Spowiedź w fotoplastikonie - Krzysztof Beśka - ebook

Spowiedź w fotoplastikonie ebook

Krzysztof Beśka

4,2

Opis

Siedem rzeczy, których nie wiedzieliście o życiu, miłości i śmierci w dżungli okupowanej Warszawy

Warszawa, początek lata 1943 roku. Antek, absolwent liceum Batorego, niespełniony aktor i niedoszły konspirator, próbuje dojść do siebie po niedawnej ucieczce z płonącego getta. Do tego czeka go kilka tygodni w pustym mieszkaniu, ponieważ jego najbliższa rodzina wybiera się na wieś. Zaraz po wyprawieniu

w podróż bliskich spotyka na dworcu dawnego szkolnego kolegę – księdza z kresowej parafii. Czesiowi Bielawnemu towarzyszy młoda dziewczyna. Jak się okazuje, Bielawny porzucił stan kapłański i wkrótce będzie ojcem. Nikt z jego bliskich nie jest jeszcze na to gotowy, więc Antek postanawia przygarnąć tych

dwoje pod swój dach.

Były duchowny, chcąc zapewnić sobie źródło utrzymania, kupuje fotoplastikon. Chwilę po transakcji w lokalu dochodzi do zabójstwa oficera Wehrmachtu. Ciała trzeba pozbyć się szybko i niezauważenie. Przyjaciołom z pomocą przychodzi kolega z dawnej klasy, Franek Bela.

Wkrótce w życiu młodych ludzi zaczynają dziać się dziwne rzeczy...

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 653

Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Popularność




– To koniec! – Filip rzucił plecak na biurko; zrobił to tak mocno i zamaszyście, że z blatu, niczym spłoszone stadko gołębi, sfrunęło na podłogę kilka kartek.

Chwilę potem zaczął krążyć po pokoju. Nie był wielki – raptem cztery kroki między oknem a drzwiami, trzy od szafy do ściany, na której wisiała duża fotografia dziadka – ale wystarczająco duży, aby spacer herolda złych wieści, a może tylko panikarza, wypadł niezwykle dramatycznie.

– Co? Znowu cię złapali w metrze bez biletu? – spekulował Andrzej, posiadacz imponującej brody i nie mniej efektownych tatuaży na obu przedramionach, jeszcze przed chwilą zajęty jakąś pisaniną.

Nic. Cisza. Nie licząc kilku kolejnych uderzeń ciężkich buciorów o poluzowane klepki parkietu, z którymi nikt nie chce zrobić porządku.

– Powiesz nam wreszcie, co się stało? – odezwała się ostatnia obecna w pomieszczeniu osoba, a jedyna w towarzystwie kobieta; miała na imię Agnieszka, była ładną blondynką w okularach w czarnej oprawie.

Filip zatrzymał się w połowie drogi między oknem, zza którego doszedł śmiech bawiących się na podwórku dzieci, a drzwiami. Spojrzał najpierw na Agnieszkę, potem na Andrzeja.

– To koniec – powtórzył, siadając wreszcie na krawędzi biurka, tuż obok rzuconego przed chwilą plecaka. – Zamkną nas. Wyrzucą na zbity pysk. Czuję to.

Znali się nie od dzisiaj, wiedzieli więc, kiedy takie czy podobne słowa mogli zbyć milczeniem, lekceważącym machnięciem ręki albo pobłażliwym uśmiechem, a kiedy należy podnieść się z krzesła czy przerwać pracę.

– Spotkałem na podwórku jakichś ludzi – zaczął opowiadać Filip, wysoki trzydziestolatek, którego znakiem rozpoznawczym były długie, sięgające niemal do pasa dredy. – Pierwszy raz ich tu widziałem. Garnitury jak spod sztancy, białe koszule, żel na łbach. Coś mierzyli, zapisywali, gadali przed komórki. I, uwaga, jeden robił zdjęcia naszej kamienicy.

– Komórką? – zapytał Andrzej.

– Nie, aparatem. Właśnie to mnie zaniepokoiło i dlatego obserwowałem ich przez uchylone drzwi. Ale zaraz przyszedł dozorca. On się nie pitoli. Od razu zaczął wypytywać, czego tu szukają. Z początku żaden się nie odezwał, ale gdy ten zrobił groźną minę, a to, jak wiecie, potrafi, do tego chrząknął i powiedział, że jest tu panem, jeden z tamtych zaczął dukać. Okazało się, że są z kancelarii prawnej i wynajął ich, uwaga, spadkobierca właścicieli nieruchomości…

Brodacz westchnął ciężko, blondynka poprawiła okulary.

– Dlaczego sądzisz, że to może oznaczać kłopoty? – zapytał Andrzej po chwili.

– Nie wiem. – Filip wzruszył ramionami. – Intuicja.

– Eee, nie pierwsi, nie ostatni.

Mógł mieć rację. Pracował tu przecież najdłużej i najwięcej widział.

– Ile to razy ktoś się tu kręcił, rozglądał. Węszył – zaczął wyliczać ze swadą, drapiąc się po wytatuowanym na prawym przedramieniu smoku. – Byli nawet tacy, co ściany ostukiwali. A potem gadka, że to niby ich, z dziada pradziada, a drań Bierut po wojnie zabrał. I że zaraz się za to wezmą. I za lokatorów przy okazji… – Ostatnie zdanie wypowiedział ciszej od wcześniejszych.

Nie było chyba człowieka, który mieszkałby bądź tylko pracował w ścisłym Śródmieściu i nie słyszał o podobnych historiach. O nagłym i cudownym odzyskiwaniu budynków, czasem z lokatorami właśnie. Wiedziano, kim są czyściciele kamienic i jakie mają sposoby, aby pozbyć się intruzów. Od zastraszania i ciągnących się tygodniami remontów, po wybijanie szyb, trucie zwierząt domowych, a nawet wpuszczanie szczurów do mieszkań.

Zawsze zaczynało się tak samo: od odzyskania kamienicy przez właściciela albo jego spadkobierców. Z początku lokatorzy czy najemcy lokali usługowych przyjmowali ten fakt ze spokojem. Z nadzieją, że wreszcie będzie inaczej, ktoś wyremontuje klatkę schodową, odmaluje ściany, zadba o podwórko. I, w istocie, tak się nierzadko działo. Najczęściej jednak zamiast podwyższyć standard mieszkania, podwyższano, ale… czynsz. Bywało, że i dziesięciokrotnie!

