Przypadki kryminalne. Oblicza Dextera. Dyskusja nad sprawstwem, winą i karą ebook

Recenzja naukowadr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚmł. insp. Małgorzata Puzio-Broda, Centrum Poszukiwań Osób Zaginionych KGP

UWAGA! Publikacja zawiera drastyczne treści!

© 2021 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUMAll rights reserved

ISBN 978-83-66353-86-2 – Książka w miękkiej oprawieISBN 978-83-66353-87-9 – Publikacja elektroniczna online lub do ściągnięcia

Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUMwww.wydawnictwo-silvarerum.euPoznań 2021

Redakcja naukowa – dr Joanna Stojer-Polańska, dr Paulina M. Wiśniewska

Redaktor prowadzący – dr Magdalena Zdrowicka-Wawrzyniak

Korekta – dr Anna Surendra, dr Sebastian Surendra

Tłumaczenie na j. angielski – Claudia Babat

Fotografie w tekstach dostarczone przez Autorów

Projekt okładki – Studio Graficzne SILVA RERUM

Skład i łamanie – Studio StrefaDTP

Ilustracja na I stronie okładki – Dariusz Piekarski

Grafiki i ilustracje wewnątrz publikacji – Dariusz Piekarski

Skład ukończono w listopadzie 2021

«Nauczycielu dobry, co mam czynić, aby osiągnąć życie wieczne?» Jezus mu rzekł: «Czemu nazywasz Mnie dobrym? Nikt nie jest dobry, tylko sam Bóg.

Ewangelia wg św. Marka, 10, 17-18

Biogramy

Aneta Bańkowska – psycholożka, seksuolożka. Od 2017 r. jest związana z Fundacją ITAKA – Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych, gdzie pracuje z rodzinami osób zaginionych i osobami doświadczającymi kryzysu psychicznego. Od wielu lat związana z mediami, publikowała autorskie cykle w Wirtualnej Polsce i Gazeta.pl.

Hanna Cichocka – studentka prawa na Wydziale Prawa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu SWPS, do jej zainteresowań naukowych należą zagadnienia obejmujące badanie ciemnej liczby przestępstw oraz psychologicznej strony czynu zabronionego.

Olga Derwisz – doktor nauk prawnych, prawnik w specjalności prawo karne materialne, prokurator. Do jej zainteresowań naukowych należą m.in. odpowiedzialność za przestępstwa wojenne oraz zagadnienie winy w prawie karnym.

Wojciech Glac – adiunkt w Pracowni Neurobiologii Katedry Fizjologii Zwierząt i Człowieka Uniwersytetu Gdańskiego. Jego wielką pasją jest popularyzacja wiedzy o mózgu – od 10 lat organizuje Dni Mózgu w Trójmieście, każdego roku prowadzi kilkadziesiąt wykładów popularyzujących neurobiologię. Laureat nagrody Popularyzator Nauki w kategorii Naukowiec w prestiżowym konkursie Popularyzator Nauki organizowanym przez Serwis Nauka w Polsce PAP i Ministerstwo Edukacji i Nauki.

Agnieszka Haś – doktor nauk humanistycznych z zakresu psychologii, biegły Instytutu

Ekspertyz Sądowych w Krakowie. Interesuje się szczególnie problematyką dzieci – świadków pokrzywdzonych w sprawach o przestępstwa z użyciem przemocy oraz problematyką rodzinną i nieletnich. Wykładowca działającego przy IES Centrum Edukacyjnego Nauk Sądowych, Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu SWPS.

Grażyna Manjura-Niśkiewicz – doktor nauk prawnych i absolwentka Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Jest etatowym członkiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach. Ma doświadczenie w branży szkoleniowej (długoletnia współpraca z Fundacją Rozwoju Demokracji Lokalnej w Warszawie), dydaktycznej i publicystycznej (autorka m.in. Komentarza do ustawy o dodatkach mieszkaniowych, który doczekał się kilku wydań). Zawodowo związana z administracją samorządową. Od kilku lat interesuje się wiktymologią, a w szczególności ofiarami gwałtu, przemocy w rodzinie i ich wiktymizacją wtórną, a także związkami ofiary ze sprawcą przestępstwa.

Bogdan Michalec – emerytowany funkcjonariusz Wydziału Kryminalnego KWP w Krakowie. Współtwórca krakowskiego „Archiwum X”, którego celem jest wykrywanie zabójstw z tzw. ciemnej liczby. Filozof procesu wykrywczego. Autor publikacji naukowych z zakresu procesu wykrywczego zabójstw sprzed lat. Współzałożyciel kanału „Polskie Archiwum X” na YouTube, gdzie prezentowane są zagadnienia związane z ciemną liczbą przestępstw.

Krzysztof Nowakowski – doktor nauk społecznych w zakresie psychologii, kierownik Katedry Psychologii Sądowej i Psychokryminologii Akademii Ignatianum w Krakowie, autor kilkunastu publikacji oraz uczestnik ponad dwudziestu konferencji naukowych krajowych i międzynarodowych, zainteresowania naukowe: psychologia sądowa i psychologia kliniczna ze szczególnym uwzględnieniem osobowościowych czynników ryzyka przestępczości

Dariusz Piekarski – emerytowany pracownik Laboratorium Kryminalistycznego KWP w Krakowie, absolwent ASP w Krakowie. Artysta plastyk.

Danuta Piniewska-Róg – doktor nauk medycznych, biegły z zakresu genetyki sądowej, pracownik Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum w Krakowie. Do jej zainteresowań naukowych należy m.in. badanie genetycznych predyspozycji u ofiar samobójstw dokonanych. Wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury oraz nauczyciel akademicki prowadzący działalność dydaktyczną na Wydziale Lekarskim i Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Członek Polskiego Towarzystwa Medycyny Sądowej i Kryminologii.

Tomasz Rajtar – psycholog, pedagog, biegły Instytutu Ekspertyz Sądowych, adiunkt. Szczególnie interesuje go problematyka niedostosowania społecznego nieletnich, zwłaszcza dziewcząt, oraz zjawisko cyberprzemocy wśród młodzieży. Wykładowca działającego przy IES Centrum Edukacyjnego Nauk Sądowych. Prowadzi szkolenia dla pracowników wymiaru sprawiedliwości i OZSS oraz zajęcia dla studentów psychologii i pedagogiki.

Maciej Rokus – szef Grupy Specjalnej Płetwonurków RP, biegły sądowy przy Sądzie Okręgowym w Katowicach, zakres specjalności: bezpieczeństwo w ruchu na torze wodnym (utonięcia, wypadki jednostek pływających, wypadki podczas uprawiania sportów wodnych), prowadzenie badań w wodzie (poszukiwania z wykorzystaniem hydroakustycznych środków pomiarowych i nurków), metody poszukiwawcze, przeprowadzenie poszukiwań ludzi lub zwłok na obszarach wodnych i terenach trudno dostępnych. Biegły z zakresu przeprowadzenia eksperymentów procesowych, mających na celu ustalenie przyczyny utonięcia. Biegły z zakresu bezpieczeństwa jednostek pływających. Kierownik prac podwodnych. Ukończył studia podyplomowe z zakresu prawa dowodowego na Uniwersytecie Jagiellońskim, uczestnik studiów podyplomowych gdyńskiej Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte na Wydziale Nawigacji i Uzbrojenia Okrętowego, uczestnik studiów podyplomowych z zakresu zarządzania sytuacją kryzysową w Szkole Zarządzania na Uniwersytecie Śląskim.

