 1263 roku na jego polecenie utworzono u zbiegu rzek Amur i Amgun w Nuergan-cheng placówkę administracyjno-wojskową (komandorię), z której objęto kontrolą obszar nad dolnym biegiem Rzeki Czarnego Smoka, czyli Amurem, podporządkowując sobie okoliczne ludy, w tym Niwchów, u ujścia Amuru. Tym samym ludy te znalazły się pod opieką Mongołów, co powinno im zapewnić pokój. Niwchowie zamieszkiwali także północną część wyspy Sachalin, a w jej południowej części mieszkali Ajnowie, zwani przez nich Kugi (骨嵬) albo Kuyi. Ajnowie z południa regularnie najeżdżali północ wyspy. Często też zapuszczali się w głąb kontynentu, gdzie potajemnie prowadzili handel futrami. Kiedy w 1264 roku Kugi z południa wyspy ponownie najechali Niwchów, Mongołowie w obronie swoich poddanych najechali Kugi, co ich jednak nie powstrzymało przed następnymi wrogimi wypadami na ziemie Niwchów.

W interesie Mongołów leżało ujarzmienie Ajnów z południa Sachalinu. W dwudziestej trzeciej części dzieła historycznego z 1370 roku, znanego jako Dwadzieścia cztery historie, (二十四史)⁠5, znajduje się kronika dynastii Yuan – Yuan-shi, z której wynika, że Mongołowie po następnej eskapadzie Kugi nie użyli siły, ale oferowali im w zamian za poddanie i pokój żywność oraz inne dobra. Dążyli do włączenia ich w system hołdu i danin, co wykluczało prowadzenie wojen.

Ten dyplomatyczny zabieg się nie powiódł, więc Mongołowie w następnych latach stosowali siłę do podporządkowania sobie opornej nacji. Walki z Ajnami trwały jeszcze wiele lat. Ostatecznie ulegli w 1308 roku. Wysłali do Nurgan misję z darami i obiecali co roku płacić daninę (trybut) w postaci futer. Tym samym uznali zwierzchnictwo mongolskiej dynastii Yuan, przez co zostali włączeni w system hołdu i danin, a to z kolei pozwoliło im na prowadzenie stabilnego życia i handlu z cesarstwem⁠6.

Dynastia Ming (1368–1644) w roku 1387 przejęła kontrolę nad tym obszarem Mandżurii (1387–1616)⁠7. Za panowania cesarza Yongle (1402–1424) w roku 1409 przywrócono działanie komandorii w Nurgan, obejmującej kontrolą tereny do ujścia Amuru, w tym także wyspę Sachalin. W roku 1413 przedstawiciel cesarza Yongle zjawił się na wyspie, nadał lokalnemu władcy tytuł chiński i wręczył pieczęć cesarską na znak podporządkowania. Od tego czasu mieszkańcy wyspy Sachalin regularnie składali hołd poddańczy i daniny, które w części były trybutem, a w części towarem wymiany handlowej, a emisariusze ludów zamieszkujących okolice dolnego Amuru i Kuyi odwiedzali placówkę Nurgan i otrzymywali szaty, narzędzia i żywność jako prezenty od władców dynastii Ming⁠8.

Obszar Sachalin pozostawał w domenie Chin także w czasie panowania dynastii mandżurskiej Qing (1644–1911). Qingowie uprościli rytuał składania hołdu i danin. Co roku wysyłano na „Wyspę u ujścia Rzeki Czarnego Smoka”, tj. Sachalin, urzędników, którzy przyjmowali zarówno hołd, jak i daniny, głównie futra i skóry, a także prowadzili handel wymienny.

Do końca XVIII wieku albo do początków XIX Sachalin był częścią sieci handlowej łączącej Mandżurię, Japonię i Kamczatkę. Wojny opiumowe (1839–1842; 1856–1860) zmieniły wszystkie układy na Dalekim Wschodzie. Obok coraz silniejszej w regionie Rosji, na arenę wkracza „otwarta siłą” w 1854 roku Japonia. I rozpoczęła się rywalizacja o Morze Ochockie na północ i północny wschód od Hokkaidō.

3. RUSYFIKACJA REGIONU

Rosja swoją potęgę w Azji Wschodniej zaczęła budować, zajmując w latach 1552–1566 Kazań i Astrachań – twierdze mongolskie położone na Wołdze. To początek wędrówki w kierunku wybrzeży Pacyfiku. W roku 1582 rozpoczęto podbój chanatu syberyjskiego, kiedyś integralnej części Imperium Mongolskiego. Na zdobywanych terenach Rosjanie budowali forty, które były stacjami do dalszej ekspansji. W 1598 roku chanat syberyjski włączono do cesarstwa rosyjskiego. W drugiej połowie XVII stulecia w kręgu zainteresowań Rosji, poza Syberią, znalazły się rozległe stepy Mongolii i Mandżuria. W 1632 roku Rosjanie założyli nad Leną Jakuck, ważny ośrodek w dalszym parciu na Wschód. W roku 1639 Iwan Moskwitin i jego kozacy dotarli do ujścia rzeki Ochty (Óхта) i morza, do którego ta rzeka uchodziła. W roku 1647 założyli osadę Ochock, a morze stało się Morzem Ochockim⁠9. W roku 1643 z Jakucka wyruszyła wyprawa kozaków kierowana przez Wasyla D. Pojarkowa, która płynąc jednym z dopływów Leny, przekroczyła Góry Stanowe, i dalej rzeką Zeją pod koniec lata 1644 roku dotarła do środkowego Amuru, gdzieś na wysokości mandżurskiej twierdzy Ajgun (obecnie Heihe)⁠10. Twierdza ta była obsadzona wojskiem gotowym do wyparcia Rosjan z tego rejonu.