Andrzej podszedł do szafy, zdjął z półki segregator i zastukał kilka razy w twarde okładki koloru soczystej zieleni, jakby to były drzwi, a on chciałby, żeby mu otworzono.

– Grunt to mieć porządek w papierach – rzekł z uśmiechem. – Mamy umowę z miastem, czynsz płacimy regularnie, nikt się na nas nie skarży. Znacie mnie dobrze i wiecie, że pilnuję każdego świstka. Każdego!

Tak, był dobrym szefem, sumiennym i uczciwym pracodawcą. I tak jak nigdy nie spóźnił się, jak mówił, z zapłatą czynszu, tak zawsze ostatniego dnia miesiąca na kontach bankowych pracowników pojawiała się pensja. W innych miejscach bywało z tym różnie…

– Papiery papierami, a takich jak my najłatwiej wyrugować. – Filip nie potrafił odpędzić czarnych myśli. – Sklepu spożywczego nie ruszą. Możesz mieć trzy żabki czy inne płazy na jednej ulicy. Podobnie jest z kebabami.

– A ten swoje. – Brodacz westchnął, by zaraz zapytać troską: – Może chciałbyś wziąć wolny dzień, co?

– Nie. Dziękuję – burknął właściciel dredów, włączając wreszcie komputer.

– Na pewno?

– Na pewno. Jestem do tyłu z dwoma projektami w Konstancinie.

Minęły dwa lata, odkąd w dwóch pomieszczeniach na parterze zostało otwarte niewielkie studio zajmujące się projektowaniem zieleni. Andrzej, mózg całego przedsięwzięcia, oraz Filip i Agnieszka, którzy wkrótce do niego dołączyli, w ciągu krótkiego czasu dali się poznać jako ludzie pełni świetnych pomysłów i dobrej energii.

Lecz chociaż dostawali coraz więcej intratnych zleceń, co przekładało się na obroty pracowni, Andrzej jakoś nie kwapił się ze zmianą lokalizacji. Zawsze można było przenieść się do nowocześniejszego lokum, gdzie i światło lepsze, i zaparkować łatwiej, i klimatyzacja działa. A jednak z jakichś powodów wciąż tkwili tutaj.

*

Dzień minął spokojnie. Nikt nie załomotał do drzwi, nie wpadł do pracowni i nie kazał się wynosić, wymachując papierami. Filip, który wieszczył katastrofę, bez reszty oddał się swojej pasji. Kilka razy zapytał tylko o radę Andrzeja, pożartował z Agnieszką.

– To do jutra, szefie – pożegnali się pracownicy.

– Do jutra, kochani. Nie balujcie za mocno! – Brodacz podniósł na chwilę głowę znad rysunków przedstawiających pergolę.

Gdy wyszli, wrócił do pracy. Długo jednak nie wytrzymał. Odłożył ołówek, wstał zza biurka, znów podszedł do szafy i nie pukając już w okładkę, otworzył segregator. Chwilę przewracał wpięte tam foliowe koszulki wypełnione fakturami, rachunkami i, jak to sam określił przed kilkoma godzinami, byle świstkami. Ale on naprawdę pilnował wszystkiego!

Nauczył go tego człowiek, którego portret wisiał na jednej ze ścian pracowni – dziadek. Tylko Agnieszka i Filip wiedzieli o tym pokrewieństwie oraz że starszy pan, którego nie zdążyli poznać, był, podobnie jak ich szef, cenionym architektem krajobrazu, choć na państwowej posadzie.

– I co powiesz? – Brodacz spojrzał na zdjęcie uśmiechniętego starszego pana; w tle uwieczniono jakieś krzewy obsypane czerwonymi i żółtymi pąkami.

Często bywało, że zwracał się w ten sposób do mężczyzny uwiecznionego na fotografii. Nigdy nie robił tego jednak przy świadkach, ponieważ mogło to zrodzić niezdrowe podejrzenia i sprowokować komentarze. Włącznie z cytowaniem tego starego porzekadła o dziadzie gadającym do obrazu.

Przez otwarte okno dobiegł zabłąkany strzęp jakiejś muzyki, a potem wyraźny, spokojny tym razem głos dozorcy. Andrzej przymknął oczy, potarł dłonią czoło, podrapał się po bujnej brodzie. Czuł się zmęczony, a dzień, który właśnie zmierzał ku końcowi, dał mu się we znaki szczególnie mocno.

Prawda była bowiem taka, że Filip mógł mieć rację, on zaś robił dobrą minę do złej gry. Chciał za wszelką cenę uspokoić pracowników. I uspokoił. Ale czy na długo? Pojawienie się w kamienicy ludzi z kancelarii prawnej, działających z ramienia spadkobierców właścicieli nieruchomości, naprawdę nie wróżyło nic dobrego.

– A może powinienem sam się do nich zgłosić, porozmawiać, próbować się dogadać? Jak myślisz, Czesiu? – zapytał znów dziadka. – Sam mi zawsze mówiłeś, że trzeba rozmawiać.

Wreszcie zamknął i odstawił segregator na półkę. Podszedł do biurka, wyjął z szuflady klucz i wyszedł z pracowni. W niewielkim przedsionku, gdzie zimą zostawiało się ośnieżone płaszcze, podczas słoty suszyło parasole, a o każdej porze roku klienci mogli się zastanowić, czy aby nie darować sobie jednak fachowej pomocy projektantów zieleni, znajdowały się jeszcze jedne drzwi. Ani Agnieszka, ani Filip nigdy nie pytali, co się za nimi kryje.

Andrzej otworzył drzwi, sięgnął ręką w bok i włączył światło. Pomieszczenie było niemal dwa razy większe niż to, w którym działało biuro. Wyglądało na graciarnię: wszędzie leżały kartony, a spod wielkich, pokrytych warstwą kurzu arkuszy folii wystawały fragmenty starych mebli, przede wszystkim krzeseł.

Jednak nie to zwróciłoby uwagę osoby, która przekroczyłaby próg tego pomieszczenia po raz pierwszy. Na samym środku znajdowało się bowiem coś, co stanowiło powód zorganizowania pracowni w dużo mniejszym sąsiednim pokoju.