Dawid Serafin – dziennikarz Onetu. Współtworzący kanał „Polskie Archiwum X”. Zdobywca Mediatora w kategorii „Torpeda”. Czterokrotny laureat Nagrody Dziennikarzy Małopolski w kategorii „News”, „Dziennikarstwo interwencyjne”, „Dziennikarz Lokalny”. Zdobywca Zielonej Gruszki. Wyróżniony Polsko-Niemiecką Nagrodą Dziennikarską za reportaż multimedialny „Wysychamy”. Dwukrotnie nominowany do nagrody Grand Press w kategorii „News” oraz „Dziennikarstwo specjalistyczne”.

Rafał Skręt – kurator zawodowy wykonujący orzeczenia w sprawach karnych w Sądzie Rejonowym w Sosnowcu, kurator specjalista, Sąd Rejonowy w Sosnowcu, absolwent Studium Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie (SPPwR). Ukończył szkolenie według programu „Rodzina” w zakresie pracy z osobami stosującymi przemoc w rodzinie. Członek Zespołu Interdyscyplinarnego ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w Sosnowcu, członek Stowarzyszenia Mężczyźni Przeciw Przemocy i wiceprezes Śląskiego Stowarzyszenia Kuratorów Sądowych „Auxilium”. W 2017 r. wyróżniony brązowym medalem Ministra Sprawiedliwości „Zasłużony dla Wymiaru Sprawiedliwości”, a w 2019 r. odznaczony Wyróżnieniem Białej Wstążki w kategorii Wymiar Sprawiedliwości przyznawanym przez Fundację Jolanty Kwaśniewskiej „Porozumienie Bez Barier” oraz Centrum Praw Kobiet. Realizator programów korekcyjno-edukacyjnych dla sprawców przemocy.

Joanna Stojer-Polańska – doktor nauk prawnych, kryminalistyk. Wykładowca akademicki z kryminalistyki, kryminologii, zwalczania przestępczości. Popularyzatorka nauki. Jej zainteresowania naukowe obejmują problematykę zaginięć, profilowanie sprawców zabójstw, samobójstwa oraz zapobieganie przemocy. W katowickiej filii Uniwersytetu SWPS prowadzi zajęcia poświęcone ciemnej liczbie przestępstw. Autorka książek dla dzieci o zwierzętach na służbie, o śladach kryminalistycznych oraz współautorka książki o pierwszej pomocy dla psów służbowych.

Marcin Szewczak – socjolog, profiler, praktyk od lat zaangażowany w poszukiwania zaginionych. Na stałe współpracuje z Policją, Strażą Pożarną, GOPR i WOT w zakresie profilowania psychologicznego i taktyki prowadzenia działań poszukiwawczych. W kręgu jego zainteresowań znajdują się szczególnie: dynamiczne profilowanie osób zaginionych, a zwłaszcza osób, co do których istnieje prawdopodobieństwo, że popełnili samobójstwo, oraz sposoby i techniki zaopiekowania psychologicznego bliskich osoby zaginionej.

Ewa Wach – psycholog sądowy, pracownik Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie, ma rekomendacje dla biegłych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Specjalizuje się w opracowywaniu ekspertyz w sprawach karnych, w tym w zakresie wykorzystywania seksualnego, zeznań świadków oraz wyjaśnień podejrzanych i oskarżonych, profilowania nieznanych sprawców przestępstw oraz samobójstw. Autorka licznych publikacji z tych dziedzin. Prowadzi zajęcia z tej tematyki na studiach podyplomowych oraz szkoleniach dla pracowników wymiaru sprawiedliwości.

Paulina Maria Wiśniewska – doktor nauk społecznych w zakresie nauk o polityce (WNPiD UAM), magister filologii polskiej i germańskiej (UAM), dziennikarka prasowa („Dziennik Poznański, „Express Poznański”, „Murator”, „Wprost”, „Echo Miasta”, „My50+”, epoznan.pl, Winogrady.org, InterwencjePoznanskie.pl, Spoleczenstwo.com.pl) i telewizyjna (TVP Poznań). Nauczycielka, lektorka, wykładowca (WSPiA). Autorka licznych publikacji prasowych (artykułów, reportaży, felietonów), tłumaczeń oraz książek: Hacker mózgu (2000), Polski polityk a polityczny etos (2010) oraz Wizerunek kobiety w mediach. Analiza porównawcza tematyki poświęconej kobietom w prasie polskiej i niemieckiej u schyłku pierwszej dekady XXI wieku (2013). Wolontaryjnie współpracowała z fundacjami zajmującymi się ochroną praw zwierząt.

Małgorzata Wojciechowska – psycholog, biegła Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie, opiniuje zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych. Wykładowca działającego przy IES Centrum Edukacyjnego Nauk Sądowych, gdzie prowadzi szkolenia dla psychologów i pedagogów, a zwłaszcza dla pracowników Opiniodawczych Zespołów Sądowych Specjalistów. Członek Sekcji Psychologii Sądowej Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Wstęp

Kolejne wydanie Przypadków kryminalnych nawiązuje do filmowej postaci Dextera. Człowieka, który służąc w Policji, w bardzo kontrowersyjny sposób zajmował się zwalczaniem przestępczości, eliminując tych zabójców, których nie pozwalały osadzić w więzieniu procedury, i tych, których obejmowała ciemna liczba przestępstw, a więc pozostawali nieuchwytni. Oczywiście tylko pozornie byli nieuchwytni, gdyż Dexter skutecznie wykrywał i zabijał złych ludzi. Nie czynił tego jednak, przestrzegając procedur postępowania karnego, które zachowywał za to podczas oficjalnej pracy technika kryminalistyki. Kierował się ustalonym wcześniej z ojczymem Harrym własnym kodeksem. Czy jego zachowanie może być usprawiedliwione?

W pierwszym tekście w książce opisana jest fabuła serialu i dylematy, które możemy rozważyć – w kontekście postrzegania Dextera jako bohatera czy też antybohatera. Jaki naprawdę jest człowiek? Co to znaczy, że znamy kogoś i czy faktycznie wiemy o naszych bliskich wszystko, co istotne? Dlaczego Dexter tak postępuje? To wpływ patologicznych doświadczeń z dzieciństwa czy wolna wola dorosłego człowieka? Czy w tej konkretnie sytuacji, w której znalazł się Dexter, można i należy postąpić inaczej? Oczywiście Dexter jest postacią fikcyjną i tylko punktem wyjścia do rozważań o sprawstwie, winie i karze.

Oceniamy człowieka przez pryzmat czynu, ale i okoliczności jego popełnienia. Często w jakiś sposób wyobrażamy sobie sprawcę przestępstwa. Najczęściej potępiamy za czyn kryminalny, ale bywa, że potrafimy przestępcę usprawiedliwić czy nawet sprawcy współczuć. Często dzieje się tak w sytuacji, kiedy ofiara przemocy staje się w późniejszym życiu sprawcą. Kiedy ktoś doświadczył przemocy, może ją później stosować. Czasami dziecko otrzymuje od opiekunów taki właśnie przemocowy wzór postępowania i rozwiązywania konfliktów, nie zna innego. Czy to je usprawiedliwia? Czy jeśli sprawca po czynie przyznaje się, żałuje, poddaje się resocjalizacji, to czy jest już innym człowiekiem? Czy nadal przestępcą? Każdą historię kryminalną można opowiedzieć przez pryzmat ofiary, ale i z perspektywy sprawcy – i w zależności od tego, która nas przekona, ocena tej samej sprawy może być różna.

