Stąd jestem. W poszukiwaniu własnych korzeni ebook

W POSZUKIWANIU WŁASNYCH KORZENI

Zeszyt ćwiczeń opracowany na podstawie scenariuszy zrealizowanych w Ośrodku Kultury w Brzeszczach w latach 2005-2006

W POSZUKIWANIU WŁASNYCH KORZENI

O

W POSZUKIWANIU WŁASNYCH KORZENI

Zeszyt ćwiczcri opracowany na podstawie scenariuszy zrealizowanych w Ośrodku Kultury w Brzeszczach w latach 2005-2006

KOORDYNATOR PROJEKTU: Teresa Jankowska

AUTORZY SCENARIUSZY I ĆWICZEŃ:

Elżbieta Ba klar z Zdzisława C li o w a ń c o w a Renata Drewniak Barbara l'ender Renata Gasidło Jolanta Górka Jadwiga Ignaliuk - Grzywa Wojciech Janusz Andrzej Kolasa Alina Kwarciak Maria Małecka Kamil Mika Gabriela Pastuszka Dorota Rochowiak Gabriela Saduś Karolina Strąk Sylwia Szczerbowska Gabriela Uroda Natalia Włoszek Helena Za w a d z k a Krystyna Żniudka

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI:

Izabela Morończyk

W YDAWCA: Stowarzyszenie na rzecz Gminy Brzeszcze ..Brzost"

SKŁAD I DRUK:

Olicyna Drukarska A. iZ.Spyrów, 43-200 Pszczyna, ul. Piastowska 26, tel. (0-32) 210 22 13. e-mail:drukarnia(9oficynadrukarska.pl

ISBN 83-921561-3-7

„STĄD JESTEM - W POSZUKIWANIU WŁASNYCH KORZENI" projekt edukacji regionalnej

zeszyt ćwiczeń opracowany na podstawie scenariuszy zrealizowanych w Ośrodku Kultury w Brzeszczach w latach 2005 - 2006

Scenariusze opracowali i zrealizowali:

członkowie zespołów regionalnych:

Borowianki

Brzeszczanki

Jawiszowianki

Paświszczanie

Przecieszynianki

Skidzinianie

Wilczkowianki

nauczyciele i uczniowie:

Szkoły Podstawowej nr 1 im. S. Staszica w Brzeszczach Szkoły Podstawowej nr 2 im. M. Kopernika w Br/es/c/ach Szkoły Podstawowej im. K.ł.Gałczyńskiego w Jawiszowicach Zespołu Szkolno - Przedszkolnego im. Wandy Chotomskiej w Przecieszynie

Szkoły Podstawowej im. Ewy Szelburg - Zarcmbiny u Skid/miu Zespołu Szkolno - Przedszkolnego im. Kostka Jagiełły w Zasolu

Brzeszcze 200

spis treści

"Pragnę Was zachęcić abyście nadal strzegli swojej tożsamości, pielęgnując więzi rodzinne, pogłębiając znajomość sw ojego języka t starając się przekazywać tak bogatą tradycję kaszubską młodym pokoleniom".

(Ojciec Święty Jan Paweł II - Sopot'99)

„Uznając prawdziwe znaczenie i wartości regionalizmu w procesie oddziaływania na osobę, a szczególnie na młodego człowieka oraz wykorzystując bogate doświadczenia wielu środowisk, Ministerstwo Edukacji Narodowej przyjęło podstawę programową dla szkoły podstawowej i gimnazjum, gdzie sprawa edukacji regionalnej znalazła swój wymiar formalny, obowiązujący w całej Polsce. Ta ścieżka nosi nazwę „edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie". /.../ wprowadza ona w system szkolny dwa niezwykle ważne elementy reformy:

zwraca się do szkoły jako do zespołu nauczycieli, aby wspólnie stworzyli program kształcąco - wychowawczy z zakresu tej problematyki,

wzmacnia autonomię szkoły, autorskość rozwiązań."