Wysoki na niemal dwa metry, zbudowany z drewna graniastosłup o podstawie ośmio-, a może nawet dziesięciokąta, trudno to było ocenić na pierwszy rzut oka, zajmował lwią część izby. W każdej z jego pociemniałych ze starości ścian wycięto po dwa okrągłe otwory.

– A jak ty się masz, staruszku? – Tak jak brodacz zwracał się do martwej fotografii, tak przemówił teraz do dziwnego ni to mebla, ni to urządzenia.

Przeciągnął dłonią po jednej ze ścian. Po chwili zdjął arkusz folii przykrywający stojący obok stolik, na którym leżała skrzyneczka zbliżona kształtem i wielkością do pudełka na buty. Wyjął z niej coś, co zaraz uniósł ku światłu. Było to kolorowe przeźrocze. Przymrużył oczy i uśmiechnął się do przechodniów idących po zalanej słońcem, zatłoczonej ulicy obcego miasta. Ludzie mieli ciemną skórę i czarne włosy. W tle widać było masyw górski pokryty śniegiem…

Prolog  (Teheran, 4 listopada 1979 roku)

– A pan znów bawi się tym aparatem, panie Braun.

Starszy mężczyzna podniósł wzrok. Jego spojrzenie było półprzytomne i puste. Widać, że czynności, którą ktoś nazwał niewinną zabawą, poświęcił całą swą uwagę.

– Bardzo pana przepraszam. – Speszył się, jakby złapano go nie na zabawie, ale na czym innym; zaraz jednak odzyskał rezon. – To leica – rzekł z dumą.

– Znam tę markę. Bardzo dobra.

– Choć egzemplarz niemal tak stary jak ja.

– Nie jest pan taki stary, panie Braun.

– Dziękuję. Pan jest za to miły. Ale oczywiście już wracam do siebie…

Podniósł się trochę niezdarnie z drewnianej ławeczki w ogrodzie, ale mężczyzna, który pojawił się przy nim jak duch, a był to nie kto inny jak zastępca attaché kulturalnego ambasady, położył mu dłoń na ramieniu i rzekł z pobłażliwym uśmiechem:

– Nie ma problemu, panie Braun. Nie pali się. Jeszcze… – chrząknął, by zaraz dodać ściszonym głosem: – Bo, prawdę mówiąc, to różnie może być…

– To znaczy?

– Mieliśmy Pahlaviego, a teraz mamy szariat. Niby jaśnie wielmożny szach wyjechał do Stanów na leczenie, ale wszyscy wiedzą, że już nie wróci… – Na krótką chwilę wyszczerzył garnitur równych i białych niczym śnieg na Demawendzie zębów, jeszcze raz klepnął mężczyznę po ramieniu, po czym skierował kroki w stronę wyjścia z placówki.

Właściciel aparatu odprowadził go wzrokiem. W duchu dziękował, że skończyło się tak, a nie inaczej. Ktoś inny na jego miejscu pewnie nie byłby tak pobłażliwy. A zastępca attaché kulturalnego był starym cynikiem. Wystarczyło posłuchać, w jaki sposób wypowiada się o tym, co dzieje się w mieście i całym kraju.

Bywało, że ludzie kazali sobie za to płacić po tej stronie muru. Na przykład pułkownik Stetsson, attaché wojskowy. Służbista. Gdyby Braun nie miał tylu lat, ile miał, a przede wszystkim gdyby nosił mundur, a na nim niższe dystynkcje, pan pułkownik z rozkoszą wcisnąłby go w szczelinę między płytkami chodnika, za którego stan Braun zresztą odpowiadał. Ten Stetsson miał w sobie coś z sadysty. Pewnie dlatego zesłali go aż tutaj, może nawet miał kogoś na sumieniu. Nie licząc oczywiście żołnierzy Wietkongu.

Ale Braun nie wstawał z ławki i nie odchodził tam, gdzie jego miejsce, czyli do pakamery na tyłach budynku, wypełnionej łopatami, grabiami, motykami i wieloma innymi narzędziami. Nie wspominając już o tak potrzebnych w każdej tego typu placówce taczce czy gumowych wężach do podlewania trawników i klombów, które są przecież wizytówką każdej ambasady.

Zamiast tego jego uwagę znów przyciągnęła ukochana leica. Coś w niej ostatnio szwankowało, nie robiła już takich zdjęć jak kiedyś. Może była to wina filmu, a może przyczyna tkwiła w czymś innym. Na przykład w wieku; Braun nie kłamał: niemiecki aparat był niemal jego równolatkiem. Chociaż z drugiej strony mężczyzna wciąż trzymał się świetnie i absolutnie nie wyglądał na swoje sześćdziesiąt lat.

Rozległ się odgłos kroków. Braun bardzo dobrze rozpoznawał te dźwięki. Inaczej przemieszczał się urzędnik, inaczej kobieta, choćby z racji wysokich obcasów. Teraz ścieżką zbliżali się, tego był pewien, żołnierze piechoty morskiej ochraniający ambasadę. W ciągu ostatnich miesięcy, od kiedy za murami stało się to, co się stało, ich kroki również się zmieniły. Były o wiele szybsze, a jednocześnie jakby cięższe, może bardziej nerwowe.

– Dzień dobry, panie Braun – przywitał się kapral Jones, sympatyczny Murzyn; towarzyszył mu młodziutki żołnierz, dopiero co przysłany z kraju, więc jego nazwiska ogrodnik jeszcze nie zdążył poznać.

– Dzień dobry, kapralu – odpowiedział Braun.

– Wszystko w porządku?

– Tak. Nic się nie dzieje.

– Będzie lepiej, jeżeli wróci pan do siebie. Mamy wiadomości, że w mieście zaczyna się robić bardzo niespokojnie.

– Oczywiście, kapralu.

Chciał powiedzieć: przecież jesteśmy twierdzą, nikt tu nie wejdzie, kto by się odważył! Może nawet prychnąć z pogardą. Ale milczał. Żołnierze odeszli, on zaś wstał z ławki, co powinien był zrobić już dawno, i skierował kroki tam, gdzie na pewno nikt nie będzie go zaczepiał. Lubił spokój i ciszę.

Przechodząc wzdłuż głównego budynku ambasady, usłyszał jakieś hałasy, podniesione głosy. Stukanie i znów ten tupot nóg. Jak spod ziemi wyrosła przed nim potężna postać. Chwilę trwało, nim rozpoznał w niej Smitha, pierwszego sekretarza ambasadora. Mężczyzna trzymał w rękach jakąś paczkę.

