Parafia Świętego Floriana w Kolbudach ebook

Marek Adamkowicz

PARAFIA

ŚWIĘTEGO FLORIANA W KOLBUDACH

Wydawca

F.F.P. Agni - Pruszcz Gdański

Projekt okładki

Marek Adamkowicz

Michał Boduch

Druk

F.F.P. Agni - Pruszcz Gdański

Zdjęcia ze zbiorów:

Gminnego Ośrodka Kultury i Rekreacji w Kolbudach,

Parafii św. Floriana,

Gabrieli Adamczyk,

Jerzego Adamkowicza,

Marka Adamkowicza,

Szczepana Czerwińskiego,Wojciecha Kamińskiego,Mariana Sczyrby.

ISBN 83-912395-0-0

Copyright © 2002Marek Adamkowicz

SPIS TREŚCI

Wstęp

Rozdział 1

Tożsamość wsi Kolbudy

Początki osadnictwa i ich rozwój do 1920 r.

Kolbudy w czasach Wolnego Miasta Gdańska

i po II wojnie światowej

Rozdział II

Powstanie i rozwój parafii św. Floriana

Geneza parafii św. Floriana

Erygowanie parafii i budowa kościoła w Kolbudach

Duchowni i ich współpracownicy

Grupy modlitewne i stowarzyszenia katolickie

Rozdział III

Przejawy życia religijnego w parafii św. Floriana

Aktywność religijna wiernych

Życie liturgiczne

Życie sakramentalne

Inne formy działalności duszpasterskiej

Bibliografia

WSTĘP

W 2002 r. parafia św. Floriana w Kolbudach obchodziła jubileusz dwudziestolecia istnienia. Dla miejscowej wspólnoty był to czas głębokich przeobrażeń, wpisujących się w nurt przemian społecznych, jakie pod koniec ubiegłego wieku stały się udziałem całego kraju.

Parafia świętofloriańska powstała na fali “rewolucji solidarnościowej”, zapoczątkowanej w sierpniu 1980 r. Dzięki protestom gdańskich stoczniowców stworzone zostały warunki, w których mogła się rozpocząć budowa nowego kościoła w Kolbudach. Rozbudzonego wśród wiernych entuzjazmu dla tego dzieła nie stłumiło ani wprowadzenie stanu wojennego, ani kryzys gospodarczy lat 80 - tych. Pomimo wielu trudności udało się im nie tylko wznieść okazałą świątynię, lecz także zintegrować się w ramach wspólnoty parafialnej.

Dzieje parafii św. Floriana, jak i samych Kolbud nie doczekały się dotychczas monograficznego opracowania. Pojawiające się sporadycznie artykuły na temat historii miejscowości, miały jedynie charakter przyczynków. Próbą szerszego spojrzenia na przeszłość i teraźniejszość nad-raduńskiej wsi jest niniejsza praca. Powstała ona zarówno w oparciu o źródła, jak i fragmentaryczne opracowania. Uzupełnione zostały one informacjami zawartymi w prasie codziennej oraz w lokalnych periodykach. Niepoślednią rolę w przygotowaniu pracy odegrały także relacje pracujących w Kolbudach kapłanów oraz mieszkańców wsi.

W pierwszym rozdziale przedstawiono historię Kolbud, ze szczególnym uwzględnieniem zmian, zachodzących na ich terenie po 1920 r. Rozdział drugi poświęcony został genezie parafii św. Floriana. Zaprezentowane zostały w nim również sylwetki osób, które znacząco wpłynęły na życie wspólnoty. Ostatni z rozdziałów prezentuje religijne oblicze kolbudzkiej parafii.

Praca nie wyczerpuje całości tematu. Stanowi ona jedynie punkt wyjścia do dalszych badań nad podjętym zagadnieniem.

ROZDZIAŁ ITOŻSAMOŚĆ KULTUROWA WSI KOLBUDY

1. Początki osadnictwa i jego rozwój do 1920 r.

Kolbudy są wsią położoną we wschodniej części województwa pomorskiego, nad rzekami Radunią i Reknicą, w odległości około 20 km od centrum Gdańska.

Pod względem geograficznym, obszar ten należy do Wyżyny Gdańskiej, zwanej też Wysoczyzną. Stanowi ona część Pojezierza Kaszubskiego, wchodzącego w skład Pojezierza Pomorskiego.

Rzeźba terenu Wyżyny Gdańskiej charakteryzuje się dużymi różnicami wysokości. Kolbudy położone są na wysokości od około 90 m do 110 m n.p.m., otoczone rozległymi kompleksami leśnymi. W pobliżu wsi znajduje się kilka zbiorników wodnych, z których większość powstała jako wynik działalności człowieka.