Bez wątpienia Wasyl Pojarkow i jego kompani byli pierwszymi Rosjanami, którzy w czasie tej wyprawy otarli się o linię brzegową Sachalinu. Badając dalekie obszary Syberii, w roku 1646 przez trzy miesiące krążyli wokół jego zachodnich wybrzeży, ale na ląd (wyspę) nie zeszli⁠11.

Rosjanie ziemie nad Amurem traktowali jak ziemię niczyją, a że „ziemia była tu dobra i uprawiano żyto, pszenicę, jęczmień, owies, proso, grykę, groch polny i konopie, a zbiory były obfite”, to był to dla Rosjan „zapasowy chleb” na „co najmniej pięć lat”⁠12. Ziemie te włączano do imperium rosyjskiego, ustanawiając realną kontrolę nad miejscowymi ludami, które zmuszano do płacenia carowi podatku w naturze – jasaku. W tym przypadku głównie futer soboli i gronostajów. Miał to być namacalny dowód „oddania się w chwalebną opiekę wielkiego władcy”⁠13. Region Amuru był jedynym miejscem na całym rozległym obszarze od Jeniseju do Pacyfiku, gdzie dogodne warunki naturalne umożliwiały rozwój rolnictwa. Żyzne ziemie tego region umiały stać się spichlerzem Syberii Wschodniej. Do ochrony carskich interesów zakładano kolonie wojskowe i wznoszono warownie. W górnym biegu Amuru w roku 1651 założono twierdzę Ałbazin, a w roku 1654 nad rzeką Nerczą kolejny fort – Nerczyńsk.

Wszystkie akcje Rosjan były naruszeniem domeny Qingów. Rosjanie wychodzili z założenia, że „Mandżuria nie jest dziedziczką Mongolii” i Mandżurowie nie mogą sobie rościć praw do terenów stanowiących kiedyś imperium mongolskie. Nie brali pod uwagę, że ludy tego obszaru funkcjonowały jako względnie niezależne części cesarstwa, składały Qingom hołd poddańczy i daniny, które były bazą handlu wymiennego. Qingowie tych terenów nie kolonizowali, nie tworzyli na nich mandżurskiej administracji i nie obsadzali garnizonami wojskowymi. Stanowiły one część tianxia, tj. ziem, które z założenia należały do cesarza Chin. Rosjan to dziwiło, uznali, że mogą te ziemie zagospodarować, na co Mandżurowie odpowiedzieli zbrojnie i od roku 1652 stopniowo wypierali garnizony rosyjskie i rosyjskich osadników.

Po latach konfliktów 27 sierpnia 1689 roku w Nerczyńsku podpisano „Traktat pokojowy między Rosją a Chinami w sprawie granic i warunków handlowych” (Мирный договор между Россией и Китаем о границах и условиях торговли)⁠14. Wytyczone wówczas granice między tym, co chciała zagarnąć Rosja, a tym, czym władała w ramach systemu hołdu i danin dynastia mandżurska, były mało precyzyjne, ponieważ żadna ze stron nie znała topografii regionu. Niemniej nawet takie ich określenie zapobiegło dalszej ekspansji Rosji na wschód.

Takie terytorium Qingowie utrzymali do wojen opiumowych. Zaczęli jednak zdawać sobie sprawę z kruchości swojej władzy na tym obszarze i uważniej przyglądać się obszarom peryferyjnym. W latach 1709–1710 cesarz Kangxi wysłał w okolice dolnego Amuru trzech jezuickich matematyków, by przeprowadzili badania terenowe i sporządzili mapy obszaru, a zwłaszcza „wielkiej wyspy leżącej u ujścia Amuru”. Wynikiem tych badań było powstanie jednej z pierwszych szczegółowych map Sachalinu, która później została włączona do słynnego zbioru „Mapy cesarza Kangxi”⁠15.

Jedną z cech systemu hołdu i danin była nieingerencja rządów chińskich w życie państw składających Chinom hołd. Ludność Sachalinu – Niwchowie, Orokowie i Ajnowie – bez oporów uznawała zwierzchnictwo Qingów i regularnie składała hołd i daniny. Były to też możliwości wymiany handlowej i kulturowej. Wyspa handlowała głównie futrami soboli, lisów i wydr. Dostarczała też Mandżurom towary, takie jak produkty żelazne, ryż i alkohol, pochodzące od ludu Wajin, w zamian otrzymywała od Mandżurów jedwabie, brokaty, tytoń, fajki, alkohol, koraliki, igły, ale też ryż i sól.

Misje hołdowe odbywały się w miesiącach letnich i generowały ożywione wydarzenia przypominające targi handlowe, na których wiele grup kulturowych i językowych z całego regionu wymieniało towary i informacje na marginesie bardziej formalnych ceremonii składania hołdu. Czasami dochodziło do konfliktów między kupcami z Sachalinu a kupcami mandżurskimi, którzy co roku przybywali na wyspę. Zdarzało się, że transakcje wymienne kończyły się kłótniami i bójkami. Bywało, że kupcy sachalińscy mordowali kupców chińskich i zabierali ich towary. Jeden z takich incydentów miał miejsce w roku 1732, co zmusiło władze Qing do wysłania na Sachalin wojsk mandżurskich. Po przywróceniu na wyspie spokoju Mandżurowie ustalili wysokość i rodzaj danin składanych przez Niwchów i Ajnów oraz wyznaczyli przedstawicieli społeczności Sachalinu do kontaktów z dworem.