– Bogu dzięki, że pana spotykam, Braun – wysapał i zaczął wciskać mu do rąk pakunek. – Proszę to wziąć i zanieść jak najprędzej do altany. Wie pan, tam gdzie lubią się bawić dzieci pana ambasadora.

– Tak, wiem – bąknął ogrodnik.

– I proszę o nic nie pytać.

Braun, który na szczęście zdołał schować do kieszeni ukochane cacko, odebrał paczkę. Nie była zbyt ciężka. Smith od razu zniknął. Ogrodnik nie zdążył jednak zrobić kroku, gdy w miejsce sekretarza pojawiła się jedna z jego asystentek. Ta już nic nie tłumaczyła, tylko na paczce, którą trzymał przed sobą, położyła drugą taką samą i zniknęła równie szybko jak jej szef.

Braun nie miał zamiaru sprawdzać, czy pojawi się ktoś jeszcze. Najszybszym krokiem, na jaki pozwalał mu wiek, kondycja, a przede wszystkim obciążenie, podążył w kierunku wskazanym przez przełożonego. Rzeczywiście, wiele razy widział, jak dwoje nastoletnich dzieci ambasadora bawiło się tam w najlepsze: grały w piłkę i badmintona. Kilka razy proszono go, aby o to miejsce zadbał szczególnie: przyciął trawę i usunął gałęzie, które mogły przeszkadzać w zabawie, a może nawet zranić dzieci.

– Co się tu dzieje? – zapytał sam siebie pod wąsem.

Szybko zorientował się, że tym razem altana i jej okolice nie posłużą do zabawy. A przynajmniej nie dzieciom. Kilka metrów od drewnianej konstrukcji płonęło spore ognisko. Palono paczki. Takie same jak te, które przyniósł.

– Proszę to położyć na ziemi, tylko ostrożnie – usłyszał za plecami znajomy głos. – Nie może się zgubić żadna kartka.

To był pułkownik Stetsson, ale jakby nie on. Skupiony, a przy tym nad wyraz uprzejmy. Trzymał w ręku grabie z pakamery ogrodnika, przy pomocy których starał się nie dopuścić do przewrócenia się stosu. Braun nie pytał o nic, bo i nie to było jego rolą. Wykonał polecenie i zaraz cofnął się z powodu gorąca. Z tych samych powodów attaché wojskowy odsunął jeszcze bardziej niewielki kanister z benzyną. Po chwili ostrożnie wrzucił przyniesione przez Brauna paczki na szczyt stosu.

– Jedni już tak robili. Nie tak dawno, w trzydziestym trzecim – skomentował niegłośno, przymrużywszy na chwilę oczy.

– To chyba nie są książki. – Braun wskazał niepewnie na płonący stos.

– Ale mogłyby być. I to pewnie całkiem ciekawe.

– Co pan ma na myśli?

– Powiedziałyby prawdę o tym kraju i o ludziach. Jestem tego pewien. Niestety, już nic nie powiedzą…

Przyniesiono jeszcze kilka podobnych paczek. Wszystkie spotkał ten sam los. Stetsson nie rzucał słów na wiatr: zbierał osobiście z ziemi każdy papierek i wrzucał do ognia. Co dziwne, w Braunie z każdą chwilą narastała jakaś trudna do wytłumaczenia sympatia do tego człowieka, którego jeszcze kilkadziesiąt minut wcześniej szczerze nienawidził.

– To chyba wszystko. – Pułkownik ni to otrzepał dłonie, ni to zaklaskał.

Nie, nie zaklaskał. Zarówno on, stary wyga z Wietnamu, jak i Braun, który przeżył drugą wojnę światową, doskonale potrafili odróżnić klaśnięcie od wystrzału.

– Proszę się jak najszybciej schować i pod żadnym pozorem nie wychodzić – wyrzucił z siebie Stetsson jednym tchem i głośno, dzięki czemu odbiorcami jego słów byli jednocześnie ogrodnik, kierowca i kilkoro urzędników, którzy przynieśli ostatnie paczki dokumentów do zniszczenia.

W mgnieniu oka rozbiegli się na wszystkie strony, nikt nie określił przecież dokładnie miejsca, w którym mieli się schronić. Owszem, byli szkoleni, i to wielokrotnie, jak mają się zachować w obliczu nalotu, a jak wobec wybuchu atomowego. Czy przewidziano atak z zewnątrz, bo z takim – czy przynajmniej jego próbą – najprawdopodobniej mieli teraz do czynienia? Tego Braun nie potrafił sobie przypomnieć. Na chwilę kompletnie stracił głowę. Nie pamiętał, jak dotrzeć do swojej pakamery. Jakby w jednej chwili przybyło mu dwadzieścia lat – ze wszystkimi tego konsekwencjami, z demencją na czele…

Wzdrygnął się, przeciągnął dłonią po twarzy.

– Co się tutaj dzieje, do cholery… – wymamrotał po raz kolejny, rozglądając się dookoła z przerażeniem.

Tymczasem wystrzały ucichły, za to coraz wyraźniej słychać było krzyki. Dobiegały z tamtej strony muru. Ogrodnik, który jakiś czas temu przypadkowo znalazł się w samym centrum ogarniętego rewolucyjną gorączką Teheranu, z łatwością rozpoznał ten dźwięk. Tak nie krzyczało kilka, nawet nie kilkanaście osób. To był ryk tłumu, kilkuset, a może nawet paru tysięcy ludzi. Tłumu agresywnego czy wręcz ogłupiałego od agresji, która mieszała się z ekstazą. Przekaz był jednak niezwykły w swej prostocie. „Śmierć Ameryce!”.

– Stać! Stać! – ktoś krzyknął po angielsku, a słowom tym towarzyszyło kilka kolejnych pojedynczych wystrzałów.

Rozległ się tupot wielu par nóg. Jakaś kobieta krzyczała, jakiś mężczyzna rzucał przekleństwami. I wciąż ten miarowy, zbiorowy krzyk. I pewnie ogrodnik nazwiskiem Braun stałby tak jeszcze niczym antyczna rzeźba w gabinecie ambasadora, może nawet zostałby minięty przez wdzierających się na teren placówki intruzów, gdyby nie trzask rozbijanej szyby. To ten dźwięk, jak żaden inny, zawsze w ułamku sekundy przywracał mu przytomność.