Układ przestrzenny Kolbud zdeterminowany został przez warunki przyrodnicze. Centrum wioski zlokalizowane jest w widłach Raduni

Fot. 1. Panorama Kolbud

i powstałego w latach 20 - tych ubiegłego wieku Kanału Raduni. Zabudowa wykracza jednak poza ten obszar, obejmując swoim zasięgiem także okoliczne wzgórza. Od strony południowo - wschodniej granicę wsi stanowi Jezioro Kolbudzkie.

Wieś jest siedzibą władz samorządowych. Obszar kolbudzkiej gminy wynosi 8280 ha, na którym usytuowanych jest 15 wsi sołeckich oraz kilka przysiółków.

Pod względem administracyjnym gmina wchodzi w skład powiatu gdańskiego, z siedzibą w Pruszczu Gdańskim.

Przez Kolbudy przebiegają ważne szlaki komunikacyjne: droga krajowa numer 221 z Gdańska do Kościerzyny oraz droga wojewódzka z Kolbud do Lnisk. System komunikacyjny uzupełnia linia kolejowa Pruszcz Gdański - Żukowo - Kartuzy. Od 1994 r., kiedy to zaprzestano na niej przewozów pasażerskich, wykorzystywana jest ona sporadycznie, wyłącznie do transportu towarowego.

Nazwa Kolbudy w dokumentach pojawiła się pod koniec XIV w. W ciągu stuleci nie uległa ona większym zmianom. Pierwotny zapis Colbude, przybierał takie formy, jak: Kolbude - 1402; Kahlbude - 1790, Kolbudy Górne (niem. Ober Kahlbude); Kolbudy Dolne (niem. Unter Kahlbude) - 1883, a także Kalbudy - 1945 r. Chociaż podział Kolbud na dwie jednostki osadnicze, odnotowywany jest pod koniec XIX w., to w rzeczywistości rozróżnienie to istniało już w wieku XVII. Podział ten uległ na przestrzeni minionego wieku zatarciu i począwszy od 1998 r., obowiązuje ujednolicona dla całej wsi nazwa Kolbudy1. Wywodzi się ona z języka niemieckiego i złożona jest z dwóch części: Kahle ‘nędza, goła, uboga’ oraz Budę ‘szałas, buda’2.

Początki osadnictwa na terenie Kolbud pozostają słabo rozpoznane. Odnalezienie w pobliżu wsi krzemiennego sztyletu, może wskazywać, że ziemie te były zamieszkiwane już w końcu neolitu (początek II tysiąclecia p.n.e.). Nieco więcej informacji na temat osadnictwa dostarczyły badania archeologiczne prowadzone w pobliskim Lubiewie oraz Pręgowie. Odkryte w tych miejscowościach groby obwarowane, skrzynkowe i popielnicowe pozwoliły ustalić, że pierwsi mieszkańcy tych terenów pozostawali w kręgu kultury pomorskiej3.

Znaleziony materiał nie pozwala na dokładniejsze zanalizowanie życia codziennego mieszkańców tej części Wyżyny Gdańskiej. Na jego podstawie można jednak stwierdzić, że utrzymywane były kontakty handlowe z południem Europy. Potwierdzeniem istniejącej wymiany są znaleziska importowanych z Italii paciorków szklanych, których znaczące zespoły odkryte zostały w grobach w Niestępowie i Lubiewie. Innym świadectwem wzajemnych kontaktów Jest skarb złożony z kilkuset srebrnych monet rzymskich, na jaki natrafiono w Goszynie4 .

W porównaniu z tymi odkryciami, znaleziska z terenu Kolbud są skromne. Oprócz wspomnianego sztyletu, do najciekawszych należy skarb, odnaleziony w pobliżu wsi w 1849 r. Składał się on z dwóch garnków, w których umieszczone były monety oraz karbowane pręty ze srebra, służące jako środek płatniczy. Ze zbioru, zachowano jednak tylko dwie monety, reszta zaś została przetopiona5.

We wczesnym średniowieczu miejscowości położone we wschodniej części Wyżyn Gdańskich, pozostawały w cieniu grodów, jakie w tym czasie istniały w Otominie, Pręgowie oraz Przywidzu. Były to ośrodki licznych, ale niewielkich terytoriów, które w miarę ugruntowywania się władzy państwowej traciły rację bytu. Ich rolę przejmowały większe ośrodki - grody kasztelańskie, dostosowane do potrzeb obronnych i administracyjnych bardziej rozwiniętego państwa dzielnicowego6.