Przez prawie 150 lat Rosjanie nie naruszali układu nerczyńskiego z 1689 roku, co nie znaczy, że nie interesowali się Sachalinem. Zapuszczając się coraz bardziej na wschód, dotarli do Kamczatki. W latach 1697–1699 przebywała tam ekspedycja badawcza pod kierunkiem Władimira W. Atłasowa. Na środkowej Kamczatce natknął się on na rdzenną ludność Kamczadali, a posuwając się na południe, dotarł do cypla, gdzie spotkał ludzi o odmiennych rysach twarzy, którzy mówili o sobie Kur. Rosjanie byli zdumieni wyglądem tubylców: przed nimi pojawili się ludzie z gęstymi brodami, z szerokimi oczami, jak u Europejczyków, z dużymi, wystającymi nosami. Podobni byli do chłopów z południowej Rosji, do mieszkańców Kaukazu, do zagranicznych gości z Persji lub Indii, do Cyganów, ale nie do Japończyków⁠16.

Ten stan rzeczy potwierdził w roku 1711 inny badacz regionu – potomek polskiego zesłańca – Jan Kozyriewski, który 11 sierpnia wylądował na wyspie Szumszu. Dłuższe i dokładniejsze badania Kuryli przeprowadził w roku 1713, kiedy to stanął na czele dużej ekspedycji liczącej 55 rosyjskich kozaków i rzemieślników oraz jedenastu kamczackich tubylców. Najpierw dotarł do wyspy Szumszu, a potem Paramuszyr. Kuru z Paramuszyr próbowali stawiać opór, ale nie byli w stanie pokonać kozaków. Zostali zmuszeni do złożenia jasaku i uznania zwierzchnictwa Rosji. Kozyriewski wrócił na Kamczatkę, zabierając ze sobą dwóch zakładników z Paramuszyr i jednego z wyspy Iturup, który zjawił się tu w celach handlowych. To od niego, za pośrednictwem tłumaczy, otrzymał szczegółowe informacje o prawie całym łańcuchu wysp na południu. Spotkał też Japończyków, których burza zagnała w odległe regiony północne. Od nich Kozyriewski uzyskał informacje o innych wyspach na południu zamieszkałych przez Kuru i wyspie Matmai (Ezo), na której już usadowili się Japończycy. Na podstawie uzyskanych informacji Kozyriewski opracował „Szkice wysp morskich”, które zawierały informacje o większości wysp zamieszkałych przez Kuru, a także Matmai i Japonii⁠17. Z tych „Szkiców” pochodzi opis wysp:

Z dalszego opisu wynika, że:

Wszystkie wyspy tego łańcucha mają ajnuskie nazwy: Paramuszyr w języku Ajnów oznacza „Szeroka wyspa”, Onekotan to „Stare osiedle”, Urup⁠20 – „Łosoś”, Iturup – „Meduza”, Kunaszyr – „Czarna wyspa”, a Szykotan – „Najlepsze miejsce”. Zachowały się też inne nazwy: Tsushima – „odległe”, Fuji – bóstwo paleniska w Ajnu, Yamatai – „Miejsce, gdzie morze przecina ziemię”, Saharen (Sachalin) – „Pofałdowana ziemia w stylu Ajnu”.

Rosjanie nie zmienili nazw badanych wysp, oznaczali je numerami, w zależności od ich odległości od Kamczatki. Po dalszej eksploracji wyspa Szykotan oznaczona została jako 21, a Ezo, czyli Matmai, jako 22 wyspa Kuryli.

W latach 1738 i 1739 miały miejsce kolejne rosyjskie ekspedycje na Kamczatkę, w których brał udział M.P. Szpanberg – Duńczyk w służbie rosyjskiej⁠21. W czasie pierwszej wyprawy dotarł on do wyspy Urup, a w czasie drugiej ekspedycji odbył podróż w na południe łańcucha kurylskiego i znalazł się w okolicach wschodniego wybrzeża wyspy Honsiu. Wracając na północ, dotarł w okolice wschodniego wybrzeża Hokkaido, co pozwoliło mu zbadać południowe wyspy Kuryli, w tym Szykotan i wyspę Zieloną (Зеленый, 志発 島 Shibotsu), największą w grupie wysp Habomai. Niejako przy okazji odkrył, że tylko wyspa Ezo znajdowała się pod kontrolą Japonii.

W drugiej połowie XVIII wieku Rosjanie dalej eksplorowali Wyspy Kurylskie. Od mieszkańców pobierali jasak i poddawali ich rosyjskiej władzy. Na niektórych wyspach, m.in. na Urup, zakładali rosyjskie osady. Osadnicy budowali tam domy, uprawiali ogródki, siali jęczmień, pszenicę, żyto, owies, proso, konopie i hodowali krowy. W 1775 roku osada na Urup została ufortyfikowana i wyposażona w armaty. W tym samym roku zaczęła tu działać faktoria handlująca futrami. Prowadzono handel wymienny z Ajnami, a za ich pośrednictwem nawiązywano kontakty handlowe z Japończykami. Osadę na Urup w 1795 roku nazwano Kuriłorosja (Курилороссия), co oznaczało silne umiejscowienie tam Rosjan⁠22.