Wzdrygnął się, rozejrzał na boki. Zacisnął palce na trzonku grabi zabranych z miejsca, w którym palono dokumenty. Już po chwili gest ten okazał się zbawienny: zza rogu wybiegł młody, czarniawy mężczyzna. W jego oczach widać było obłęd. Ujrzawszy Brauna, rzucił się na niego. W tym samym momencie ogrodnik gwałtownie podniósł narzędzie. Traf chciał, że metalowa część z zębami trafiła tamtego w głowę. Napastnik upadł na ziemię.

Braun, pewny, że za chwilę pojawią się kolejni, odwrócił się i zaczął uciekać ile sił w nogach. Kij od grabi drapał żywopłot, przycinany z taką pieczołowitością jeszcze przed paroma dniami.

Wreszcie po niespełna minucie ogrodnik znalazł się w swojej pakamerze, mieszczącej się w jednym z budynków gospodarczych na obrzeżach ambasady. Dysząc ciężko, zamknął za sobą i zaryglował drzwi. Dla pewności pod klamkę postawił trzonek kilofa. Natychmiast przypadł do wąskiego, uchylonego okienka. Z początku tylko nasłuchiwał, potem odważył się wyjrzeć. To, co zobaczył, sprawiło, że nogi zmiękły mu, jakby w jednej chwili ktoś pozbawił je kości. Cały ogród pełen był młodych Irańczyków. Największy tłum szturmował boczne drzwi głównego budynku ambasady…

Nagle usłyszał, całkiem blisko, gardłowy gulgot. Szybko schylił się i przywarł policzkiem do zimnej, szorstkiej ściany. Wstrzymał oddech.

Zauważyli czy nie zauważyli? – zastanawiał się gorączkowo.

Odpowiedź poznał po chwili. Kilka par rąk załomotało w drzwi, z kilku gardeł dobył się ów złowróżbny dźwięk. Musieli widzieć, jak tu wchodził. Braun odszedł od okienka i zaczął się rozglądać po pomieszczeniu. Gdy jego wzrok padł na siekierę z czerwoną rączką, zimny dreszcz przebiegł mu od ciemienia po kość ogonową. Było w tym uczuciu coś dziwnie znajomego…

Ale już wyłamali drzwi. Ogrodnik Ambasady Stanów Zjednoczonych w Teheranie nie zdążył sięgnąć po siekierę; zresztą pewnie nawet nie zdołałby zrobić z niej użytku. Kilkanaście par rąk wczepiło się w jego ciało i zaczęło go szarpać. Poddał się tej sile bez walki, bez słowa skargi czy groźby. Zawlekli go, wciąż wykrzykując w swoim języku, który zdążył nieco poznać w ciągu tych lat, które tu spędził. Przekaz ów był jednak dalece zniekształcony przez gniew.

„Śmierć Ameryce!”.

Wtrącili go do piwnicy. Upadł na podłogę. Huknęły zamykane drzwi.

– Nic panu nie jest? – usłyszał nad sobą znajomy głos.

W półmroku zamajaczyła twarz zastępcy attaché kulturalnego. Tego, który złapał go z aparatem. Jak się tutaj znalazł, skoro Braun widział go, jak wychodzi z ambasady?

– Mnie nic – odparł Braun. – Ale nie wiem, co z moją leicą.

– Proszę sprawdzić.

Szybkim, nerwowym ruchem sięgnął do kieszeni. Aparat był na szczęście nienaruszony. Tamci go nie zrewidowali, być może uznając, że ze strony starszego człowieka nic im nie grozi. A przecież mógł mieć przy sobie spluwę. Albo granat. Kiepscy specjaliści.

– To studenci – powiedział urzędnik, jakby udało mu się usłyszeć myśli ogrodnika. – Nie wiem, co im do głowy strzeliło, aby atakować naszą ambasadę. Ale faktem jest, że udało im się tu wejść. I nic na to nie mogli poradzić nasi chłopcy z piechoty morskiej. Oni po prostu tu weszli, rozumie pan? Weszli jak do siebie. Gówniarze!

– Każda wojna ma swoich gówniarzy – westchnął Braun. – I bardzo często jest tak, że to właśnie oni decydują o jej losach. Coś o tym wiem. Podczas ostatniej wojny poznałem jednego takiego. To było jakoś na początku czerwca 1943 roku, w Warszawie. Niech pan tylko posłucha…

Rozdział pierwszy  (1943)

W mieszkaniu na trzecim piętrze kamienicy Harczyka, stojącej przy zbiegu ulic Jasnej i Sienkiewicza, panowało niezwykłe jak na to miejsce poruszenie.

Zaczęło się jeszcze o świcie, a w czerwcu to już czwarta nad ranem. Wtedy to oczy otworzył niespełna trzymiesięczny Leszek. Ledwo to zrobił, zaczął płakać, domagając się pokarmu. Robił to jednak o wiele głośniej, bardziej natarczywie niż zwykle. Jakby się domyślał, że ten dzień będzie dniem szczególnym. Dniem jego pierwszej podróży.

– Skarpety. Nie mogę znaleźć skarpet – denerwował się ojciec, jakby chodziło co najmniej o paszport albo portfel z gotówką.

– W komodzie na dole – powiedziała Alina, która właśnie kończyła przewijać Leszka.

– Dziękuję.

Po chwili kilka par porządnych wełnianych skarpetek, które zostały kupione jeszcze za starych dobrych czasów w domu towarowym braci Jabłkowskich, zwiniętych w zgrabne kulki, jak ojciec miał w zwyczaju czynić, wylądowało w walizce leżącej na łóżku.

– A koszula? – naciskał tata. – Ta biała?

– Po co ci biała koszula? – Alina spojrzała na niego podejrzliwie.

– Do kościoła – burknął.

Ruchem głowy wskazała na szafę. Po chwili do skarpetek dołączyła starannie złożona koszula, nieodłączna towarzyszka niegdysiejszych codziennych wypraw ojca do ważnego państwowego urzędu.

Po co ją właściwie zabiera? No bo przecież nie po to, żeby iść na mszę… – zastanawiałem się.

Leżąc na wznak z rękami pod głową i przymkniętymi oczami, przysłuchiwałem się krzątaninie domowników. Pięty kobiety i mężczyzny stukały po klepkach podłogi. Ona od czasu do czasu coś do siebie mówiła, jak miała w zwyczaju, gdy była skupiona na jakiejś czynności, on pochrząkiwał, bo od kilku dni narzekał na ból gardła. Napił się bardzo zimnego mleka, stąd kłopoty.

