Z najdawniejszych dziejów ziemi kościańskiej ebook

Z NAJDA MNIEJSZYCH DZIEJDW ZIEMI KOŚCIAŃSKIEJ

Z NAJDA WNIEJSZYCH DZIEJÓW ZIEMI KOŚCIAŃSKIEJ

Od epoki brązu do końca starożytności (ok. 1800 p.n.e. do ok. 500 n.e.)

W średniowieczu (od ok. 500 do 1400 n.e.)

Z NAJDA WNIEJSZYCH DZIEJÓW ZIEMI KOŚCIAŃSKIEJ

Z najdawniejszych dziej6w Ziemi Kościańskiej

STANISŁAW JASNOSZ, ZOFIA KURNATOWSKA, TADEUSZ WIŚLAŃSKI

Z najdawniejszych dziejów Ziemi Kościańskiej

MUZEUM REGIONALNE KOŚCIAN 1984

pa I). Obszary te tworzyły bardziej zwartą jednostką przestrzenną, związaną zresztą z Kościanem nie tylko administracyjnie, ale także w wielu innych dziedzinach życia. Dlatego przyjęcie dla zakreślonego powyżej obszaru, umownego wprawdzie, ale będącego w potocznym obiegu, pojęcia „Ziemia Kościańska" wydaje się dla naszych celów w pełni uzasadnione.

Do napisania pracy zbiorowej poświęconej najdawniejszej historii Ziemi Kościańskiej, od momentu pojawienia się na niej pierwszych ludzi aż do powstania w XIII wieku miasta Kościana, poprosiliśmy specjalistów związanych z naszym terenem, którzy poświęcili mu w swoich licznych pracach naukowych dużo uwagi, tutaj też przeprowadzali lub też przeprowadzają nadal owocne badania wykopaliskowe. Muzeum pragnie na tym miejscu serdecznie podziękować autorom: prof. dr. hab. Zofii Kurnatowskiej, prof. dr. hab. Tadeuszowi Wiślańskiemu z Zakładu Archeologii Wielkopolski Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Poznaniu i dr. Stanisławowi Jasno-szowi, kuratoroiui Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, za podjęcie się tego zadania. Ich pracą mamy przyjemność zainaugurować tak potrzebną serię wydawniczą poświęconą Ziemi Kościańskiej, która, jak ufamy, znajdzie również żywe i przychylne przyjęcie u Czytelników.

Dyrektor Muzeum Regionalnego w Kościanie mgr Witold Omieczyński

Podstawowe cechy krajobrazu

Ziemi Kościańskiej

Obszar, którym się tutaj zajmujemy, nie stanowi wyodrębniającej się jednostki krajobrazowej. Jest to jedynie wycinek Niziny Wielkopolskiej, na który składają się mniejsze krainy geograficzne o odrębnych cechach. Ograniczmy się tutaj jedynie do bardzo ogólnego scharakteryzowania niektórych elementów tego obszaru, zwłaszcza form ukształtowania terenu, zarysu sieci rzecznej i pokrywy glebowej. Inne składniki środowiska naturalnego, ulegające znaczniejszym przemianom, zostaną scharakteryzowane przy odpowiednich problemach w dalszych rozdziałach.

Podstawowy składnik powierzchni badanego terenu stanowi morena denna powstała w okresie ostatniego zlodowacenia, pocięta przez doliny na szereg'rozległych tzw. wysp wysoczyznowych. W ukształtowaniu pionowym Ziemi Kościańskiej wyraźnie dominują tereny płaskie, miejscami jedynie lekko sfalowane z niewielkimi przeważnie pagórkami. Jedynie na południowych rubieżach na terenie pojezierzy koło Krzywinia, w okolicy Śmigla, Jeziora Dominickiego krajobraz staje' się nieco bardziej urozmaicony. Występują tam nieco wyższe pagórki o wyraźniejszych stromiznach stoków przyjmujących niekiedy formy wrydłużonych wyniesień przeważnie o dość równej linii grzbietowej.

Opisywany obszar przecinają liczne doliny stanowiące bardzo charakterystyczny element krajobrazu. Szczególnie typowe są doliny szerokie, o łagodnie opadających stokach i rozległych płaskich dnach. Mniejsze i płytsze doliny przypominają niekiedy szeroką nieco wklęsłą łąkę. Spotyka się także, zwłaszcza w okolicy Kościana, węższe dość silne wcięte w podłoże rynny. Różne cieki, zwłaszcza na wysoczyznach, płyną w płytkich rowach bez wykształconych zupełnie dolin.