/Fragment wystąpienia Wiceministra. Edukacji Narodowej ■ Wojciecha Książka podczas

konferencji u' Goldyniu. k hoscicziny październik '99/

Korzystając z udzielonego nam prawa, które jest jednocześnie nasz\m obowiązkiem względem młodego pokolenia, stworzyliśmy projeki pod nazwa „Stąd jestem - w poszukiwaniu własnych korzeni U' ramach projektu od marca 2005 do maja 2006 roku odbyła się seria spotkań edukacyjnych, w których wzięli udział uczniowie wszystkich szkól podstawowych, zainteresowani nauczyciele i 8 zespołów regionalnych Gmins Brzeszcze. Przedsięwzięcie współrealizowali także pracownicy Ośrodka u tur> i Stowarzyszenia na rzecz Gminy Brzeszcze „Brzost .

Projekt przebiegał dwutorowo. Z jednej stron\ b\l> to spot ania. mające na celu praktyczną naukę i aktywne poznawanie korzeni poprzt.^ formę teatralną. Scena Ośrodka Kultury była miejscem w\rruan> w u z ^ te same tematy, lecz postrzegane inaczej, bo z perspe °J _■_ -

najmniejszej - własnej wioski czy miasta. Formy teatra nc. ja przekazu powstały dzięki współpracy zespołów regiona n\c z tcmatv Ze względu na brak opracowań monograficznych, często w u D/ieci

poruszane w projekcie posiadają tylko członkowie t>c ZLSpi_ , ulstona zadając pytania, uczestnicząc w rozmowach z osobami.^ a ^ Młodzi i folklor były dniem codziennym, poznawały swojt 'or^. DOprze/ mieszkańcy bawili się w poszukiwaczy siadów w asneJzJ^iotÓWi narzędzi eksponowanie i prezentacje znalezionych star>ch p i strojów.

Przedstawienia Icalralne dotyczyły następujących tematów:

- Nazwa mojej miejscowości (21 marca 2005 r.)

- Miejsca legendarne i historyczne w mojej miejscowości (8 czerwca 2005 r.)

- Stroje regionalne (22 listopada 2005 r.)

- Gry i zabawy naszych babć oraz potrawy regionalne (14 marca 2006 r.)

Projekt zakończy! Historyczny Rajd Rowerowy, który odbył się 16 maja 2006 roku. Podczas Rajdu namacalnie skonfrontowane zostały miejsca i obiekty, które dzieci przedstawiały na scenie.

Drugi tor to gromadzenie materiałów wykonanych przez dzieci. Nauczyciele wchodzący w skład zespołu redakcyjnego opracowali zestawy ćwiczeń, które uzupełnione o zebrane scenariusze będą stanowiły kanwę zajęć edukacji regionalnej.

Niniejszy zeszyt ćwiczeń stanowi materiał pomocniczy do realizacji ścieżki programowej „edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe u regionie" dla uczniów klas czwartych szkól podstawowych w Gminie Brzeszcze.

Osobami odpowiedzialnymi za realizację projektu w poszczególnych zespołach były:

Borowianki - Zofia Niemiec/ Wanda Jasik Brzeszczanki - Zdzisława Chowańcowa

- Jawiszowianki - Jadwiga Wójcik Puświszczanic - Krystyna Żmudka

- Przccieszynianki - Helena Zawadzka Skidzinianie - Janina Niedziela / Danuta Bielenin

- Wilc/.kowianki Józefa Zając

I. BRZESZCZE:

1. Krótki rys historyczny:

Brzeszcze pojawiły się pierwszy raz w dokumentach w 1443 r. jako własność książęca, dzieląc od chwili pojawienia się w źródłach losy Księstwa Oświęcimskiego, które w latach 1327-1457 stanowiło lenno królów czeskich, natomiast po wykupieniu Księstwa przez Kazimierza Jagiellończyka w 1457 r., było częścią Korony Polskiej i rządziło się odrębnym ustrojem prawno-politycznym, w porównaniu do innych ziem Królestwa Polskiego. Dopiero na sejmach w latach 1563 i 1564 stan prawny Księstwa Oświęcimskiego został uregulowany i odtąd szlachta, duchowieństwo i mieszczanie z terenu Księstwa posiadali takie same prawa, jak obywatele Rzeczpospolitej.

Już od roku 1457, kiedy to księstwo stało się własnością króla polskiego, także i Brzeszcze przeszły na jego własność, stając się królewszczyzną. Była ona wydzierżawiana licznym przedstawicielom najznamienitszych rodów rycerskich.