To trudne, jak zdefiniować przestępcę w sensie społecznym. W sensie prawnokarnym wydaje się łatwiejsze, ale przecież żyjemy pośród sprawców przestępstw, bo nie wszyscy zostali ujawnieni i wykryci. Wszak ciemna liczba i przestępczość ujawniona, ale bez ustalenia sprawcy powoduje, że musimy mieć świadomość życia pośród sprawców. Dla ilu z nich czyn był jednorazowy, a ilu z nich powtórzy zachowanie, bo nie spotkało się ono z reakcją i potępieniem? Z drugiej strony nawet osoby, które zostały ukarane i odbyły karę, mogą wrócić na drogę przestępstwa albo tak naprawdę nigdy z niej nie zejść. Co może sprawić, że resocjalizacja zadziała? Czy to jest decyzja człowieka, czy też splot okoliczności? Co z uwikłaniem człowieka w nieszczęśliwy zbieg wypadków? Przez jaki pryzmat oceniać: poczucia krzywdy, próby jej naprawienia, okoliczności łagodzących czy obciążających sprawcę oraz konsekwencji? Często jedne i drugie w sprawie się pojawiają.

Ciemna liczba obejmuje zdarzenia poza statystykami przestępczości, ale i te, które są błędnie zakwalifikowane. Ktoś może przestępstwa nie zgłosić, bo się boi czy wstydzi albo jest tak bezradny, że nie da rady zgłosić. Czasami człowiek zostaje uwikłany w przerastającą go sytuację w taki sposób, że nie ma nadziei na nic. Jest zastraszony, przerażony i bezradny. Często w wyniku działania sprawcy przestępstwa. Bywa, że taki stan trwa latami, kiedy ktoś doświadcza przemocy fizycznej czy psychicznej. Nie zawsze widać ślady świadczące o pokrzywdzeniu. Czasami ofiara nie prosi o pomoc, a nawet nie jest w stanie skorzystać z tej oferowanej.

Ofiara przestępstwa z ciemnej liczby bardzo się boi. Sprawcy, bo ten jest nieprzewidywalny, uzależnił ofiarę od stosowanej i dawkowanej latami przemocy. Boi się, że nikt jej nie uwierzy. Dlatego czasami tak nierozsądnie się zachowuje, tak długo milczy i chroni przestępcę. Boi się, często chroni nie tylko siebie – czasem sprawca szantażuje i grozi że zrobi krzywdę innym: zabije dzieci, psa. Grozi, że popełni samobójstwo. Czasami przez długi czas nikt z zewnątrz tego nie widzi. Bywa, że widzą wszyscy, ale nikt z tym nic nie robi. 

Czasami jednak to organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości nie podejmują działań, które są konieczne, by wyjaśnić zdarzenie. Dzieje się tak choćby w przypadku zaginięć, które okazują się zabójstwami. Kiedy brakuje śladów materialnych, część spraw zostaje zapomniana. Bywa, że wracają do nich policyjne archiwa X. Zdarzeń tego rodzaju może w ogóle nie być w danych na temat przestępczości albo będą w rubryczce „czyny z art. 189 Kodeksu karnego, czyli bezprawne pozbawienie wolności”. Jest to próba zaklinania rzeczywistości, poradzenia sobie z czymś, co formalnie wydaje się trudne, choć w rzeczywistości może być oczywiste. W książce są opisane takie historie zaginięć, które najprawdopodobniej są zabójstwami.

Czasami trudne dzieciństwo sprawcy albo to, że nadal jest dzieckiem, wywołuje problemy z przywróceniem poczucia sprawiedliwości. Z jednej strony oczekujemy wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom i brak przypisywania winy dziecku, z drugiej wiemy, że jest możliwość dopuszczenia się zbrodni przez dziecko. Zbrodni w sensie społecznym, nie prawnokarnym. To również wyzwanie, z jakim należy się zmierzyć.

Bywa, że uprzednia karalność rzutuje na dalsze życie człowieka – w książce zawarto zarówno historię, kiedy stygmat przeszłości przylepiono człowiekowi, który się zresocjalizował, jak i przypadek, kiedy zabójca dopuścił się kolejnego czynu przeciwko życiu, choć sądzono, że działalność przestępcza to już przeszłość. Skąd mamy wiedzieć, jaki jest człowiek? Rozważania dotyczące czynników biologicznych determinujących nasze zachowanie, jak i czynników społecznych i sytuacyjnych pojawiają się w wielu tekstach – co kształtuje człowieka najmocniej? Jak pracować ze sprawcami? Czy da się wyłapać wcześniej sygnały świadczące o skłonności do popełnienia przestępstwa?

Bardzo duże wrażenie zrobił na nas fragment książki Niewybaczalne1: „Nie wrócił już na lekcje. Poszedł na pola, z palącym ogniem w trzewiach. Jeszcze do niedawna wydawało mu się, że świat nie zawsze jest do końca sprawiedliwy i nie zawsze wynagradza uczciwość, a teraz był o tym przekonany. Rzeczywistość składała się z ofiar i drapieżników. Jedni nieustająco wygrywali, drudzy musieli się pogodzić ze swoim marnym losem. Tamtego dnia, gdy czara goryczy się przelała, Gutek zdecydował, że on także stanie się drapieżnikiem. Najlepszym, jakiego kiedykolwiek widział”.

To decyzja podjęta przez młodego człowieka, który został skrzywdzony. Czy rzeczywiście tak łatwo przekroczyć granicę między byciem pokrzywdzonym a sprawcą?

Potocznie często pojawia się określenie „psychopata”, często w bardzo różnych sprzecznych kontekstach. Jakie cechy dostajemy, kiedy się rodzimy, co kształtują w nas rodzice, a co środowisko? Co motywuje ludzi do przestrzegania prawa? Próba odpowiedzi na te pytania i rozważania dotyczące tych zagadnień zawarte są w rozdziale pierwszym.

Rozdział drugi dotyczy działań na rzecz osób zaginionych. Ta tematyka zawsze pojawia się w ramach Przypadków kryminalnych, bowiem za zaginięcie może być odpowiedzialny człowiek, który dopuścił się różnych przestępstw i próbuje pozacierać ślady. Nie istnieje przestępstwo doskonałe, ale niektóre sprawy są bardzo trudne.

Zaginięcia, które przez lata pozostają niewyjaśnione, są trudne dla rodzin. Kiedyś matka zaginionej dziewczyny zapytała, czy ona – jako matka – musi mieć serce z kamienia czy ze stali, skoro tyle lat czeka na wiadomość o swoim dziecku. Sprawa ta najprawdopodobniej jest zabójstwem, a ciało zaginionej pozostaje ukryte. Ból rodzin czekających na odnalezienie osoby bliskiej jest niewyobrażalny.