Formę szczególną stanowi kilka do kilkunastu kilometrów szerokie obniżenie dolinne leżące w północno-zachodniej partii Ziemi Kościańskiej zwane Łęgami Obrzańskimi. Zajmuje ono część polodowcowej Pradoliny Warszawsko--Beriińskiej. Na rozleglejszych płaskich terenach trasy zalewowej spotyka się niekiedy małe płaskie wysepki zbudowane z piasków i żwirów, czasami z domieszką glin.

Płynące najczęściej wobec niewielkich spadków terenu dość leniwie rzeki i strugi Ziemi Kościańskiej przeważnie słabo wcinają się w dna dolin. Ich koryta są często nieproporcjonalnie małe do rozległości samych dolin. Rzeki i strugi tego terenu tworzyły pierwotnie bardzo skomplikowaną sieć wodną,

Biblioteka Muzeum Regionalnego w Kościanie —Nr 1

Redaktor: mgr Witold Omieczyński

Konsultacja: prof. dr hab. Tadeusz Wiślański

Zdjęcia: Archiwum Muzeum Archeologicznego w Poznaniu

i archiwum Zakładu Archeologii IHKM PAN w Poznaniu

Rysunki: dr Stanisław Jasnosz, B. Promiński

Mapki: Alojzy Wawrzyński

Okładkę projektował: art. piast. Bogdan Winkiel

Printed in Poland

© Copyright by

Muzeum Regionalne Kościan 1984

Muzeum Regionalne. Kościan 1984 r. Wydanie I.

Nakład 2.000 + 100. Obj. 4 ark. wyd., 5 ark druk. Papier kl. III, 70 g. Oddano do składania w lutym 1984 r. Podpisano do druku we wrześniu 1984 r. Druk ukończono w październiku 1984 r.

Poligraficzna Spółdzielnia Pracy w Kościanie zam. 1643/5/84 A-9/80

Od wydawcy

Założenie Muzeum Regionalnego w Kościanie stanowiło logiczne następstwo ożywionych dążeń w tym kierunku — miłośników kultury i historii miasta Kościana oraz obszarów wokół niego skupionych. Powstało ono więc na fali autentycznego zainteresowania regionem i stanowi zadośćuczynienie zapotrzebowaniu miejscowego społeczeństwa na posiadanie poważnej instytucji kulturalno-ośu:iatowej. Aby nie zawieść oczekiwań i sprostać tym odpowiedzialnym zadaniom, Muzeum pragnie nie tylko gromadzić i chronić przed zniszczeniem szacowne zabytki mniej lub bardziej odległej przeszłości, ale także zbierać dla przyszłych pokoleń świadectwa współczesnych nam czasów oraz poprzez wystawy, w sposób usystematyzowany, prezentować je sukcesywnie społeczeństwu. Ambicje nasze są jednak większe. Pragniemy również prowadzić działalność edytorską poprzez wydawanie prac popularno-naukowych Muzeum Regionalnego w Kościanie, poświęconych historii i kulturze regionu kościańskiego. TJfam,y, że przyczynią się one do pogłębienia zainteresowania i wiedzy o tym obszarze, a także do zacieśniania więzi z rodzimą okolicą przez jego mieszkańców, równocześnie też będą pożyteczne dla ludzi interesujących się tą częścią naszego kraju.

. Należy jeszcze wyjaśnić, co rozumiemy pod nazwą region kościański, który tutaj określamy mianem „Ziemi KościańskiejMusimy sobie zdać spra-zoę, że pojęcie „Ziemia Kościańska" nie ma pełnego uzasadnienia historycznego ani geograficznego. Raczej żyło ono i żyje nadal tylko w odczuciu ludzi mieszkających na obszarze, którego centrum stanowił Kościan.

Miasto to bowiem, poczynając już od XIV wieku w całym okresie przedrozbiorowym, odgrywało zarówno ważną rolę gospodarczą jak i administra-cyjno-polityczną będąc stolicą rozległego powiatu. Obejmował on z wyjątkiem Ziemi Wschowskiej prawie całą południowo-zachodnią Wielkopolskę (mapa I). W wyniku reformy administracyjnej, w pierwszej połowie XIX wieku, zasięg powiatu kościańskiego znacznie się zmniejszył. W drugiej połowie tego stulecia wyodrębniono z niego jeszcze m.in. powiat śmigielski (1887 r.) Do pruskich podziałów administracyjnych nawiązano początkowo w okresie międzywojennnym. Dopiero w 1932 roku włączono do kościańskiego ponownie powiat śmigielski. Ustalone wtenczas granice, z nieznacznymi jedynie zmianami, dotrwały aż do ostatniej reformy administracyjnej w roku 1975 (mapa I). Zasięg powiatu kościańskiego w tym okresie obejmować tereny w przybliżeniu leżące pomiędzy okolicami Śmigla i Krzywinia na południu, Wielichowa na zachodzie i Czempinia na północnym-w schodzie (ma-uproszczoną nieco przez przekopanie licznych kanałów i rowów melioracyjnych.