Po stu latach eksploracji wyspy te stały się tak „rosyjskie”, że w 1786 roku caryca Katarzyna II ogłosiła, że archipelag jest częścią Imperium Rosyjskiego. Potwierdził to car Paweł I w zasadach dla utworzonej w roku 1799 i działającej do roku 1867 Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej (Российско-американская компания), mającej monopol na handel na Aleutach, Alasce, Kamczatce i Wyspach Kurylskich⁠23.

Osiedlając się na wyspach zamieszkanych przez Ajnów, Rosjanie poddawali ich kolonizacji i rusyfikacji. Dla ludów tego obszaru nastały straszliwe czasy. Ajnów rusyfikowano na siłę, niszcząc ich kulturę i tradycyjny sposób życia. Rosyjska kolonizacja Ajnów była tak okrutna, jak podboje obszarów Syberii: był to pogrom, terror i ściąganie podatków. Nadużycia były powszechne: każdy nowy oddział kozaków pobierał jasak, co obniżało poziom życia Ajnów. Podatki pobierano w naturze od każdego mieszkańca wysp, czasami także za „martwe dusze”, czyli członków klanu, którzy zginęli lub uciekli. Porywano ludzi, przetrzymując ich jako zakładników, co pozostałych miało zmusić do posłuszeństwa. Ajnowie uciekali z wysp podlegających rosyjskiej jurysdykcji na południe, głównie na Ezo, gdzie japońskie rządy wydawały im się mniej okrutne, co dla rosyjskiej administracji nie było korzystne, ponieważ spadały dochody z podatków i handlu. Zaniepokoiło to stolicę do tego stopnia, że w roku 1779 caryca Katarzyna II wydała rozkaz, nakazując zmienić stosunek do miejscowej ludności: „Z powodu trudności w sprawowaniu kontroli nad nowo podbitymi ziemiami i nadużyciami w jej sprawowaniu, zaleca się, by zostawić w spokoju włochatych Ajnów, którzy zostali rosyjskimi poddanymi, i nie żądać od nich podatków”. Zaleciła też, by wobec Ajnu być „przyjaznym i miłym w imię zysków z polowań i handlu”⁠24.

Nie znaczy to jednak, że w swej ekspansjonistycznej działalności na Dalekim Wschodzie Rosjanie nie natrafiali na żadne przeszkody. Już od XVII wieku pojawiali się tu żeglarze z Europy – Hiszpanie, Portugalczycy, Holendrzy, Anglicy, Francuzi. W roku 1643 na wodach wokół Japonii zjawił się holenderski kartograf i poszukiwacz „złotych i srebrnych” wysp na Pacyfiku Martin Gerritz de Vries. Płynąc z Jawy na statku Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, w czerwcu 1643 roku znalazł się w pobliżu południowego łańcucha wysp Kuryli – Szykotan i Kunaszyr, przepłynął cieśninę między Iturup i Urup (obecnie cieśnina ta nosi jego imię). 20 czerwca Holendrzy wylądowali na wyspie Urup, gdzie znaleźli „glebę, która przypomina rudę i wydaje się zawierać srebro”. 23 czerwca 1643 roku de Vries wszedł na wysoką górę o płaskim wierzchołku, umieścił tam drewniany krzyż i ogłosił ten teren własnością Kompanii Wschodnioindyjskiej. Holandia przez sto lat zgłaszała do wyspy roszczenia. W swojej dalszej wędrówce po Morzu Ochockim de Vries dotarł do wybrzeży Hokkaido, a potem Sachalinu, gdzie nawiązał kontakty z Ajnami. Później naniósł Sachalin na mapy, traktując go jak część kontynentu⁠25.

Pod koniec XVIII wieku angielscy i francuscy „odkrywcy” wykazywali coraz większe zainteresowanie nawiązaniem kontaktów handlowych z Chinami, co nakierowało ich wyprawy na wody w pobliżu Chin i Japonii. We wrześniu 1778 roku angielski kapitan James Cook otarł się o Czukotkę, Kamczatkę i Wyspy Kurylskie podczas swojej trzeciej wyprawy dookoła świata, kiedy szukał przejścia morskiego z Oceanu Spokojnego na Ocean Atlantycki⁠26. W 1787 roku w tym regionie zjawiły się francuskie statki ekspedycji La Perouse'a. Był on pierwszym Europejczykiem, który wpłynął do Zatoki Tatarskiej, a także przepłynął cieśninę, oddzielającą Sachalin od wyspy Hokkaido (później nazwano ją jego imieniem). W latach 1796–1797 na tych wodach pojawił się angielski kapitan William Robert Broughton, który dokładnie badał wschodni kraniec Syberii, wybrzeże Sachalinu, Półwysep Koreański i Przymorze. Jego statek jako pierwszy statek zagraniczny przekroczył Cieśninę Tsugaru⁠27.