Nadal istnieje potrzeba wymiany doświadczeń przy zaginięciach – dotycząca zarówno pracy na miejscy zaginięcia, używania technologii i psów do poszukiwań, rozmowy z rodziną zaginionego, korzystanie ze spraw już rozwiązanych pod kątem budowania wersji śledczych, jak i korzystania z pracy psychologa – po to, by wyłapywać sygnały oszukiwania, jak i zrozumieć mechanizmy psychologiczne związane z poczuciem winy, wypieraniem pewnych informacji i zaprzeczania czy też strachem.

W poszukiwania bywają zaangażowani dziennikarze, wracają do spraw zapomnianych, ale i takich, które są bardzo medialne, a pomimo to nierozwiązane. Pokazują możliwości, jakie mamy, pracując przy zaginięciach, ale i przypominają sprawy szerokiemu gronu osób. Dla jednych to ciekawe informacje o sprawach, dla rodzin ból oczekiwania, a dla sprawców może wyrzut sumienia, albo przynajmniej przesłanie, że nie zapomina się o zbrodniach i nie istnieje coś takiego jak zbrodnia doskonała.

Czasami sprawca przestępstwa doskonale się maskuje przez lata. A może to nie doskonała maska, ale fakt, że inni nie chcieli zobaczyć w człowieku z daną pozycją sprawcy? Rozdział trzeci książki skłania do zastanowienia się, jaka pozycja sprawcy i ofiary wpływa na szanse, by sprawiedliwości stało się zadość. Czy można być jednocześnie dobrym i złym? Czy liczą się intencje czy skutki? Jak to rozliczy wymiar sprawiedliwości?

Wśród Autorów publikacji są osoby zaangażowane w walkę z przestępczością, ochronę i pomoc pokrzywdzonym i ich rodzinom. Są to funkcjonariusze służb mundurowych i wymiaru sprawiedliwości, kuratorzy sądowi, członkowie grup poszukiwawczych, dziennikarze, biegli z zakresu nauk sądowych, naukowcy i praktycy z zakresu badania przestępczości. Niektóre teksty mają bardzo naukowy charakter, inne opisują problemy pojawiające się w działaniach faktycznych albo sprawy, które czekają na swoje rozwiązanie. Dlatego niektóre teksty napisane są w rygorze tekstu naukowego, inne w postaci popularnonaukowej lub doniesienia z działań faktycznych. Do Autorów należy także zaliczyć Dariusza Piekarskiego, którego grafiki uzupełniają każdy tekst. Chwila refleksji jest potrzebna, kiedy przychodzi nam rozważyć sprawstwo, winę i karę.

Przy tym wszystkim pamiętać należy, że serial „Dexter” to dobre kino kryminalne, mające wielu fanów. Intrygujący bohater, nietuzinkowa, wręcz prowokacyjna fabuła osadzona w realiach amerykańskiego wielokulturowego społeczeństwa XXI w., znakomite dialogi i silne osobowościowo postaci to walory tego obrazu. Serial „Dexter” to jednak przede wszystkim film, fikcja fabularna. Zarazem film, który ze względu na swą popularność prowokuje do ważnych społecznie dyskusji.

dr Joanna Stojer-Polańska,

dr Paulina M. Wiśniewska

1 I. Janiszewska, Niewybaczalne, Czwarta Strona, Poznań 2021, s. 31.

Introduction

The next issue of Criminal Incidents is centered around the movie character Dexter.

Whilst serving in the police force, Dexter used a pretty controversial method to fight crime. He would eliminate killers who couldn’t be convicted by law, as well as those whose crimes remained hidden and were therefore impossible to catch. Only temporarily, because Dexter was very effective in finding and killing bad people. He wasn’t, however, doing all that within the bounds of criminal law which he used during his day-to-day job as a forensic blood splatter analyst. He was in fact following a code he and his stepfather Harry had established. Can Dexter’s behavior be justified?

The first text in the book discusses the series’ plot and its many dilemmas when it comes to perceiving Dexter as either a hero or an antihero. What is a person really like? What do we mean when we say that we know somebody, and do we really know everything we’re supposed to know about our loved ones? Why does Dexter act the way he does? Is it the influence of traumatic childhood experiences or the free will of a grown man? Is it possible to act differently in the same situation Dexter was in? Dexter is, of course, merely a fictional character and a starting point to a discussion about perpetration, fault, and punishment.

We judge a person not only through the lens of their actions but also their circumstances. We frequently tend to have a certain image of a perpetrator of a crime. We usually condemn them for their offense but there are situations where we’re able to justify their actions or even show sympathy towards them. It often happens when a victim of violence later becomes a perpetrator. When someone experiences violence, it’s often likely they too might one day use it. When a child sees their parents use violence as a way of resolving conflicts, violence becomes the only pattern ingrained in its mind. Does this make it any more justifiable? If an offender admits his crime, shows remorse, and submits to rehabilitation, does it mean he’s become a whole new person? Is he still considered a criminal? Every story of a crime can be told from both the victim’s and the perpetrator’s standpoint. Depending on whose version is more convincing, the same case might be looked at differently.

It’s hard to define a criminal in a social sense. It seems easier to define one in a legal or penal sense, but we have to be aware that we live amongst criminals, since not all of them have been discovered and prosecuted. How many of them will commit a crime only once, and how many of them will repeat it because their actions haven’t been met with punishment? On the other hand, even people who have been convicted and have served their time can go back to committing crimes. What could ensure that rehabilitation is effective? Is a crime merely one person’s choice, or is it a set of circumstances? What if a person is involved in an unfortunate accident? How do we assess things like the level of remorse, the will to right one’s wrongs, mitigating and aggravating circumstances, consequences? Oftentimes criminal cases involve many of those.

The so-called dark figure of crime describes incidents that aren’t included in crime statistics as well as those that were mistakenly included. A person might refrain from reporting a crime because they’re scared or ashamed, or they may feel too helpless to do it. Sometimes a person might be involved in a situation so terrifying it renders them completely hopeless. They’re intimidated, afraid, and helpless. It usually happens because of the perpetrator’s actions. This kind of state can last ages, especially when the victim is subject to physical or mental abuse. The signs of harm aren’t always visible. Sometimes the victim doesn’t ask for help or isn’t even able to use the help offered to them.

A victim of a crime from the dark figure category is very scared. Scared of the unpredictable perpetrator, who’s made them completely dependent through longterm abuse. Scared that nobody will believe them. This is why victims may sometimes act unreasonably, why they stay silent for so long, or why they protect their abusers. Oftentimes, the victim has to protect others because the abuser threatens that they’re going to hurt (or even kill) other people - the kids or the family dog. The abuser may also blackmail their victim with suicide. Sometimes nobody sees what’s going on. Sometimes everybody sees but no one acts.

Sometimes it’s law enforcement agencies and the justice system that don’t act when necessary. This happens in particular when it comes to missing people who later turn up dead. When there are no physical traces available, many cases end up getting forgotten, unless they later happen to get re-opened through police X-Files. These types of crimes are usually completely omitted from official crime data or are included under acts defined by Article 189 of the Polish Criminal Code, i.e. “wrongful imprisonment”. This is an attempt to hide reality and deal with an issue that formally may seem quite difficult but in actuality might be quite obvious. The book describes cases of disappearances that most likely are actually homicides.