Dla ojca wyjazd nie był niczym szczególnym. Od paru lat, właściwie od początku wojny, regularnie krążył między Warszawą a otaczającymi ją wsiami i miasteczkami, zajmował się bowiem szmuglem. Żywił niegdysiejszą stolicę, jak lubił czasami nieskromnie o sobie powiedzieć. I dodać, że Virtuti za to pewnie mu nie dadzą. Dla Aliny z kolei był to pierwszy wyjazd od tamtego zimowego dnia, kiedyśmy przewieźli ją z tatą z Radomia, skąd musiała uciekać po tym, jak w kawiarni, w której pracowała, ktoś zastrzelił kilku Niemców. Zadomowiła się w naszym mieszkaniu, a owocem tego był mój przyrodni brat, Leszek.

– To chyba wszystko. – Ojciec potoczył wzrokiem dookoła, drapiąc się po głowie.

Wiedziałem, że się myli. I że Alina za chwilę triumfalnie, choć bez złości potrząśnie czymś, czego zapomniał spakować. I będzie to naprawdę rzecz niezbędna, a nie jakaś fanaberia. Tym razem jednak stało się inaczej: tata rzeczywiście się sprawił, nie zapomniał o niczym.

– Tak, to wszystko – powtórzył nieco ciszej.

Często dziękowałem w duchu losowi, że nie jest sam. Moja matka zmarła jeszcze przed wojną, więc mieszkaliśmy przez wiele lat tylko we dwóch. Odkąd pojawiła się Sieradzka, żona oficera, o którym słuch zaginął, tata wyraźnie odmłodniał. A gdy na świat przyszedł Leszek, to już w ogóle – inny człowiek! Bywały chwile, że czułem się przy nim tak, jakbym to ja był starszy, bardziej dojrzały, jeśli nie wręcz spróchniały. Miałem zresztą ku temu wiele powodów…

– No to w takim razie na dworzec, panowie! – Alina z radością klasnęła w dłonie.

Oboje z ojcem zajrzeli do mojego pokoju. Wczoraj wieczorem deklarowałem się, że pomogę im przy wyjeździe. I nic się nie zmieniło. Nie chciałem po prostu robić jeszcze większego zamieszania. Wolałem poczekać, aż się ogarną.

– Dajcie mi minutę – powiedziałem, zrzucając z siebie kołdrę.

To było aż nadto, by przygotować się do wyjścia z domu. Panowie w skórzanych płaszczach i kapeluszach z piórkiem, którzy od ponad trzech i pół roku dbali o to, żeby mieszkańcy Warszawy nie gnuśnieli zbyt długo w betach, nie dawali nawet tyle.

Wciągnąłem więc czekające od wczoraj na podorędziu spodnie, wzułem buty, narzuciłem na grzbiet koszulę i gotowe. Był czerwiec, więc nie potrzebowałem nic więcej, zresztą to tylko na Dworzec Główny, kawałek. Najcięższa i największa walizka do ręki i można było iść. Ojciec dźwigał drugą, Alina zaś zajęła się Leszkiem, który zaczynał właśnie zapadać w sen.

Dała mi jeszcze do ręki małe zawiniątko. Nie musiałem go rozpakowywać, aby się przekonać, co kryje, pachniało bowiem jak marzenie.

– Schowaj. Ja nie mam już miejsca – wyjaśniła.

Skinąłem głową, po czym umieściłem bułkę z kiełbasą, przygotowaną pewnie dla ojca na drogę, w kieszeni. Minutę później znaleźliśmy się na podwórku kamienicy. Słońce już ogrzewało tynk na najwyższym piętrze, zapowiadał się pogodny dzień.

– Na wywczasy? – Stróż Wincenty Wasiak, bez którego kamienica Harczyka nie byłaby tym, czym była, przywitał z uśmiechem naszą gromadkę.

– Trzeba czasami – odparł tajemniczo tata.

Wasiak już otwierał usta. Wiedziałem, co chce powiedzieć, o co poprosić. Ale tata zdecydowanie pokręcił głową. Żadnego szmuglu, a kiełbasę zjemy sami. Na miejscu.

– Tym razem tylko prywatnie i wypoczynkowo – oświadczył.

– W takim razie życzę miłej podróży.

– Dziękujemy – odpowiedzieliśmy chórem, na tyle jednak cicho, aby nie zbudzić dziecka ani śpiących jeszcze przy otwartych oknach sąsiadów.

Wyszliśmy na ulicę. Ech, jeszcze kilka miesięcy temu nie musieliśmy się martwić o transport. Byliśmy pod tym względem niezależni. Mieliśmy przecież rikszę! Niestety, nasza żywicielka spłonęła podczas powstania, które wybuchło za murem w kwietniu.

Na szczęście z tamtego czasu zostało coś, czego zniszczyć nie sposób – znajomości. Umówiony dokładnie na siódmą rano rikszarz imieniem Anatol, z którym serdecznie się polubiliśmy, właśnie nadjeżdżał od strony Świętokrzyskiej.

– Jak w zegarku – rzuciłem do przybysza.

– Firma bidna, ale solidna – odpowiedział, zatrzymując pojazd przy krawężniku.

Otaksował nas wzrokiem, potem spojrzał na mnie pytająco. Byłem na to przygotowany.

– Walizki pod nogi, a ja na tramwaj – wyjaśniłem szybko.

Zapakowaliśmy wszystko, jak powiedziałem, po czym Anatol ruszył Jasną na południe, ja zaś w kierunku Marszałkowskiej i przystanku. Miałem szczęście, bo akurat nadjeżdżała „trójka”. Wskoczyłem na pomost i tak przejechałem kilkaset metrów aż do skrzyżowania z Alejami Jerozolimskimi.

*

Przed budynkiem dworca zameldowałem się dokładnie minutę po rikszy Anatola, o czym on sam nie omieszkał mnie poinformować.

– Dziękuję panu. – Ojciec z powagą uiścił opłatę za kurs, chociaż rikszarz początkowo wzbraniał się przed przyjęciem pieniędzy.