" Główną rzeką naszego terenu jest Obra,, która ze względu na zawiłość swojego biegu i licznych odgałęzień należy do najciekawszych rzek polskich. Na interesującym nas odcinku, zasilana wodami licznych cieków i pojezierzy w okolicy Krzywinia i Wonieścia, płynie dość szeroką doliną ku północ-nemu-zachodowi. Już w górnych częściach swojego biegu ma bezpośrednie połączenie z Wartą. Główny nurt skierowuje jednak ku północnemu-zachodo-wi i szeroką doliną uchodzi do Łęgów Obrzańskich. Na tym terenie bieg Obry niezmiernie się komplikuje. Już ujęta w kanały, rozgałęzia się na odnogi i szereg cieków częściowo się ze sobą krzyżujących. Występuje tutaj tzw. zjawisko bifurkacji,.to znaczy odprowadzania wód w różnych kierunkach. Część wód poprzez Kanał Mosiński płynie na północny-wschód ku Warcie, część w kierunku zachodnim. Dwa kanały odprowadzają jej wody ku dolnemu dorzeczu tej rzeki, jeden poprzez Obrzycę bezpośrednio ku Odrze.

Do obniżenia Łęgów Obrzańskich uchodzi od południa płynąca szeroką płaską doliną Samica. Stanowi ona drugą obok Obry poważniejszą oś wodną

0 przebiegu w przybliżeniu południkowym. Od północy system wodny Łęgów Obrzańskich przyjmuje kilka dopływów z największą, uchodzącą do Kanału

^Mosińskiego, Mogilicą.

W szerokich rozlewiskach dolin a zwłaszcza na terenie Łęgów Obrzańskich, mimo powszechnej melioracji, trafiają się odcinki bardziej zabagnione, miejsca pierwotnych trwalszych zalewisk, tworzących dawniej być może jeziora. Aktualnie jeziora grupują się jedynie w dolinach rzek w południowej części Ziemi Kościańskiej, gazie obserwujemy trzy wyraźne pojezierza.

Gleby opisywanego terenu wykazują znaczne zróżnicowanie, należą przeważnie do lekkich i średnich. Na terenach wyżej położonych zostały wykształcone z glin zwałowych, piasków naiłowych i naglinionych. Między Kościanem a Śmiglem występują też połacie żyznych czarnych ziem tworzących mozaikę z glebami brunatnymi i szarymi lub z bielicami naglinionymi. W dolinach przeważają gleby murszowe i torfowe, nad Obrą niekiedy mady, na terenach suchych piaszczyste bielice.

Podstawowe zarysy krajobrazu Ziemi Kościańskiej ukształtowały lądolody ostatniego zlodowacenia. Wytworzyły one płaskie lub lekko pofalowane moreny denne, stanowiące przewagę powierzchni tego terenu; w tym czasie wykształciła się też większość dolin i szeregu innych utworów. Przykrywają one płaszczem o miąższości od kilkudziesięciu do kilku metrów utwory starsze, np. iły trzeciorzędowe. Na południu Ziemi Kościańskiej zalegają one płyciej

1 obecnie są często wykorzystywane przez cegielnie. Pierwotne mogły stanowić poważną bazę surowcową dla garncarzy.

Dopiero po ustąpieniu i zaniknięciu lądolodów krajobraz naszych terenów uległ licznym korekturom i przekształceniom zbliżając się w dużym stopniu

do dzisiejszego.^

Cofanie się i zanikanie lądolodów, mimo pewnych wahań, było procesem ciągłym. Towarzyszyło temu stopniowe ocieplanie się klimatu oraz wędrówka roślin i niektórych zimnolubnych gatunków zwierząt ku północy. Począt-

knwn tpj-ęny te opanowała t u n d ra,__z w o ] ną_ po j a w i ł y się pierwsze drzewa:

brzoza, potem sosna tworząc z kolei mniej lub bardziej zwarteTasry.