Sometimes the perpetrator’s tough childhood or them still being a child causes issues with restoring a sense of justice. On one hand, we expect a criminal justice system that’s friendly towards children and doesn’t put blame on them, on the other hand, we’re well aware that children are capable of committing crimes. Crimes in a social, not legal sense. That in itself is another challenge to face.

Sometimes it happens that a prior conviction influences a person’s further life. The book includes a story of two cases: one describes the stigma one man faced despite being rehabilitated, another one talks about an incident where a convicted murderer committed another killing despite people being certain he wouldn’t re-offend again. Discussions regarding possible biological, social, and situational factors and the ways they shape our behavior appear in several texts. Which component has the biggest influence on a person? What’s the best way to work with offenders? Is it possible to notice red flags about a person’s propensity towards criminiality earlier?

An excerpt from the book The Unforgivable left a lasting impression on us: “He never returned to class. He went out to the fields with a fire burning in his gut. Not that long ago it seemed to him that the world might not be in fact fair and might not always reward honesty. Now he was certain of that. Reality consisted of predators and prey. The former always kept winning, the latter had to come to terms with its miserable fate. That day was the last straw and Gutek made the decision to become a predator as well, the best predator he’d ever seen.” That was a choice made by a young person who had been hurt. Is it really that easy to cross the line between being a victim and a perpetrator? The term psychopath often gets thrown around in contradictory contexts. What are the traits we inherit at birth? What things do our parents and our environment mold in us? What motivates people to obey the law? An attempt to answer these questions and discussions regarding these issues are all included in chapter 1.

The second chapter concerns the measures taken regarding missing people. This theme is ever-present in Criminal Incidents because a disappearance can in fact be orchestrated by a person who has committed crimes and is now trying to cover their tracks. There’s no such a thing as a perfect crime, though some cases are tough to crack. Disappearances that stay unanswered for years are incredibly hard on families. One missing girl’s mother asked whether she, as a mother, must have a heart of steel or stone, since she has to wait so many years for any news about her child. Her case is most likely a homicide but the missing girl’s body is yet to be found. The pain of families waiting for their loved ones to be found is inexplicable. Missing person cases still involve cooperation in several aspects - they require work directly in the place of disappearance, the usage of technology and K-9 dogs, conversations with the disappeared person’s family, drawing from solved cases in order to aid the investigation, as well as consulting psychologists. All these are done to detect signs of deception and to understand the psychological mechanisms behind guilt, denial, contradiction, and fear.

Journalists frequently get involved in searches - they re-investigate forgotten cases as well as those that remain unsolved despite media attention. They present us the possibilities we have when working with disappearances and remind people about those cases. For some, it’s a dose of interesting information, for the families it’s merely adding to the pain of anticipation. For the perpetrators, it hopefully provokes a pang of guilt or at least serves as a reminder that crimes are never forgotten and there’s no perfect crime. Sometimes the perpetrator stays hidden for years. Perhaps it’s thanks to some sort of great disguise or the fact that people refuse to accept that a person of a certain status could be the culprit. The third chapter of the book encourages the reader to consider how the perpetrator’s and victim’s positions influence the possibility of achieving justice. Is it possible to be simultaneously good and bad? Do intentions or consequences matter more? How does the criminal justice system assess that?

The authors of the publication include persons involved in areas such as fighting crime as well as protecting and supporting victims and their families. These are members of law enforcement agencies, parole officers, members of search groups, journa­lists, legal experts, scientists and practitioners in the field of criminology. Some texts are of a strictly scientific nature, others describe issues within actual activities and unsolved cases. That’s why certain texts are written according to the rules of academic papers whilst others are more conventional or include reports from actual activities. Dariusz Piekarski, whose artwork accompanies each text, is of course included as one of the authors. A moment of reflection is necessary when pondering crime, fault, and pu­nishment. At the same time, it’s worth noting that Dexter is a very decent crime series with many fans. An intriguing protagonist, an unconventional and thought-provoking plot set in the realities of the 21st century multicultural American social landscape, excellent dialogues, and characters with strong personalities are some of the show’s qualities. Dexter is, however, first and foremost a motion picture, a fictional creation. It is at the same time a show that, owing to its popularity, encourages socially relevant discussions.

Joanna Stojer-Polańska, Ph.D.

Paulina M. Wiśniewska, Ph.D.

Paulina M. Wiśniewska

Casus Dextera – rzecz o przemianie psychopaty w człowieka w kontekście społecznym

Wprowadzenie

Dexter to bohater jednego z popularniejszych seriali telewizyjnych o tym tytule, emitowany w stacji Showtime w latach 2006–2013. Jego matka została zamordowana, kiedy miał trzy lata – znaleziono go w kałuży jej krwi w kontenerze przeładunkowym. Chłopca adoptował policjant Harry Morgan, który jako jeden z pierwszych znalazł się na miejscu zbrodni. Starał się swojego przybranego syna wychować najlepiej jak potrafił. Z powodu zauważonych niepokojących skłonności dorastającego chłopaka jego ojczym zwrócił się o pomoc do neuropsychiatry, dr Evelyn Vogel, która specjalizowała się w zaburzeniach psychopatycznych. Pod wpływem lekarki H. Morgan postanowił ukierunkować te mordercze żądze i opracował pod jej dyktando kodeks, wedle którego Dexter, zmuszony wewnętrznym głosem do zabijania, morduje tylko innych zabójców. Nie odczuwa wyrzutów sumienia, nie rozumie uczuć innych ludzi, wykazuje cechy osobowości psychopatycznej. Ale potrafi cieszyć się życiem, pracuje, ma znajomych, spędza czas miło i bez większego stresu oraz bez emocji. Satysfakcję i ulgę przynosi mu tylko zabijanie innych zabójców. Nie czuje się przywiązany do nikogo, jedynie z siostrą ma dobry kontakt. Potem jednak, w zmienionych życiowych okolicznościach, jego psychika poddana zostaje doświadczeniom, które zmieniają go na zawsze. Z psychopaty przeistacza się w czującego, empatycznego człowieka. I cierpi z tego powodu, bo utracił tych wszystkich, którzy byli dla niego ważni i których, jak się okazuje – potrafił kochać całym sercem. Cena, którą zapłacił za bycie człowiekiem, okazała się najwyższa z możliwych. Przemiana ta dokonuje się w ośmiu sezonach 12-odcinkowych, w malowniczym otoczeniu słonecznego Miami.

W artykule przeanalizowane są okoliczności owej transformacji psychopaty w człowieka. Postawiona została teza, że Dexter został poddany manipulacji psychiatry dr E. Vogel oraz ojczyma, a kwestia psychomanipulacji, nie tylko w pedagogice, stanowi duży problem współczesności, a zarazem ciekawą i nie do końca zbadaną dziedzinę nauki. Społeczeństwa i jednostki poddawane są nieustającym procesom psychomanipulacji, właściwie bez tego elementu nie sposób wyobrazić sobie choćby wyborów politycznych. Nie wiadomo, kim stałby się Dexter, gdyby nie proces swoistego „prania mózgu”, przeprowadzony przez eksperymentującą na swoich pacjentach ambitną panią neuropsychiatrę. Druga teza zakłada, że miłość to potęga, która przemieni nawet psychopatę w człowieka. Trzecia, że system nie wybacza występowania przeciwko niemu i zasadom współżycia społecznego, nawet na podstawie słusznych przesłanek – w tym przypadku – zwalczania zła i luk w owym systemie. System bowiem toleruje własne luki i niedociągnięcia, zwalcza jednak tych, którzy te luki własnoręcznie próbują łatać. W artykule zarazem został podjęty wątek fascynacji człowieka złem i powodzenia filmów o charakterze kryminalnym, których bohaterami są seryjni zabójcy. Zastosowana metoda badawcza to jakościowa analiza źródeł, literatury i filmu.

