Samobójstwo poagresyjne w aspekcie psychologiczno-psychiatrycznym, medyczno-sądowym i kryminalistycznym ebook

Wykaz skrótów

5-HIAA – kwas 5-hydroksyindolooctowy

5-HT – 5-hydroksytryptoamina

5-HT1A – receptor serotoninowy 1A

5-HT1B – receptor serotoninowy 1B

5-HT2A – receptor serotoninowy 2A

AC – cyklaza adenylowa

α1/α2 – receptory adrenergiczne typu α

BDNF – neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego

β1/β2 – receptory adrenergiczne typu β

CB1 – receptor kannabinoidowy typu 1

ChAD – choroba afektywna dwubiegunowa

COMT – katechol-O-metylotransferaza

CRH – kortykoliberyna

DA – dopamina

DSM–IV – Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych, wersja IV

EEG – elektroencefalografia

GR – receptory glukokortykoidowe

GSR – pozostałości po wystrzale z broni palnej

HPA – oś podwzgórze–przysadka–nadnercza

ICD–10 – Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, wersja 10

IL-1β – interleukina 1β

IL-3 – interleukina 3

IL-4 – interleukina 4

IL-6 – interleukina 6

IL-13 – interleukina 13

ISIS – Państwo Islamskie

kk – Kodeks karny

kpk – Kodeks postępowania karnego

MAO-A – oksydaza monoaminowa A

MHPG – 3-metoksy-4-hydroksyfenyloglikol

μ – receptor mi układu opioidowego

MOPS – Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej

mRNA – informacyjny RNA

MS – myśli samobójcze

NA – noradrenalina

OSS – osobnicze skłonności samobójcze

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

PbBa – cząstki powystrzałowe zawierające ołów, bar

PbCa – cząstki powystrzałowe zawierające ołów, wapń

PbCl – cząstki powystrzałowe zawierające ołów, chlor

PbSb – cząstki powystrzałowe zawierające ołów, antymon

PbSbBa – cząstki powystrzałowe zawierające ołów, antymon, bar

PD – zaburzenia osobowości

PFC – kora przedczołowa

PMR – płyn mózgowo-rdzeniowy

POZ – podstawowa opieka zdrowotna

PS – próba samobójcza

PTSD – zespół stresu pourazowego

SbBa – cząstki powystrzałowe zawierające antymon, bar

SERT, 5-HTT – transportery serotoniny

SnSb – cząstki powystrzałowe zawierające cynę, antymon

SSb – cząstki powystrzałowe zawierające siarkę, antymon

SSnSb – cząstki powystrzałowe zawierające siarkę, cynę, antymon

SSRI – selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny

SUS – suicydogenne układy sytuacyjne

TH – hydroksylaza tyrozynowa

TNFα – czynnik martwicy nowotworów α

WHO – Światowa Organizacja Zdrowia

Wykaz rycin

Rycina 1. Struktura osób w zamachach samobójczych zakończonych zgonem według grup wiekowych [11]

Rycina 2. Częstotliwość myśli samobójczych towarzyszących młodzieży przed popełnieniem próby samobójczej [35]

Rycina 3. Myśli i emocje towarzyszące podjęciu próby samobójczej przez kobiety leczone psychiatrycznie [40]

Rycina 4. Odsetek ofiar zabitych/rannych z rozróżnieniem metody zastosowanej przez sprawcę [74, 91]

Rycina 5. Zabójstwa z użyciem broni palnej w Polsce w latach 2002–2018 [100]

Rycina 6. Elementy samobójstwa poagresyjnego [49]

Wykaz tabel

Tabela I. Obszary mózgu zaangażowane w patofizjologię samobójstw [18]

Tabela II. Cechy wspólne dla skutecznych zamachów samobójczych [47, 48]

Tabela III. Rodzaje samobójstw niedokonanych [43]

Tabela IV. Typy samobójstw wyróżnione przez E. Durkheima [48]

Tabela V. Kody klasyfikacji ICD–10 obejmujące zamierzone samouszkodzenia [87]

Tabela VI. Lokalizacja rany wlotowej w przypadku samobójczego postrzału [99]

Tabela VII. Użycie broni ręcznej a lokalizacja rany wlotowej w okolicach głowy w przypadku postrzału samobójczego [99]

Tabela VIII. Lokalizacja ran wlotowych w przypadku zabójstwa z użyciem broni palnej [99]

WSTĘP

Śmierć samobójcza jest jednym ze sposobów zakończenia życia znanym już od starożytności i przez wiele wieków była traktowana jako największa zbrodnia przeciwko istnieniu ludzkiemu. Jednocześnie pozostaje aktualnym tematem wielu rozważań filozoficznych, socjologicznych, psychologicznych czy medycznych, a nawet teologicznych. Przyczyniło się to do powstania nowej dyscypliny naukowej – suicydologii, która zjawisko samobójstwa traktuje w sposób interdyscyplinarny.