Historię roślinności a pośrednio i klimatu pozwalają nam odtworzyć badania składu ilościowego i jakościowego pyłków i zarodników zachowanych w narastających warstwach torfów i osadów dennych. Tworzą one niejako kronikę zmian flory. Badania takie dla Wielkopolski południowej wykonano z osadów Jeziora Wonieskiego. Wykazały one, że tutejsza historia roślinności i klimatu nie odbiegała od odtworzonej dla ościennych terenów Niziny Wielkopolskiej.

Dysponując historią roślinności i pośrednio klimatu oraz znajomością podstawowych cech ukształtowania terenu i sieci wodnej, można rekonstruować w przybliżeniu środowisko naturalne oraz jego potencjalne możliwości, jakie stwarzało różnym formom gospodarki pierwotnych mieszkańców danych okolic.

Tadeusz Wiślański

Historia badań archeologicznych na Ziemi Kościańskiej

Siady po pradziejowych ludach zamieszkujących Ziemię Kościańską żo-stały zarejestrowane w literaturze stosunkowo dawno. Z pracy J. a Mellena z 1679 roku dowiadujemy się, że w roku 1674 w pobliżu Śmigla rozkopano ciałopalne cmentarzysko kultury łużyckiej. Autor te-n podaje też bardzo wiele istotnych szczegółów i dokłactnlf ilustrację jednego z naczyń. Drugie podobne cmentarzysko w tej okolicy rozkopywano w roku 1719. Opisał je M\ Adelt w rozprawie wydanej w roku 1741 w Gdańsku. Na stronie tytułowej podaje on na tle panoramy Śmigla tak dokładne rysunki odkrytych naczyń i przedmiotów metalowych; iż możemy dzisiaj bardzo precyzyjnie określić ich chronologię (ryc. 1). W wiekach XVII i XVIII spotyka się dość często wzmianki o znaleziskach z ziem polskich, lecz przytoczone są najbardziej z nich dokładne i krytyczne.

Zainteresowania starożytnictwem wzmagają się znacznie w XIX wieku przyjmując wówczas już niekiedy formy bardziej zorganizowane. Przejawi się to w formie powstawania różnych towarzystw miłośników starożytności, mnożą się poważniejsze kolekcje stające się przeważnie zalążkami dzisiejszych muzeów. Równocześnie z tym odbywa się proces przekształcania archeologii w nowoczesną dyscyplinę naukową. W drugiej połowie tego stulecia zaczęła ona przechodzić bowiem coraz wyraźniej z rąk amatorów i zbieraczy do gabinetów mniej lub bardziej wykształconych specjalistów. Odkrywane zabytki coraz częściej trafiają do poważniejszych kolekcji, w przypadku interesujących nas obszarów, głównie poznańskich i wrocławskich. Na początku XX wieku przeprowadzono na Ziemi Kościańskiej pierwsze wykopaliska nadzorowane przez zawodowego archeologa (1909). Zbadano wtenczas osadę i studnię neolityczną w Kokorzynie.

Poważny krok w rozwoju badań archeologicznych w Wielkopolsce stanowiło powołanie w 1914 r. na kierownika działu przedhistorycznego Muzeum Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, pierwszego w zaborze pruskim archeologa Polaka, Józefa Kostrzewskiego, autora wydanej na krótko przed objęciem tej posady „Wielkopolski w czasach przedhistorycznych" (Poznań 1914). Wykorzystano w niej liczne zabytki z Ziemi Kościańskiej zamieszczając także szereg ich rysunków. Pełniejszą działalność J. Kostrzewski mógł rozwinąć dopiero po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r. Obejmuje wtenczas Katedrę Prahistorii na nowo powstałym Uniwersytecie Poznańskim, a także kieruje Działami Prahistorycznymi dwóch muzeów: Poznańskiego Towarzystwa Nauk i Muzeum Wielkopolskiego, rozwiniętego z by-

Ryc. 1. Strona tytułowa dzieła M. Adelta

lego niemieckiego muzeum prowincjonalnego. Oba zbiory łączy w 1924 r. w Dział Prahistoryczny Muzeum Wielkopolskiego. Zakłada też wychodzące dc dzisiaj czasopisma „Przegląd Archeologiczny" i nieco później „Z otchłani wieków". Prężnie kierowany przez profesora J. Kostrzewskiego ośrodek archeologiczny w Poznaniu staje się szybko przodującym w Polsce i taki stan utrzymuje się w ciągu całego okresu międzywojennego.