Triumf kina kryminalnego

Kino kryminalne cieszy się dużą popularnością wśród widzów. Sprawnie zrealizowane obrazy sensacyjne mogą liczyć na dużą widownię oraz zyski. Istnieje sporo list topowych filmów kryminalnych, zwykle wymieniane są w nich te same realizacje. Wśród czołowych kryminałów wymienia się Siedem Davida Finchera (1995)2. W tym filmie policjanci tropią seryjnego mordercę, który morduje osoby popełniające siedem grzechów głównych. Brad Pitt, Morgan Freeman i Kevin Spacey gwarantują dreszczyk emocji tak bardzo poszukiwany w kinie sensacyjnym. Wśród kolejnych kryminalnych hitów wymienia się też film Martina Scorsese Infiltracja (2006), remake Infernal Affairs z 2002 r., Chinatown (1974) Romana Polańskiego z odtwarzającymi główne role aktorami: Jackiem Nicholsonem, Faye Dunaway i Johnem Hustonem; Leon Zawodowiec (1994) Luca Bessona o seryjnym zabójcy i dziewczynce, których rodzice zostali zamordowani przez skorumpowanych policjantów. Dziewczyna z tatuażem (2011), reż. David Fincher, stanowi ekranizację powieści Stiega Larssona. W tej produkcji mający kłopoty z prawem dziennikarz poszukuje dziewczyny zaginionej przed 40 laty, odkrywając tajemnice wpływowej i bogatej rodziny oraz przemilczenia sięgające czasów II wojny światowej. Wymienić należałoby jeszcze takie sukcesy kasowe, jak: Milczenie owiec (1991), reż. Jonathan Demme; Dziewiąte wrota (1999), reż. Roman Polański; Uznany za niewinnego (1990) Alana J. Pakuli; Frantic (1988) i Autor widmo (2010) Romana Polańskiego czy klasykę Okno na podwórze (1954) Alfreda Hitchcocka.

Estymą cieszą się też serialne kryminalne. Jeśli polubiony zostanie bohater, to w ramach kontynuacji wątku fabularnego nie trzeba się z nim rozstawać przez kolejne miesiące. „Mare z Easttown” z Kate Winslet3 uznany został przez Radio Zet za najlepszy serial sensacyjny ostatnich lat, „Mindhunter” to produkcja Netflixa stanowiąca adaptację książki profilera Johna Douglasa, także klasyczne „Miasteczko Twin Peaks” Davida Lyncha. To tylko kilka przykładów takich seriali.

Detektywi to też ulubieni bohaterowie seriali. Herkules Poirot, Sherlock Holmes, Colombo, Kojak itd. Serial „Dexter” opowiada o pracowniku policji poszukującym morderców, który jednocześnie jest zabójcą. Na liście Radia Zet serial ten zajął 12. miejsce ze średnią ocen: 8,44. Na pierwszej pozycji uplasował się serial „Breaking Bad” (ze średnią ocen 9,15), opowiadający o umierającym nauczycielu chemii, który wplątuje się w przestępczy światek.

Kim jest morderca? Portret serialowego zabójcy

Przestępcą filmowym częstokroć bywa postać o cechach psychopatycznych, pozornie zwyczajna, jednak brutalna, szalona, okrutna, zwykle o naznaczonym przemocą czy traumą dzieciństwie. Czyli tak jak w życiu. Filmowi bohaterowie wzorowani są bowiem na przypadkach rzeczywistych, a przynajmniej na określonym modelu osobowości i postępowania. Właśnie wizerunek zbrodniarza o osobowości psychopatycznej stanowi często wykorzystywany wzorzec fabularny, co też głęboko zakorzenione jest w realnej kryminalistyce i psychokryminologii. Jednym z bardziej znanych filmowych psychopatycznych morderców jest Hannibal Lecter z Milczenia owiec. „Pisarz Thomas Harris oparł postać Hannibala na prawdziwych seryjnych zabójcach po przeprowadzeniu badań w wydziale nauk behawioralnych FBI. Harris pokazywał, że zachowanie Hannibala było skutkiem szkód psychologicznych doświadczonych w dzieciństwie”5.

Książka Rozmowy z psychopatami. Podróż w głąb umysłów potworów Christophera Berry’ego-Dee ukazuje sposób myślenia i działania seryjnych zabójców w kontekście psychologicznym. Światowej sławy kryminolog ujawnia psychikę najniebezpieczniejszych przestępców, chcąc uświadomić, że zwykły człowiek w starciu z psychopatą nie ma najmniejszych szans. Z ukazanych przez autora przypadków wskazać można te, co do których nawet wybitni psychiatrzy nie mogli się porozumieć i wydawali sprzeczne opinie. To też ilustruje, jak bezbronna jest przeciętna, zwykła osoba, gdy znajdzie się w orbicie wpływu i zainteresowania psychopaty. Normalny człowiek przykłada swoje standardy myślenia i odczuwania oraz rozumienia świata, co zupełnie nie przystaje do psychopatycznej percepcji rzeczywistości. Ofiary nieprzygotowane na kontakt z psychopatą zdają się walczyć motyką z żarem słońca lub, przywołując inną metaforę – idą z nożem na czołg. Nie mają najmniejszych szans. „Witajcie na skraju otchłani zdradliwego świata psychopatów i bestii. Wstąpcie do tego piekła, a wasze życie nigdy już nie będzie takie samo” – zachęca w ten przewrotny sposób do lektury swojej książki6. Autor zamieszcza też listę cech diagnostycznych psychopaty, wśród których wymienia: powierzchowny urok pomagający złowić swoje ofiary, przekonanie o własnej wielkości, patologiczna skłonność do kłamstwa, dar manipulacji, brak wyrzutów sumienia oraz empatii, problemy wychowawcze w dzieciństwie, impulsywność, nieodpowiedzialność. Autor powołuje się na psychiatrów Hare’a, Harta i Harpura, których lista posłużyła psychiatrom do oceny zaburzeń o podłożu psychopatycznym. Inny zestaw cech uszeregował Hervey M. Cleckley, psychiatra i autor książki The Mask Of Sanity. Zespół cech psychopaty obejmuje łącznie 16 wyróżników:

„konsekwentne powtarzanie zachowania nawet wtedy, gdy jest się za nie karanym,

nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń,

nieumiejętność tworzenia planów na życie,

rzadkie odczuwanie lęku, na ogół brak poczucia winy,

nieprzestrzeganie zasad dyscypliny i prawa,

ubogie życie seksualne, powierzchowne i o małej integracji uczuciowej z partnerem,

nieumiejętność wchodzenia w interakcje społeczne,

duża impulsywność w reakcjach na różne sytuacje, niebranie pod uwagę konsekwencji swojego postępowania mimo znajomości zasad właściwego zachowania,

zdolność do robienia dobrego wrażenia na otoczeniu, fałszywe wzbudzanie zaufania i manipulowanie innymi,

ciągłe dążenie do własnych przyjemności i spełnianie własnych potrzeb,

ubóstwo uczuciowe kontaktów emocjonalnych z innymi,

niezdolność do wypełniania obietnic, nie można na takiej osobie polegać,

nieadekwatność motywacji zachowań, co prowadzi do przejawów antyspołecznych,

brak wyrzutów sumienia,

rzadkie dokonywanie samobójstw,

impulsywne reakcje, nadmierna fantazja i nieodpowiedzialność po spożyciu nawet małej ilości alkoholu”7.