4. JAPOŃCZYCY I WYSPY AJNÓW

Droga Japończyków na wyspy północne była długa. Kiedy wypchnęli z Honsiu ostatnich Ajnów, zaczęli zapuszczać się na zamieszkane przez ten lud wyspy północne. Ten kierunek ekspansji nie niósł za sobą żadnych zagrożeń. Japonia po okresie wojen domowych (1467–1600), zjednoczeniu kraju i ustanowieniu szogunatu (1603) ograniczyła swoje kontakty z cudzoziemcami, zwłaszcza misjonarzami hiszpańskimi i portugalskimi, którzy przywieźli na wyspy japońskie wrogie idee chrześcijańskie, sprzeczne z zasadami konfucjanizmu i hierarchii społecznej⁠28. Szogunat uznał cudzoziemców za zagrożenie dla porządku społecznego, a także dla handlu, który chciał mieć pod kontrolą i na wzór chiński wprowadził zakaz bezwzględnego komunikowania się ze światem zewnętrznym⁠29. W latach 30. XVII wieku ogłoszono szereg dekretów izolujących ten kraj od świata, ostatni w 1639 roku. Najpierw ograniczano, a następnie kategorycznie zakazano Japończykom podróżowania poza wyspy. Tych, którzy odważyli się wrócić do kraju po pięciu latach pobytu za granicą, skazywano na śmierć. Szogunat zakazał też budowy dużych statków przystosowanych do dalekich podróży. Cudzoziemcom zabroniono wjazdu do Japonii. Niektórzy za naruszenie tego zakazu stracili życie. Taki los spotkał przedstawicieli Portugalii, którzy przybyli do Japonii w sierpniu 1640 roku z Makau. Prawie wszystkim ścięto głowy. Przy życiu pozostawiono kilku niższych sług, którym pozwolono wrócić do Makau i opowiedzieć o tym, co czeka cudzoziemców próbujących nawiązać kontakt z Japończykami⁠30.

Polityka „zamkniętego kraju” trwała ponad 250 lat, co czyniło nawiązanie stosunków z Japonią prawie niemożliwym. Prawo szogunatu stanowiło, że jedynym miejscem , gdzie mogło dochodzić do kontaktów z zachodnimi cudzoziemcami był port Nagasaki. Ten stan utrzymywał się aż do siłowego otwarcia Japonii przez Stany Zjednoczone w latach 1853–1854. Nie znaczy to jednak, że Japończycy przez 250 lat z nikim nie prowadzili handlu. Handlowali z Chińczykami w Nagasaki, z Koreańczykami na wyspie Cuszima, z Riukiuańczykami na Kiusiu i Okinawie. Handlowali też z Holendrami.

Holendrzy to jedyni zachodni barbarzyńcy, którym pozwolono przebywać w określonym miejscu na terytorium Japonii. Byli oni łącznikiem między zamkniętą Japonią a światem zewnętrznym. Najpierw przebywali na wyspie Hirado, a od roku 1641 na małej sztucznej wyspie Dejima, którą zbudowano w zatoce Nagasaki. Mogli korzystać z niej w latach 1641–1853.

Holendrzy w sposób szczególny wpisali się w historię Japonii – poza wymianą różnego rodzaju towarów byli dla Japończyków źródłem dostępnej ówcześnie wiedzy. Od końca XVIII do początków XIX wieku dostarczyli im ponad 10 tys. zagranicznych książek na różne tematy naukowe, co pozwoliło Japonii być na bieżąco z zachodnią technologią i medycyną⁠31. Handel Holendrów z szogunatem odbywał się według chińskiego modelu dyplomacji, czyli w systemie hołdu i danin. W latach 1660–1790 przedstawiciel Holandii raz w roku musiał złożyć hołd szogunowi w Edo. Po tym okresie robił to co cztery lata. Zgodnie z założeniami polityki hołdu i danin Holendrzy nieśli szogunowi drogie prezenty – na które on wcześniej „składał zapotrzebowanie” – jak astrolabia, okulary, teleskopy, globusy, instrumenty medyczne, książki medyczne, egzotyczne zwierzęta i ptaki tropikalne. Dokładnie tak, jak to robiono w cesarskich Chinach⁠32.

Pod koniec XVI wieku Japończycy osiedli trwale na południu Ezo, na półwyspie Oshima, gdzie zakładali punkty handlowe.

Część terytorium Ajnów zajęta przez Japończyków (Wajin)

Japończycy wyspę Ezo zaczęli badać dopiero od XVII wieku. Główną rolę w organizowaniu pierwszych wypraw na północ odegrali władcy z klanu Matsumae. Aż do roku 1869 była to dla nich „obca kraina włochatych barbarzyńców”. Dla Ajnów były to Ainu mosir – „ziemie przodków”. Do XVI wieku ta wyspa dawała Ajnom poczucie niezależności i bezpieczeństwa, chociaż już wcześniej na jej wybrzeżach zaczęli osiedlać się Wajin, którzy uciekli z Honsiu przed głodem, biedą i wojnami, które tam się toczyły. Prowadzili oni regularny handel z Ajnami, nie zapuszczając się w głąb ich lądu.

Sytuacja mieszkańców zmieniła się pod koniec XVI wieku, gdy na południu wyspy zjawił się klan Kakizaki, który w roku 1603 zmienił nazwisko na Matsumae. W roku 1590 jego przywódca otrzymał od Toyotomiego Hideyoshiego, jednego z wodzów dążących do zjednoczenia Japonii, prawo do ziemi na przyczółku Ezo-chi jako lenno. Powstała tam marchia, czyli strefa buforowa między Japonią (Wa) i barbarzyńcami.

Klan ten przejął kontrolę nad wszystkimi japońskimi osadami i wyraźnie zaznaczył granice między Japonią i Ajnu. Obszar zamieszkany przez Japończyków zaczęto nazywać Wajin-chi 和人地 – Ziemia Wajin, czyli Ziemia Japońska, reszta nadal była barbarzyńska – Ezo-chi⁠33.