Od samego początku ludność Brzeszcz żyła przede wszystkim z rolnictwa. Dopiero założenie stawów, o których pierwsze wiadomości posiadamy z 1473 r., zmieniło charakter zajęć mieszkańców Brzeszcz aż do końca XIX w. Rozbudowę gospodarki stawowej w XV-XVI wieku zawdzięczać należy w szczególności zainteresowaniom dworu królewskiego, pragnącego pomnożenia dochodów płynących z Brzeszcz, jak również zaangażowaniu miejscowych dzierżawców w celu zwiększenia wpływów z wsi przez nich dzierżawionych. Poza hodowlą ryb i rolnictwem, ludność Brzeszcz od XVI wieku żyła także z hodowli bydła i owiec.

W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. terytorium byłego Księstwa Oświęcimskiego, w tym również Brzeszcze, przeszło pod panowanie austriackie. Dobra królewskie zajął rząd austriacki, który w 177S r. sprzedał Brzeszcze Fryderykowi Dununowi herbu Łabędź i jego żonie Zolii. Po śmierci Zofii Duninowej Brzeszcze przejął Wioch, Kamil Dominik Gherii. a w 1S14 r. jego wychowanica Wiktoria Klose, która w 1822 r. wymieniła Br/eszcze. Skidziń, Przecieszyn i Wilczkowice na klucz chrzanowski z arc\księciem Karolem Ludwikiem Habsburgiem. W posiadaniu dynastii Habsburgów Brzeszcze były do roku 1924, kiedy to Karol Stetan Habsburg podarował swój majątek Polskiej Akademii Umiejętności, która dysponowała Br/es/czarni do 1945 r.

W okresie zaborów, w 1 857 r zalozono w Brzeszczach, jednoklasow a szkolę. W latach 1 874-1876 wybudowano obecny kosciol paralialn> p.w. Św. Urbana. W drugiej polowie XIX w. miejscowość uzyskała^połączenia komunikacyjne z okolicą. Jednak dopiero odkrycie zloz »ig a ■amii.nnŁ-.e w końcu XIX w. zmieniło dotychczasowy charakter miejscowości. ■

przystąpiono do budowy kopalni. W związku z nią pousia}

osiedla, a później kolejne, przeznaczone dla urzędników gornicz\ci. ^

Wrzesień 1939 ,. ,ozpocz„l trw»„c. blisko 6 lal. j-Mj okupacji. W przysiółku Bor zosial r° /.Birkenau.

Nazistowskiego Obozu Koncentracyjnego i Z t samego

podobóz powstał także na granicy Brzeszcz ,

początku ich istnienia ludność Brzeszcz i okolic nios a

Dostarczano im żywność, bieliznę, korespondencję, organizowano również ucieczki. Dlatego też Brzeszcze zostały udekorowane w 1967 roku Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy, za zasługi w walce z hitlerowskim okupantem.

Po roku 1945 nastąpił dynamiczny rozwój miejscowości, szczególnie w lalach 60 i 70-tych. Zbudowano nowe osiedla, szkoły, przedszkola. W 1954 r. podniesiono miejscowość do rangi osiedla, a 7 lipca 1962 r. Brzeszcze otrzymały prawa miejskie.

opracowała Sylwia Szczerbowska na podstawie: Szkice z przeszłości Brzeszcz, .Jawiszowic, Przecieszyna, Skidzinia. WUczkowic / Zasala, Wybrane artykuły z Odgłosów Brzeszcz" 1992-2002: red.: W. Janusz, J. Lachendro, J. Stolarczyk, Brzeszcze 2004:

2. NAZWA MOJEJ MIEJSCOWOŚCI

Legenda dotycząca powstania nazwy miejscowości Brzeszcze (scenariusz):

Dekoracja: staw uformowany z płótna, drzewa z tektury

(Osoby siedzą na stopniach sceny i prowadzą dialog między sobą)

Osoba 1: Wiecie, że Brzeszcze były kiedyś małą wioską liczącą niecałe sto osób '?

Tak, ludzie zajmowali się uprawą roli, połowem ryb A wiecie skąd pochodzi nazwa naszej miejscowości?

Czytałam, że wywodzi się od wiązu górskiego zwanego brzostem, rosnącego niegdyś nad brzegiem Wisły

Ja znam legendę mówiącą o tym, że w czasie potopu Szwedzi zajęli Oświęcim, a później rabowali okoliczne wsie. Również Brzeszcze uległy zniszczeniu. Brzeszczanie podjęli walkę z oddziałami Szwedów, stawiając opór. I właśnie od „brzcszczota" pochodzi nazwa naszej miejscowości.