Psychopaci, wedle Ch. Berry’ego-Dee, stanowią około 1% społeczeństwa (choć tu szacunki są różne8), często osiągają spore sukcesy zawodowe dzięki swojemu nieustępliwemu i bezwzględnemu dążeniu do celu, wykorzystywaniu innych ludzi jako narzędzi i wcale nie muszą stać się przestępcami9. Jednak z powodu swoich niskich umiejętności socjalnych, jeśli nie zostaną przywódcami, mogą nie osiągnąć sukcesu, o jakim marzą i na jaki, jak uważają, zasługują10. Jeśli jednak psychopata staje się zabójcą, nie sposób go powstrzymać, aż zostanie złapany11. Dokładnie to samo stwierdza filmowy agent Lundy z „Dextera”, co wspomina Debra Morgan w 7. sezonie, gdy odkrywa mordercze „hobby” swojego brata. To, co popycha psychopatów do zbrodni, to silnie odczuwane prymitywne, negatywne emocje. „Psychopaci ogólnie przeżywają więcej negatywnych emocji, takich jak drażliwość, wrogość, wstyd. Jednak nie odczuwają poczucia winy”12.

Dr Wojciech Glac, badacz mózgu, podkreśla, że „Na poziomie anatomicznym psychopaci mogą mieć zmniejszoną objętość niektórych obszarów mózgu, między innymi kory wyspy czy ciała migdałowatego, jak również połączeń między różnymi rejonami mózgu”13. „Różnica tkwi w sposobie przetwarzania informacji. Mózg psychopaty ma problem z przetwarzaniem emocji innych osób – mniej lub bardziej nie jest w stanie wytworzyć empatii, co objawia się trudnościami we współodczuwaniu i czyni podatnym na zachowania, w których planowaniu i realizacji nie będzie kierować się emocjami innych ludzi. Drugim deficytem jest deficyt lęku, który sprawia, że psychopata jest osobą skłonną do ryzyka, do działania, które jest nakierowane na osiągnięcie satysfakcji, ale obarczone jest jednocześnie ryzykiem porażki. Kolejnym aspektem jest kłopot z uczeniem się na bazie kar, bo to lęk przed nimi jest istotnym czynnikiem powstrzymywania się przed powtarzaniem błędów. To wszystko związane jest z osłabieniem aktywności części kory, którą nazywamy korą wyspy oraz aktywności ciała migdałowatego. Do tego mogą, choć nie muszą, dochodzić zmiany funkcjonowania mózgu, które skutkują impulsywnością czy zaburzeniem funkcji poznawczych – intelektualnych”14.

To, co jest najbardziej charakterystyczne dla psychopatów, to brak empatii. „Przez lata sądzono, że psychopaci są całkowicie zamknięci na uczucia innych ludzi. Dzisiaj wiadomo, że nie musi być to prawdą. Psychopatę obchodzi to, co myślą i czują inni, ale nie poddaje się tym uczuciom. Zdaje sobie sprawę, że może kogoś zranić i spowodować ból, ale w przeciwieństwie do innych osób, nie czuje wyrzutów sumienia”15. Właśnie ta cecha, czyli rozpoznawanie uczuć innych ludzi z jednoczesnym brakiem współczucia i zdolności współodczuwania, stanowi siłę psychopatów, którym dzięki temu tak skutecznie udaje się manipulować otoczeniem.

„Rozejrzyj się. Mężczyzna siedzący obok. Kobieta wyglądająca przez okno. Każde z nich może być bezlitosnym mordercą…” – to wpis tyłu okładki książki Rozmowy z psychopatami. I tak właśnie się zdarza. Ceniony amerykański psychiatra i neurobiolog, James Fallon, badając mózgi psychopatycznych morderców, odkrył, że jego własny mózg wykazuje zmiany cechujące psychopatycznych zabójców. Badając historię swojej rodziny, dowiedział się, że kilku jego przodków mogło być mordercami, pewne było, że podejrzewano ich o dokonanie zbrodni16. „Ceniony amerykański psychiatra i neurobiolog. James Fallon, badając mózgi psychopatycznych morderców, ku swojemu zdziwieniu odkrył, że jego własny mózg wykazuje zmiany charakterystyczne dla tej grupy osób. Co więcej, dowiedział się, że kilku jego przodków w linii męskiej było mordercami, a przynajmniej podejrzewano ich o dokonanie zbrodni”17. Przykład J. Fallona, jeden z wielu, dowodzi, że nie każdy o skłonnościach psychopatycznych staje się mordercą. Potrzeba do tego szeregu skomplikowanych uwarunkowań psychologiczno-socjologicznych i kulturowych.

Dexter – brat, mąż, ojciec. Kontekst społeczny psychopatii

Psychopaci odczuwają bardzo silną potrzebę związków emocjonalnych, zarazem borykają się z niezdolnością do tworzenia głębszych relacji międzyludzkich; zarazem psychopaci odczuwają „wewnętrzny ból psychologiczny”18. Ich dysfunkcje socjalne mogą wiązać się z dzieciństwem i jednym ze skrajnych wzorców rodzicielskich – albo skrajnym zaniedbaniem i odrzuceniem, albo z patologiczną kontrolą zachowań dziecka, co potwierdzają specjalistyczne badania19. Nieudane związki i relacje rozwiązują nierzadko, mordując swoich partnerów czy bliskich, przynajmniej ten wątek pojawia się w serialach i filmach kryminalnych, których bohaterami są psychopaci. W serialu „Dexter” przykładem takiego postępowania może być Oliver Saxon, czyli Daniel Vogel, który zabija swojego brata stającego na drodze relacji z matką, morduje Cassie, gdy dziewczyna chce zakończyć związek, matkę, gdy ta nie potrafi go zaakceptować jako mordercy. Daniel Vogel to przykład klasycznego morderczego psychopaty, pozbawionego zdolności współodczuwania.

Sylwetka Dextera nie stanowi jednak idealnego wzorca osobowości psychopatycznej. W przypadku serialu „Dexter” to właśnie bliskie relacje międzyludzkie sprawiły, że tytułowy bohater z bestialskiego, nieodczuwającego współczucia mordercy innych równie bezwzględnych morderców stał się pełnym emocji człowiekiem. Jego przemiana przywołuje przykład Pinokia, który z drewnianej zabawki przeistacza się w żywego, czującego chłopca. O wątku Pinokia przypomina dr Vogel podczas rozmowy z Dexterem. Widz może w trakcie ośmiu sezonów prześledzić ową przemianę. Postać tytułowego bohatera od początku prowadzona była dwutorowo – dla zobrazowania walki dobra i zła, które toczyły się w jego duszy i umyśle. „Dexter okazuje się dynamiczną, zmienną postacią, angażującą się w różne związki, cofającą się i idącą naprzód. Niewątpliwie jest ucieleśnieniem dualizmu”20.