W roku 1606 Matsumae zbudował potężny zamek i stworzył ośrodek administracyjny, z którego kontrolowano południe wyspy, okoliczne wody i handel z Ajnami. Klan na północ się nie zapuszczał i chociaż wpływy oraz kontrola Japończyków nad Ajnami stopniowo rosły, to szogunat nie uważał ich ziem za terytorium Japonii. Przez długi czas byli oni w większości pozostawieni samym sobie. Wszystko zmieniło się, kiedy w latach 30. XVII wieku na Hokkaido odkryto pierwsze złoto. Doprowadziło to do szybkiego napływu japońskich górników i zakładania obozów górniczych w głębi wyspy, co oznaczało dalsze wypychanie Ajnów z ich terenów. Od 1604 roku klan Matsumae miał monopol na cały handel z Hokkaido, zakładał coraz więcej punktów handlowych na obszarach Ajnów. W latach 60. XVII wieku Matsumae założyli punkt handlowy w Sōya – na północy wyspy (o krok od Sachalinu), a ich urzędnicy pobierali daninę od miejscowych Ajnów, co miało być dowodem na ich podporządkowanie⁠34. Najbardziej pożądane były wyroby chińskie, a zwłaszcza jedwabne chińskie brokaty zwane Ezo-nishiki⁠35. To luksusowa jedwabna tkanina w kolorze żółtym lub ciemnoniebieskim, wyszywana złotą lub srebrną nicią w smoki i inne wzory.

Kupcy z Sachalinu i Ezo wymieniali tę tkaninę na towary, takie jak futra z soboli i lisów, poszukiwane przez chińską arystokrację. W ten sposób pod koniec XVII wieku istniał już regularny kanał handlowy, przez który wędrowały towary z Chin przez Amur, Sachalin i Sōya do Japonii.

Klan Matsumae w drugiej połowie XVIII wieku zaczął interesować się południowymi wyspami kurylskimi. W 1754 roku na wyspie Kunaszyr założono ośrodek rybacki i handlowy, stąd kontrolowano łowiska i miejsca handlu wokół wysp Kunaszyr, Iturup i Urup. Do połowu ryb zatrudniano Ajnów. Eksploatowano ich tak intensywnie, że nie pozostawiano im czasu na gromadzenie żywności na zimę. Wykorzystywano też seksualnie żony Ajnów. Doprowadziło to w maju 1789 roku do buntu. Ajnowie zaatakowali Wajin na Kunaszyr i Ezo. Powstanie zostało stłumione, niektórych jego przywódców zabito, a wielu wzięto do niewoli⁠36.

Przez pewien okres wyspy południowe były obszarem ścierania się wpływów Japończyków i Rosjan. Strony dążyły do zaznaczenia swoich domen na obszarach należących do Ajnów. Każda pobierała od nich daniny, co jak już wspomniano, miało być dowodem na sprawowanie kontroli nad tym obszarem. Używano także siły. Za każdym razem strony niszczyły wzajemnie ślady swojej obecności na wyspach. Japończycy niszczyli krzyże Rosjan i stawiali swoje znaczniki. Rosjanie robili to samo. W 1798 roku Japończycy na wyspie Iturup (Etorofu) umieścili drewnianą tablicę z napisem Dainihon Etorofu (大日本恵登呂府), ogłaszającą, że wyspa jest terytorium Japonii.

W 1799 roku Japończycy usadowili się na wyspie Kunaszyr, a w 1801 na Urup. Wszędzie zakładali stacje wartownicze i zostawiali tam swoich urzędników. W roku 1801 rząd japoński oficjalnie przejął kontrolę nad Urup, włączając ją do obszaru administrowanego przez Matsumae w Ezo, co doprowadziło do serii starć z Rosją. Potrzeba określenia granic wpływów stała się coraz wyraźniejsza, zwłaszcza kiedy Rosjanie zbliżyli się w roku 1799 do wysp Ezo i Honsiu. 

Lokując się coraz mocniej na Ezo, Japończycy coraz okrutniej kolonizowali Ajnów. W roku 1798 centralny rząd japoński wysłał na tę wyspę swoich przedstawicieli, traktując ją jak swoją pierwszą kolonię, do tego karną⁠37. Rugował Ajnu z ich ziem. Przenosił na odległe, podmokłe i górzyste obszary, robiąc w ten sposób miejsce dla nowych japońskich miast i wiosek. Eliminowano z życia Ajnów wyróżniające ich odmienności. Był to przede wszystkim czarny tatuaż dookoła ust kobiet. Próbując wtopić aborygenów w tło społeczne, w roku 1799 szogunat Edo zabronił kobietom Ajnu wykonywania tatuażu i noszenia kolczyków. Miały się one upodobnić do reszty społeczeństwa⁠38.

Japońska kontrola nad terytorium Ajnów zaostrzyła się po restauracji Meiji (1868). W roku 1869 rząd japoński zmienił nazwę wyspy na Hokkaido⁠39 i powołał Biuro Kolonizacji wyspy (Kaitakushi). Status kolonii zniesiono dopiero w roku 1882⁠40, a kontrolę nad obszarem przejęła Cesarska Armia Japonii. Od roku 1873 rząd zakładał tam kolonie żołnierzy-osadników, których głównym zadaniem była obrona tych ziem przed wpływami cesarskiej Rosji⁠41. Od roku 1871 Ajnowie byli zmuszani do noszenia japońskich strojów, zmiany imion i nazwisk w stylu Wajin, zakazano także ich własnych zwyczajów i praktyk kulturowych.

Kolejnym obszarem rywalizacji Japończyków i Rosjan był Sachalin. Wówczas zamieszkany przez Ajnów, Oroków i Niwchów. Ajnowie nazywali to miejsce Kamui-kara-puto-ya-mosir, co oznacza „Wyspa, którą stworzył Bóg u ujścia rzeki”. Dynastia Qing nazywała Sachalin Kuyi-dao, czyli Wyspa Ajnów. Japończycy i Rosjanie długo sądzili, że to miejsce jest połączone z lądem.