– Miłych wakacji – rzekł, chowając banknot do kieszeni. – Sam bym się chętnie gdzieś wybrał, nad Świder albo do Kampinosu. Ale kręcić trzeba. Nie chciałbyś mnie zastąpić? – z tym pytaniem zwrócił się do mnie.

Zdecydowanie pokręciłem głową.

– Kiepsko u mnie z kondycją, przyjacielu. Może kiedyś – skłamałem.

Wiedziałem bowiem bardzo dobrze, że więcej na rikszę nie wsiądę. Może tylko jako pasażer, ale i to za jakiś czas. Pod warunkiem, że jeszcze będą takowe jeździły po mieście. Byłem pewien, że z miejsca wróciłyby wspomnienia wydarzeń sprzed zaledwie kilku tygodni…

– Chodźmy. Pociąg już czeka – rzekł tata, podnosząc jedną z walizek.

Pożegnałem się z Anatolem i chwyciłem za tę cięższą, po czym całą czwórką udaliśmy się do hali Dworca Głównego.

Za każdym razem, zarówno przed wojną, jak i teraz, w jej trakcie, gdy wkraczałem do tego wielkiego pomieszczenia, doznawałem podobnego uczucia. Było to pomieszanie iście dziecięcej ekscytacji, spowodowanej zbliżającą się podróżą, z niepokojem, na który składało się wiele czynników – od tego, czy znajdzie się dobre miejsce w pociągu, czy będzie się zmuszonym, co wcale nie było rzadkie, do podróżowania „na wisząco”, po pytanie, czy na końcowej stacji ktoś będzie nas oczekiwał. I chociaż tego pogodnego czerwcowego poranka to nie ja wybierałem się w podróż, tylko mój ojciec, jego ukochana Alina i ich dziecko, mały Leszek, czułem specyficzne łaskotanie pod pachami i przyspieszone bicie serca.

Bilety mój zapobiegliwy ojciec kupił jeszcze wczoraj, nie musieliśmy się więc denerwować kolejkami przy kasach. Do bufetu również nie trzeba było się wybierać, ponieważ o wikt zadbała Sieradzka. W jednej z walizek znalazło się między innymi kilkanaście naleśników – część z twarogiem, część zaś z najprawdziwszymi konfiturami.

– Dokąd ci wszyscy ludzie się pchają, jak Boga kocham… – westchnął ojciec, patrząc na kłębiący się w hali tłum, a mnie śmiać się zachciało, bo przecież jeszcze nie tak dawno dworzec kolejowy był jego drugim domem, a ławka w wagonie – łóżkiem.

– Miejmy nadzieję, że wszyscy jadą w przeciwnym kierunku – skwitowałem.

Moim zadaniem było, powtórzmy, wyekspediować całą gromadkę, znaleźć dobre miejsca, umieścić bagaże na półkach. Podobną rolę miał odegrać na stacyjce o wdzięcznej nazwie Kotuń znajomy gospodarz. Ten sam, któremu swego czasu pod Siedlcami pomogliśmy odzyskać zarekwirowane przez Niemców krowy. To właśnie gospodarstwo poczciwego Mateusza miało posłużyć moim bliskim za letnie przytulisko przez następnych kilka, a może nawet kilkanaście tygodni. Gospodarz chciał się w ten sposób wywdzięczyć tacie za tamtą historię.

– Przyjedź, jak tylko będziesz mógł. – Tata uściskał mnie serdecznie, Alina zaś tylko skinęła mi głową; mój brat wciąż słodko spał, oby jak najdłużej.

– Spróbuję, tato – odparłem, choć tak naprawdę nie zamierzałem ruszać się z Warszawy.

– Wierzę, że dasz sobie radę. – Spojrzał na mnie znacząco.

Tylko się uśmiechnąłem chwacko, bo i nie widziałem problemu w tym, że przez jakiś czas przyjdzie mi mieszkać w pojedynkę. Ech, gdybym wtedy wiedział…

– Spokojna głowa – dorzuciłem jeszcze.

Nie chciałem wystawać tutaj aż do odjazdu pociągu, choć z drugiej strony nigdzie się nie spieszyłem. Czekało na mnie przecież tylko puste mieszkanie. Owszem, cieszyłem się z tego, bo przede wszystkim oznaczało to noce, których nie zakłóci mi płacz dziecka. Wiedziałem jednak, że prędzej czy później samotność zacznie mi doskwierać. Nie wróciłem przecież ani na studia na tajnym uniwersytecie, przerwane wielką wsypą, ani nie pracowałem w teatrze, legalnym czy nielegalnym. Nie miałem też nic wspólnego – i mieć nie zamierzałem! – z konspiracją, o której w tym czasie marzyła większość moich rówieśników.

Bo ja żyłem z dnia na dzień. Ogarnął mnie jakiś marazm, jakbym nie do końca rozumiał, co wydarzyło się w moim życiu. Zdziczałem. Od kilku tygodni snułem się po mieście, reagując tylko na głos syren czy nosowy warkot silników samochodowych. Jakbym był zwierzęciem, a one większymi i silniejszymi ode mnie drapieżnikami.

– Uważaj na siebie – powiedziała tym razem Alina.

– Tak jest – odrzekłem.

– I nie głoduj.

– Wypoczywajcie! – Pomachałem im krótko, po czym odwróciłem się na pięcie i z rękami w kieszeniach, pochylony do przodu ruszyłem w kierunku wyjścia.

Idąc, starałem się nikogo nie potrącić ani nie zostać potrąconym, co jednak z każdą chwilą stawało się coraz trudniejsze. Tłum parł po peronach, i to w obie strony. Był dzień powszedni, więc do niegdysiejszej stolicy przybywały setki, jeśli nie tysiące ludzi. Ilu było wśród nich szmuglerów, wracających z prowincji ze zdobyczą ukrytą w przemyślny sposób, o którym konsument na pewno wolałby nie wiedzieć? Ilu było nowych Gustawów-Konradów czy Kordianów z gnatem ukrytym w kalesonach, wracających z ćwiczeń strzeleckich w lesie albo niosących meldunki, które zmienią bieg wojny? Nikt tego nie wiedział i oby tak zostało.

Z mieszczącej się w gmachu Dworca Głównego kawiarni „Mitropa”, która była lokalem tylko dla Niemców, wytoczyło się właśnie kilku. Dwóch w mundurach Wehrmachtu, jeden po cywilnemu, w całkiem ładnym garniturze w prążki.

– Riksza! Komm! – zawołał bełkotliwie ten ostatni.