Dexter doskonale też zdaje sobie sprawę ze swojej natury, z maski, którą nosi od kilku dekad. W 1. odcinku 7. sezonu tak to ujmuje:

„To leży w ludzkiej naturze, by mieć swoje małe sekrety.

Wszyscy je mamy.

Farbuję włosy.

Oglądam pornografię w Internecie.

Ale jeśli całe twoje życie to sekret? Kłamstwo?”.

Słowa te padają tuż po tym, jak siostra Dextera, Debra Morgan, porucznik policji, odkryła, że jej brat popełnił morderstwo. Na razie wie tylko tyle. Prawdę o tym, że Dexter jest nie tylko zabójcą, ale seryjnym zabójcą, pozna jeszcze w tym samym odcinku, w ostatniej scenie. Mężczyzna ukrywał prawdę o sobie, o tym, kim jest i co robi nocami, by chronić swoją siostrę, ale także by zachować swobodę działania i bez skrępowania móc mordować morderców.

„A odkrycie prawdy może zniszczyć wszystko to, kim jesteś? Co wtedy zrobisz? Uciekniesz?” – rozważa.

Na ucieczkę się nie decyduje, właśnie ze względu na syna Harrisona oraz siostrę Debrę, którzy są dla niego bardzo ważni. Narodziny syna to jeden z istotniejszych przełomowych momentów, kiedy Dexter odnajduje się w roli ojca, przejmuje odpowiedzialność za syna, za swoją rodzinę – za żonę i przybrane dzieci, Astor i Cody’ego. Jednak posiadanie rodziny nie powoduje, że Dexter przestaje zabijać, żądza ta jest zbyt silna, by był w stanie ją opanować. Swój przymus zabijania nazywa Mrocznym Pasażerem (Dark Passenger), tak jakby to ktoś inny dokonywał tych czynów. Wątek ten pojawia się w filmie kilkakrotnie, kiedy to ojciec Dextera, w postaci ezoterycznej, jako duch zmarłego, uświadamia mu, że ów Mroczny Pasażer to jest pomysł samego Dextera, a tak naprawdę – nie istnieje. Podobnie dowodzi Hannah, ukochana Dextera. Tłumaczy mu, że tylko on jest odpowiedzialny za to, co robi, że jest czymś więcej niż narzędziem w rękach Mrocznego Pasażera, którego pomyłkowo nazywa Mrocznym Jeźdźcem (Dark Rider). Kiedy Dexter zabija jej ojca, a ten zwraca się do niego przerażony słowami, że tkwi w nim diabeł, Dexter uśmiecha się i zaprzecza, twierdząc, że to tylko on. On sam, nikt inny. Ani szatan, ani Mroczny Pasażer. Uwalnianie się od potęgi Mrocznego Pasażera stanowi też pewien krok do uczłowieczenia Dextera.

Jednak to przede wszystkim kobiety, najpierw Rita, potem dr E. Vogel, Hannah i ostatecznie Debra, stały się punktami zwrotnymi i doprowadziły do jego przemiany. Miłość do nich, którą zaczął odczuwać z wielką siłą, przeważyła szalę. Bo miłość to potęga, która potrafi pokonać wszystko, czego najlepszym przykładem jest właśnie Dexter. Miłość rodzinna, ojcowska, braterska, erotyczna… Wszystkie te odmiany miłości zmieniły go na zawsze. Narcystyczny mężczyzna z pierwszej serii, zabójczy psychopata, zajmujący się tylko sobą i zaspokajaniem swoich potrzeb, swoich ambicji, zamienił się w czułego i czującego człowieka, cierpiącego, empatycznego, choć to właśnie brak empatii stanowi najbardziej charakterystyczną cechę psychopatów. Najwyraźniej Dexter nie okazał się tak idealnym psychopatą, jak to pierwotnie zakładano, co przyznała też sama dr Vogel po dłuższej obserwacji Dextera i jego reakcji. Psychopatyczne rysy i zabójcze skłonności obudziła w nim trauma przeżyta w kontenerze, gdy jako malutki Dicky Moser stał się świadkiem mordowania jego matki i spędził kilka dni w kałuży jej krwi, zanim policja go znalazła. Czy można mu się dziwić, że pragnął pomścić śmierć swojej matki i owładnięty był swoistą misją likwidacji zła w postaci „złych ludzi” – morderców, gwałcicieli, pedofili, kanibali? Likwiduje tych, którym udało się oszukać wymiar sprawiedliwości i którzy nie ponieśli kary za swoje czyny – są wolni i nadal mogą mordować, gwałcić, dręczyć. Podkreślał przy tym, że chroni tym samym ludzi dobrych, którzy padali ofiarą tych złych, że dzięki niemu ktoś nie został zamordowany, pobity, okaleczony. Postać Dextera jest tak prowadzona, że jego zbrodnie zyskują inny wymiar, stają się niemal pozytywne, a on sam zyskuje sympatię widza właśnie za to, jaki jest i co robi, chociaż przecież widz obserwuje, jak Dexter zabija, ćwiartuje i wyrzuca do oceanu swoje ofiary. Krew się leje, trup pada gęsto. A jednak jedno z opracowań na temat serialu nosi taki właśnie tytuł Dexter. Taki sympatyczny morderca.

Serial stał się jedną z najchętniej oglądanych produkcji stacji Showtime, a sam Dexter doczekał się milionów fanów na całym świecie zrzeszonych w fan clubach i wyrażających swoje uwielbienie w mediach społecznościowych w niemal wszystkich językach świata, na azjatyckich, arabskich czy europejskich stronach internetowych. Michael C. Hall w jednym ze swoich wywiadów opowiadał, jak podczas pobytu w Turcji i wizyty na miejskim targowisku jakaś dziewczynka siedząca na bruku na jego widok krzyknęła „Tonight is the night” – powiedzenie Dextera z pierwszych sezonów serii, kiedy to bohater przystępował do akcji „czyszczenia” społeczeństwa ze „śmieci”, czyli innych złoczyńców. Powodzenie serialu można z jednej strony wyjaśniać zamiłowaniem ludzi do sprawiedliwości, którą jednak, choć kontrowersyjnymi metodami, ale w rzeczy samej wymierzał Dexter, z drugiej – jego sympatycznym, nieco nieśmiałym sposobem bycia, a z trzeciej i tej przełomowej – właśnie potęgą miłości, której uległ. Widz kocha, kiedy zwycięża miłość. Nawet za cenę ludzkiego życia.

Kobiety Dextera, które przemieniły go w człowieka

Kim były te kobiety, które siłą miłości dokonały niemożliwego, czyli przemieniły psychopatę w człowieka, czującego, cierpiącego, bezradnego wobec zła? Tak jak wielu zwykłych ludzi…

Rita Morgan /Julie Benz/

Żona Dextera, Rita21