Samobójstwa popełniane są w sposób gwałtowny, jak i planowany. Wielu suicydentów przed podjęciem decyzji o samobójstwie znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, która powoduje znaczne obniżenie odporności na stres i czynniki stresogenne. Skutkiem długoterminowo utrzymującego się stresu może być pojawienie się u takich osób zaburzeń nastroju, a w konsekwencji także zachowań suicydalnych. Nie każdy samobójca wraz z pojawieniem się u niego myśli samobójczych podejmuje próbę samobójczą, jednak jest to pierwsze z zachowań autodestruktywnych, które zdiagnozowane na czas może zminimalizować ryzyko skutecznego odebrania sobie życia.

Szczególnym rodzajem samobójstwa jest tzw. samobójstwo poagresyjne. To zdarzenie, w którym najpierw dochodzi do zabójstwa osób pozostających w określonej relacji ze sprawcą (najczęściej osób z własnej rodziny), a następnie do samobójstwa. Ze względu na brak prowadzonych statystyk nie można jednoznacznie określić skali tego zjawiska. Do zdarzeń dochodzi najczęściej w sposób gwałtowny, jednak sprawca działa pod wpływem sytuacji ciągłej. Osoba, która dopuszcza się takich czynów, nierzadko cierpi na zaburzenia lub choroby psychiczne. Bardzo często sprawcy kierują się pseudoaltruizmem, pozbawiając życia swoje ofiary. Tłem motywacyjnym dla takich wydarzeń pozostaje nawarstwiająca się sytuacja, która dla sprawcy okazuje się zbyt obciążająca, co w konsekwencji prowadzi do podjęcia decyzji o odebraniu sobie życia. Niestety, tylko w nieznacznym odsetku postępowań udaje się określić motywy, jakimi kierował się sprawca, gdyż niewielu z nich pozostawia listy pożegnalne lub notatki sugerujące, dlaczego doszło do zdarzenia. Najczęściej przed zdarzeniem występują objawy zwiastunowe, które manifestują się pod postacią zmiany zachowania, zaburzeń snu lub wyrażania zamiarów samobójczych.

Cel pracy

Celem niniejszej pracy jest:

Materiały i metody

Materiałem do analizy było aktualne piśmiennictwo dotyczące problematyki samobójstw poagresyjnych dostępne dla autorki pracy oraz udostępnione za zgodą prokuratury, zanonimizowane przez promotora pracy, a także materiały z akt sześciu spraw przypadków samobójstw poagresyjnych, które miały miejsce w latach 2012–2016 na terenie województwa śląskiego. Do analizowanych materiałów należały m.in. protokoły z miejsc ujawnienia zwłok, oględzin pomieszczeń, opinie z oględzin zewnętrznych i sądowo-lekarskich sekcji zwłok, wyniki badań dodatkowych, opinie innych biegłych oraz zeznania świadków.

ZAGADNIENIA TEORETYCZNE

1. Historia samobójstw

Samobójstwa już w starożytności były powszechnie znaną metodą odbierania sobie życia. Jednym z pierwszych uczonych, którzy wygłosili swoją opinię na ten temat, był Pitagoras. Podobnie jak Sokrates i Platon uważał on, że egzystencją ludzką władają bogowie, a targnięcie się na własne życie jest wykroczeniem poza prawa przez nich ustalone. Jednak z Obrony Sokratesa możemy dowiedzieć się, że filozof ten popełnił samobójstwo poprzez wypicie czary wypełnionej prawdopodobnie cykutą. Do metod odbierania sobie życia w tym okresie historycznym zalicza się przede wszystkim upust krwi, głodzenie czy nabijanie na miecz. Rozważaniami dotyczącymi śmierci samobójczej zajmował się również Epikur, który twierdził, że unieszczęśliwiającą determinantą jest sam lęk przed śmiercią. Jego zdaniem lęk ten wywodził się z błędnego pojęcia istoty tego procesu, a sztandarowym argumentem jego filozofii była teza, że śmierć jest brakiem istnienia. Filozof ten w wieku 70 lat popełnił samobójstwo, uznając, że dolegliwości wieku starczego utrudniają mu cieszenie się życiem. Z kolei Seneka uważał, że lęk przed śmiercią jest mocno zakorzeniony w ludzkiej naturze i wyzbycie się go nie jest proste. Ponadto twierdził, że mędrcy żyją tyle, ile powinni, a nie tyle, ile mogą, a sama śmierć jest uwolnieniem od wszystkiego. Seneka jest jednym z filozofów, którzy popełnili samobójstwo poprzez przecięcie żył, a następnie zażycie trucizny. Wśród innych greckich samobójców wymienić można również Temistoklesa, Ajaxa, Herkulesa, Calypso oraz Hecubę [1, 2, 3].