Opowiem wam inną legendę. Kiedyś Brzeszcze były bogatą wsią, występowały tu lasy, grzyby, było dużo zwierza i ryb... a zresztą zobaczcie sami

hodzi Staś i nawołuje Kaśk^j

Kaśka. Kaśka !

Popatrz ile znalazłam grzybów. Taki piękny dzień w lesie pełno grzybów, poziomek

Wiesz, że musimy iść do domu, ojciec się będzie gniewał. Muszę jeszcze z nim nazbierać żołędzi dla świń.

Tak wiem, ale siednijmy se jeszcze na chwile pod brzozą zanim wrócimy do domu.

(w (lali słychać glos mężczyzny)

chłopi wzajemnie się pozdrawiają:

Pochwalony

Pochwalony! Witojcie Macieju !

Chłopy otwierajta pidlo. Jutro pojedziemy do Oświęcimia Jak tam Wojciechu, rogowe zapłaciliście ?

Nie zalegom z rogowym, ale u karczmarza jeszcze mom dług Siadajta chłopy, poczekomy na Macieja, przyjdzie, to nom pomoże tu pod brzozakami se siedniemy (osoby siedzące na scenie)

I tak prawdopodobnie toczyło się życie w dawnych Brzeszczach Ale co to ma wspólnego z nazwą naszej miejscowości ? Nie zauważyłeś nic istotnego w krajobrazie Brzeszcz ?

Stawy, drzewa...

Tak drzewa - brzozy zwane przez ludzi brzozakami. Legenda głosi, że porastały one wały znajdujące się między sławami i właśnie od nich pochodzi nazwa naszej miejscowości.

Jest też druga wersja tej legendy mówiąca, że nazwa Brzeszcze pochodzi od- Brzostu czyli wiązu górskiego, który rósł niegdyś na tych terenach.

Poznaliście zatem legendy związane z nazwą naszej miejscowości i myślę, że jeśli ktokolwiek was zapyta skąd pochodzi nazwa naszej miejscowości, będziecie potrafili odpow iedzitc mu na to pytanie. Będziecie również potrafili powiedzieć jak dawniej wyglądała nasza miejscowość i jakie ważne w\darzenia miał tu miejsce.

autor: Sylwia Szczerbowska na podstawie relacji p Zdzisław > C ho

Ćwiczenia:

I.

1). Zaprezentuj pamiątki rodzinne związane z historią Brzeszcz, podziel się informacjami, klóre udało Ci się zdobyć na temat miejscowości.

2). Na podstawie dotychczasowej wiedzy określ, czy pytania zawarte w tabeli są prawdziwe, czy fałszywe. Wpisz P lub F w lewą kolumnę tabeli.

p

F

P

F

Ludność Brzeszcz trudniła się rolnictwem.

Rozwój miasta nastąpił po uruchomieniu kopalni

Brzeszcze leżą w Kotlinie Oświęcimskiej

Najstarszą wsią na terenie gminy jest Skidziń

Z nazwą ulicy Lipowa wiąże się legenda

W 1957 roku Brzeszcze otrzymały prawa miejskie

3). Zapoznaj się z treścią tekstu opisującego historię Brzeszcz, zamieszczonego poniżej. Następnie wypełnij używając litery P lub F, kolumnę z prawej strony, zasłaniając lewą, tak aby nie sugerować się zawartymi w niej odpowiedziami.

Sprawdź, ile razy wstępne oceny się potwierdziły, a gdzie się pomyliłeś. Wróć do tekstu. Odnajdź fragmenty, które zmusiły cię do skorygowania twojej wiedzy, porównaj odpowiedzi z kolegami.

(...) Brzeszcze i okoliczne wsie założono w okresie średniowiecza. Najstarszą wsią na terenie dzisiejszej Gminy Brzeszcze są Jawiszowice. Przez lata Brzeszcze były niewielką wsią, a domy budowano naprzeciw obecnego cmentarza. Po spaleniu zabudowań wraz z kościołem św. Otylii przez Szwedów w 1683 roku nowe Brzeszcze skupiły się wokół dworu. Obecnie na terenie dworu znajdują się budynki Agencji Komunalnej i minnej Spółdzielni. Ludność także była nieliczna, mogła liczyć mniej niż sio osób. Mieszkańcy Brzeszcz zajmowali się przede wszystkim uprawą roli.