Pierwsze datowane wyprawy Japończyków na Sachalin odbyły się w roku 1635. Przywódca klanu Matsumae, mocno już zakorzeniony na Ezo, nakazał zbadać miejsca połowów wzdłuż wybrzeży Kita-Ezo, czyli Północnego Ezo⁠42. W następnych latach klan Matsumae na tyle umocnił swoją pozycję, że w roku 1679 założył na południu wyspy osadę Ōtomari – Kushunkotan w języku Ajnów – gdzie powstało ponad sto domów osadników japońskich. Osada ta stała się centrum handlu z Ajnami i Niwchami⁠43.

Systematyczne badania Sachalinu i wysp zamieszkanych przez Ajnu/Kuru Japończycy rozpoczęli pod koniec XVIII wieku. W 1785 roku rząd japoński zorganizował ekspedycję, która badała Ezo, Sachalin i Kuryle. Japońscy badacze dotarli do Zatoki Tatarskiej na zachodzie, Przylądka Cierpliwości na wschodzie i Urup na Kurylach. Rok później japoński podróżnik Mogami Tokunai „odkrywał” i mapował niektóre wyspy Kuryli i wybrzeża Sachalinu, nie mając jednak pojęcia, że to wyspa⁠44. Dotarł do wyspy Iturup, gdzie natknął się na Rosjan, którzy opisali mu Kuryle na północy i Kamczatkę. Podjął próbę dotarcia do Kamczatki, ale burze uniemożliwiły dopłynięcie dalej niż na północny kraniec Urup. W następnych latach Mogami kilka razy podróżował na Sachalin. Zbadał ponad 700 km linii brzegowej Sachalinu wzdłuż Zatoki Tatarskiej, Zatokę Aniwa i wschodnie wybrzeże Kita-Ezo od przylądka Aniwa, dotarł do Zatoki Cierpliwości, jeziora Taraika (Не́вское) i rzeki Poronaj.

Rosjanie też badali Sachalin. Lądowali tam już pod koniec XVIII wieku. W latach 1804–1805 I.F. Krusenstern na statku „Nadieżda” w czasie pierwszej rosyjskiej ekspedycji dookoła świata dotarł na wody Dalekiego Wschodu. Usiłował nawiązać stosunki handlowe z Chinami i Japonią. Kiedy znalazł się w rejonie Morza Ochockiego, zbadał większość wybrzeża Sachalinu, ale nie odkrył, że to jest wyspa⁠45. Dowiedli tego Japończycy – a głównie badacz Sachalinu Mamiya Rinzo, który w latach 1808–1809, penetrując wody wokół, doszedł do wniosku, że to wyspa, jednak większość kartografów europejskich odnosiła się sceptycznie do tych informacji, chociaż już wcześniej francuski podróżnik La Pérouse wysunął podobne przypuszczenia podczas wyprawy w 1787 roku.

Mając silną pozycję na Ezo, Japończycy od lat 80. XVIII wieku coraz bardziej wykorzystywali Ajnów na Sachalinie, a ci nie byli w stanie sprostać ani swoim obowiązkom wobec Qingów, ani rosnącym żądaniom Japończyków. Stali się ofiarami układów, w których się znaleźli. Co roku musieli składać hołd z daninami Qingom. Zmuszeni też byli do wymiany handlowej z kupcami chińskimi, a produkty tej wymiany musiały trafić do Japończyków, którzy od nich tego oczekiwali.

Matsumae kontrolował cały handel Ajnów z Qingami, w którego ramach otrzymywali, wspomniane już wyżej, jedwabne brokaty. Klan je przejmował i wysyłał na Honsiu jako specjalne produkty Matsumae. Ajnowie nie byli w stanie dostarczać tyle jedwabiu, ile oczekiwał pazerny klan, przez co popadali w długi i zaczęli wyzbywać się swoich oficjalnych jedwabnych strojów, które otrzymywali od władców Qing. To podwójne podporządkowanie obniżało poziom ich życia. Chińczycy nie odpuszczali, a zwłaszcza chińscy kupcy, którzy nie dostając tego na co liczyli, porywali Ajnów jako zakładników. Setki lat niezależności gospodarczej Ajnów z Sachalinu dobiegały końca. Musieli oni ulec wpływom Tokugawów. Chiński system handlu i danin został zastąpiony systemem bezpośredniej kontroli gospodarczej przez Japonię⁠46.

5. WALKA O DOMINACJĘ

Pierwsza połowa XIX wieku to walka między Japonią i Rosją o dominację na tym obszarze. Jednocześnie to także dyplomatyczne wysiłki Rosji nawiązania stosunków handlowych z Japonią. W latach 1804–1805 Nikołaj P. Rezanow, szef Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej, próbował negocjować porozumienie handlowe z japońskimi urzędnikami w porcie Nagasaki. Kiedy jego wysiłki spełzły na niczym, rozzłoszczony wrócił do Pietropawłowska na Kamczatce, a następnie wysłał swoich podwładnych – N.A. Chwostowa i G.I. Dawidowa – z misją na południowy Sachalin. Zalecił im, by „weszli do Zatoki Aniwa, znaleźli i zniszczyli wszystkie japońskie statki, zabrali ze sobą ludzi zdrowych, zdolnych do pracy” i przekazali wszystkim, że „Sachalin to rosyjska posiadłość”, a to, „co znajdą w magazynach, mają zabrać ze sobą, budynki spalić, pozostawiając koszary”⁠47.