Ciągle pamiętałem bardzo dobrze dzień, w którym zabrałem stąd swoją rikszą niejakiego Lothara Götze, strażnika z Pawiaka. Nie tylko posłużyłem wtedy jako transport, lecz także dostarczyłem pieniądze, które były przeznaczone na okup za wyciągnięcie kogoś zza krat. Götze został ścięty serią kilkanaście chwil później, na Koszykowej, ja zaryłem głową w mur kamienicy, a pieniądze przepadły.

W samej „Mitropie” zresztą nasi chłopcy dwa razy przeprowadzali już błyskawiczne remonty przy pomocy bomb i granatów. Stało się to jesienią ubiegłego roku i na początku bieżącego. Ale, jak widać, nie odstraszało to nowej klienteli.

– Antek? – usłyszałem nagle za plecami.

Owszem, tak właśnie miałem na imię, ale nie zareagowałem od razu. Nie usłyszałem też żadnego „halt” ani nic równie „pieszczotliwego”, więc zrobiłem jeszcze dwa kroki, a nawet dwa i pół, zanim się zatrzymałem. Lekkie przegięcie tułowia, spojrzenie spod oka. Reżyser sztuki, którą wystawiano w tym mieście od jesieni 1939 roku, byłby ze mnie naprawdę zadowolony.

Znajomą twarz, którą miałem ujrzeć, ku radości albo wręcz przeciwnie, na chwilę przysłoniły mi jednak plecy innych ludzi.

– Antek! – Druga próba okazała się udana: oto dwa metry ode mnie ujrzałem miłą sercu postać Krzysztofa Baczyńskiego, młodszego o rok kolegi z liceum Batorego.

– Serwus! – uścisnąłem serdecznie szczupłą dłoń poety. – Co tu robisz, przyjacielu?

– Wróciłem właśnie z… wycieczki. – Mrugnął.

Przypomniałem sobie nasze ostatnie spotkanie. Było to ponad dwa lata temu, w jakimś mieszkaniu przy Wiktorskiej, gdzie on czytał swoje wiersze, ja zaś wpadłem tam, aby zacieśnić przyjaźń z pewną panną, znajomą z tajnych kompletów. Zresztą bez sukcesu.

– Z wycieczki, powiadasz… – Mrugnąłem i ja. – No to może się czegoś napijemy po podróży, co?

– Z chęcią.

*

Minutę później siedzieliśmy w bufecie nad szklankami herbaty. Nie był to popularny ersatz, czyli owocowa Tonga. Serwowano tu prawdziwy napar, choć słomkowej barwy. Lepszy byłby na pewno jakiś alkohol, choćby zimne piwo. Jednak raz: bufet nie oferował podobnych delicji, a dwa, z tego, co pamiętałem, Krzysztof był harcerzem, członkiem działającej przy Batorym drużyny, zwanej Pomarańczarnią od koloru ich chust. Teraz harcerstwo oficjalnie nie działało, ale przysięga ponoć wciąż obowiązywała.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Wydawnictwo Melanż poleca:

BIOGRAFIE

Piotr SzaramaJerzy Kulej. W cieniu podium

Grażyna BiskupskaSkorpion z wydziału terroru

Stanisław MikulskiNiechętnie o sobie

Emil KarewiczMoje trzy po trzy

Lidia GrychtołównaW metropoliach świata. Kartki z pamiętnika

* * *

Dorota KowalskaPasjonaci. Rozmowy o tym, co w życiu ważne

Dorota KowalskaBarbara Piwnik w rozmowie z Dorotą Kowalską

Iwona SulikByłam rzecznikiem rządu

Krystyna GucewiczJeszcze wczoraj miałam raka

POWIEŚCI

Anna MentlewiczPewna pani z telewizji

Krzysztof BeśkaSpowiedź w fotoplastikonie

Krzysztof BeśkaRikszą do nieba

Krzysztof BeśkaAutoportret z samowarem

Tomasz TurowskiMoskwa nie boi się krwi

Tomasz TurowskiKrwawiące serce Azji

Tomasz TurowskiDżungla we krwi

Alina LużyńskaŁza przeszłości

Paweł OksanowiczBiuro Spełniania Marzeń

Halina Teresa GodeckaCelestyna

Halina Teresa GodeckaMichasia

Marta Kijańska(Nie)winna

DZIENNIK

Janusz DrzewuckiŻycie w biegu. O ludziach, miejscach, literaturze, piłce nożnej, maratonach i całej reszcie

HISTORIA

Jacek M. Kowalski, Robert J. Kudelski, Robert SulikLista Grundmanna. Tajemnice skarbów Dolnego Śląska

Sławomir Bogacki, Robert J. KudelskiTajemnice wydobyte z jeziora

KRYMINAŁY

Alek RogozińskiMorderstwo na Korfu

Alek RogozińskiUkochany z piekła rodem

Paweł OksanowiczKra Kra krakowski kryminał

OPOWIADANIA

Literacki MELANŻ z Pragi

POEZJA

Stan BorysDaleko donikąd

Krystyna GucewiczWtorek z kremem waniliowym

Marta KijańskaNigdy zawsze

Marta KijańskaOkno życia

DRAMAT

Hamlet (w przekładzie Ryszarda Długołęckiego)

ALBUM FOTOGRAFICZNY

Maciej BillewiczO Czesławie Miłoszu mniej znanym

PORADNIK KULINARNY

Anna Popek, Magdalena M. KrupaSiostry gotują

Zapraszamy na stronę www.melanz.com.pl

Projekt okładki Vavoq (Wojciech Wawoczny)

Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Narodowe Archiwum Cyfrowe © Jakub Patelski

RedakcjaAleksandra Kiełczykowska

KorektaEwa Kłosiewicz-Majka, Katarzyna Borzęcka

Skład i łamanieAkant

Tekst © Copyright by Krzysztof Beśka, Warszawa 2017 © Copyright for this edition by Melanż, Warszawa 2017

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana jako źródło danych i przekazywana w jakiejkolwiek elektronicznej, mechanicznej, fotograficznej lub innej formie zapisu bez pisemnej zgody posiadacza praw.

ISBN 978-83-64378-49-2 Warszawa 2017 Wydanie I

Melanż ul. Rajskich Ptaków 50, 02-816 Warszawa +48 602 293 [email protected]

Skład wersji elektronicznej