1683 roku król Jan III Sobieski prowadził wojska pod Wiedeń drogą przez Kraków i Będzin na Śląsk. Jak podaje miejscowa legenda, jeden o zialów zatrzymał się na odpoczynek w Brzeszczach. Jego dowódcę poproszono, by na pamiątkę tego zdarzenia zasadził drzewo. Ten spełni! pros ę rzeszczan i na skraju wioski tam gdzie teraz zbiegają się ulice:

Piastowska, Sobieskiego i Lipowa - zasadził trzy lipy. Niestety żadna z nich nie dotrwała do dzisiejszych czasów.

(...) Na początku XX wieku szybko następowały zmiany w wyglądzie naszej miejscowości. Na obrzeżach wsi została uruchomiona kopalnia. Część mieszkańców, która do tej pory pracowała na roli, znalazła prace przy wydobyciu węgla. Do pracy w kopalni zaczęli przyjeżdżać mężczyźni, często z rodzinami, z bliższych i dalszych miejscowości. Dla nich wybudowano osiedla (kolonie) robotnicze i urzędnicze (...) Rozwój miasta został powstrzymany przez wybuch II wojny światowej. W czasie okupacji Niemcy założyli na terenie obecnego parku miejskiego podobóz, w którym trzymano więźniów skierowanych do pracy w kopalni (...)

W 1962 Brzeszcze otrzymały prawa miejskie, a cztery lala później swój

herb.

opracowała: Sylwia Szczerbowska, wykorzystano fragmenty pracy pod red. J. Lachendro, Brzeszcze - moja mala ojczyzna. Brzeszcze 1998

3. MIEJSCA LEGENDARNE I HISTORYCZNE „Ślady Rozbiorów w Brzeszczach" - inscenizacja:

Scena I.

Rozgrywa się przed wiejską chałą. Dwie sąsiadki Brzeszczanki rozmawiają o sytuacji politycznej u' Brzeszczach, zaistniałej na skutek rozbiorów. Kobiety są ubrane w ludowy strój brzeszczański, w dialogu używają miejscowej gwary.

A: Kumo mila, gibko żem z chałupy wybiegła, tylko jaklę przyoblekłam, byle pogadać z Tobą.

B: A cóż to się stało, żeś to tako nerwowo?

A: Oj ! złe wieści, złe. Nasi zagraniczni sąsiedzi Rosja, Austria i Prusy podpisali układ, że to naszą bjydną Polskę podzielą między sobą. Brzeszcze. Austryjoki wzięli i nad Wisłą, no wjycie, na lace slup graniczny postawili.

B: O la Boga ! Smutne to dla nos. Miałach jeszcze wiarc. ze konfederaci barscy lobronią niepodległość naszą.

A: Słyszalach, że kilka z nich po zajęciu przez wojska rosyjskie Oświęcimia znalazło schronienie w Brzeszczach.

B: Prawda to, choć smutno.

A: Wybierymy się jutro nad Wisłę, obejrzeć ten slup. co.

B: Ady pewnie. Wezme swoigo Józefka. bydzie nom raźniej.

A: Bywojcie kumo ! Z Bogiem.

B: Z Panym Bogiem.

Scena II

Miejsce nad Wisłą na Nazideńcach. Kobiety z Józejkiem znajdują słup graniczny.

A: O Jc/.usiczku miły ! Toć lo slupisko na metr wysokie i z jakąś tu koroną wybitą !

B: To musi być chyba znak austryjockiej cysarzowej Maryji Teresy.

A: Austryjoki taki pomysł miały by oddzielić zrabowane polskie tereny od pruskich, bo za tym slupem to już Wisła i wieś Gilowice.

B: Im to też tym z Gilowic nie bydzie łatwo pod Germanami służyć, jako nom pod austryjackim zaborem.

A: Matuś kochana ! Nie martwcie się. Jo już z Jaśkiem od Husarków i Frankiem od Bielcninów przyrzekli sobie, że ino jak okazja się nadarzy pojedziemy - choćby z kosą - na Austrioka, Pruskiego i Moskala i wyzwolimy naszą Ojczyznę i Kraków, i Oświęcim, i Brzeszcze.

autor: Jolanta Górka na podstawie: Biblioteka Twórców Ludowych, t. XIV:

lebronia Wójcikowa,