6 października 1806 roku Rosjanie przybili do Zatoki Aniwa. Następnego dnia wyszli na brzeg, na którym „umieścili maszt flagowy i dwie flagi – wojskową i handlową”. Ogłosili, że „wszystkie ziemie i wody na północ od Matsumae należą do Imperium Rosji”⁠48. Zostawili też lokalnym władzom Matsumae przesłanie: „Rosjanie, wyrządzając teraz tak niewiele szkód japońskiemu imperium, chcieli tylko pokazać, że dalszy upór rządu japońskiego mógłby całkowicie pozbawić ich tych ziem”⁠49. W roku 1807 podobnego najazdu dokonano na wyspę Iturup.

Było to pierwsze spotkanie Rosjan z Ajnami na Sachalinie, o których pisano do cara, że to „dobroduszny naród”. Zamierzano ich wykorzystać przeciwko Japończykom i prowadzić z nimi handel. Japończycy w odwecie za najazd na Sachalin zatrzymali w 1811 roku kapitana Wasilija M. Gołownina, któremu car Aleksander I zlecił m.in. sporządzenie mapy Wysp Kurylskich i brzegów Zatoki Tatarskiej. Kiedy Gołownin, sześciu członków jego załogi i tłumacz znaleźli się przy brzegach wyspy Kunaszyr w celu uzupełnienia zapasów i wody, zostali schwytani przez Japończyków i uwięzieni pod pretekstem naruszenia japońskiego terytorium. Zwolniono ich po dwóch latach, po zapewnieniu, że rosyjskie statki i kajaki nie będą pływać dalej niż na 18. wyspę (Urup). Japończycy uznawali tam wpływy Rosji.

Ten incydent wskazywał na potrzebę utworzenia stabilnej granicy między ziemiami kontrolowanymi przez Rosję i Japonię⁠50. Zachodni model stosunków międzynarodowych był w tym czasie Japończykom obcy. W Japonii – podobnie jak w cesarstwie chińskim – nie istniało ani pojęcie traktatów, ani pojęcie granic. Zagrożenie dla terytorium, które Japończycy uznawali za swoje, narodziło się, kiedy Rosjanie coraz bardziej posuwali się na południe. Długo jednak nie wyznaczano oficjalnej granicy między Urup i Iturup – która byłaby potwierdzona traktatem – ponieważ to nie mieściło się w modelu polityki Japończyków wobec cudzoziemców. Japończycy dali jednak Rosjanom jasno do zrozumienia, że nie posuną się dalej na północ niż Iturup, skutecznie wyznaczając de facto granicę na północ od tej wyspy. To nieoficjalne porozumienie było pierwszym porozumieniem granicznym między Japonią i Rosją.

Kulturowe różnice utrudniały obu stronom oficjalne prowadzenie handlu. Rosjan nie dało się umieścić w systemie hołdu i danin, a system ten zakładał wysłanie zakładnika na dwór szoguna. Problemu z tym nie mieli ani Azjaci, ani Holendrzy, ale Rosjanie mianowali ambasadorów jako przedstawicieli dworu i oczekiwali tego samego od państw utrzymujących z nimi stosunki dyplomatyczne.

Rosjanie długo nie osiedlali się na Sachalinie. Wynikało to z zawartego z Chinami traktatu w Nerczyńsku w 1689 roku, jednak na początku XIX wieku nikt już nie myślał o starych układach. Japonia coraz bardziej parła na północ wyspy Sachalin. Dotarła do zatoki Taraika, tj. około 49 równoleżnika. W tym też czasie większość Ajnów na zachodnim wybrzeżu wyspy została zmuszona do zaprzestania składania hołdu dynastii Qing, co było jednoznaczne z oficjalnym zaprzestaniem kontaktów handlowych z Chinami. Ajnowie zmuszeni zostali do handlu z Japonią, przez co traktowano ich, jakby byli poddanymi cesarstwa Japonii.

Rosjanie w okresie pierwszej wojny opiumowej (1839–1842) zdali sobie sprawę, że ich rywalem w tym rejonie jest nie tylko Japonia, ale też Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. Oba państwa dążyły do „otwarcia” Japonii i były obecne na „rosyjsko-japońskich” wodach. To skłoniło Rosjan do zmiany relacji z Japonią. W 1842 roku powołano Komitet Specjalny do zabezpieczenia interesów Rosji na terenach wokół Amuru i Sachalinu. W 1846 roku Kompania Rosyjsko-Amerykańska podjęła się eksploracji ujścia rzeki Amur i okolicznych wód.

W roku 1848 Amerykanie zainteresowali się wybrzeżem Morza Ochockiego i zamierzali zbudować tam swoje bazy wielorybnicze. W 1849 roku 154 amerykańskie statki wpłynęły na Morze Ochockie. Stało się jasne, że konieczne jest jak najszybsze skonsolidowanie rosyjskich wpływów na tym wybrzeżu.

W roku 1849 w tym regionie działał G.I. Newelski, badacz, który znalazł ujście rzeki Amur od strony oceanu. Tym samym udowodnił żeglowność Amuru i jego przydatność jako szlaku komunikacyjnego. 22 lipca 1849 roku odkrył też żeglowną cieśninę między Sachalinem a lądem, co obaliło wszystkie poprzednie teorie zakładające, że Sachalin jest półwyspem⁠51