Pierwsza pisana wzmianka o Kolbudach pochodzi z 1395 r. W dokumencie wystawionym przez wielkiego mistrza krzyżackiego Konrada von Jungingena, znajduje się informacja o darowiźnie wsi wraz z pobliskim Bielkowem zakonowi kartuzów. Kolbudy obejmowały wtedy 5 włók, z których cztery konwent kartuzów wydał w 1399 r. sołtysowi i osadnikom z Bielkowa wieczyście na prawie chełmińskim za roczną opłatą 3 grzywien i przy zwolnieniu od służebności i składania naturaliów. Bielkowo i Kolbudy stanowiły w tym czasie część rozległych dóbr, należących do Kościoła. Oprócz zakonu kartuzów, znaczne majątki posiadały w Pręgowie i Ostróżkach gdańskie brygidki, natomiast od 1428 r. właścicielem pobliskiego Łapina był szpital św. Elżbiety z Gdańska.

Pozostające we władaniu zakonów dobra były zazwyczaj dzierżawione. W 1597 r. kartuzowie przekazali tereny położone nad rzeką Reknicą gdańszczaninowi Dietlofowi Thamme’owi. W zamian za zgodę na wykarczowanie tutejszych lasów i założenie kuźnicy na prawie dziedziczonej i wieczystej emfiteuzy, nabywca musiał zapłacić klasztorowi gotówką 200 marek pruskich, a w następnych latach dawać 20 marek czynszu i trzy ćwierci cetnara żelaza. Ponadto 2 miarki miał otrzymywać proboszcz, a skarb państwa nałożone na kuźnicę podatki, kontrybucję i szos.

W pięć lat później Dietloff Thamme przekazał kuźnię Thomasowi Olhoffowi. Kolbudzka hamernia rozwinęła się w tym czasie tak znacząco, iż już w 1603 r. ówczesny przeor Piotr Haymann, zdając sobie sprawę z dysproporcji pomiędzy wzniesionymi tam zabudowaniami a skromnym za nie czynszem, musiał tłumaczyć się wobec swych następców niedolą klasztoru w chwili zawierania umowy z Thammem oraz zupełną wówczas nieużytecznością oddanych w dzierżawę terenów. Przeor argumentował też, dopiero Thamme ogromnym nakładem środków zagospodarował przejęty teren, zalecając ponadto, by udzielonych Thamme’owi i jego sukcesorom koncesji nadal dotrzymywać. Pomimo tych napięć, jeszcze w tym samym roku kolbudzka dzierżawa powiększona została o kolejne grunty, osiągając powierzchnię jednej włóki.

Kolejnym dzierżawcą Kolbud został Andreas Borkmann. W 1614 r. odstąpił on jednak część dolnokolbudzką Janowi Butowskiemu, a górnokolbudzką - gdańszczaninowi Tobiasowi Boldicke, zaopatrzonemu przez konwent w te same prawa, jakie posiadał Thamme. Obie posiadłości przeszły w 1640 r. w ręce innego gdańszczanina - Thomasa Uphagena, zaś od 1666 r. właścicielem wsi nad Radunią był Johann von Duhren. W dziesięć lat później część kolbudzkich dóbr posiadł Johann Schultz7.

W inwentarzu klasztoru w Kartuzach znajduje się zapis, że w pierwszej połowie XVII w. we wsi wzniesiona została karczma.

Toczące się na Pomorzu działania wojenne nie oszczędzały podgdańskich osad. Ich ofiarą padł m.in. majątek w Bielkowie, splądrowany przez kozaków podczas oblężenia Gdańska w 1734 r.

Po pierwszym rozbiorze Polski, rząd pruski przeprowadził kasatę zakonu kartuzów i zajął jego majątki. W chwili przejęcia przez skarb pruski, zakon posiadał w Bielkowie 484 ha, zaś Kolbudach 75 ha8. Ziemia ta została w 1784 r. przekazana osadnikom w wieczystą dzierżawę.

Panowanie pruskie na Wyżynach Gdańskich przerwane zostało w marcu 1807 r., po wkroczeniu oddziałów polskich dowodzonych przez gen. Amilkara Kosińskiego. Przygotowujące się do oblężenia Gdańska wojska stacjonowały w Bielkówku i Goszynie9. Po zawarciu pokoju w Tylży, Gdańsk wraz z najbliższą okolicą stał się Wolnym Miastem. Przetrwało ono jednak tylko kilka lat i po Kongresie Wiedeńskim całe Pomorze znalazło się pod panowaniem pruskim.

W kwietniu 1815 r. władze pruskie przeprowadziły reformę systemu administracyjnego. Utworzona została wówczas prowincja Prusy Zachodnie. W trzy lata później została ona podzielana na rejencje i powiaty. Kolbudy znalazły się wówczas w obrębie powiatu gdańskiego. W następnych latach podział administracyjny państwa pruskiego był kilkakrotnie korygowany. Przed wybuchem I wojny światowej, Kolbudy Dolne wchodziły w skład powiatu Wyżyny Gdańskie, zwanego też powiatem górskim. Część górnokolbudzka należała do powiatu kartuskiego, przy czym granice obu jednostek terytorialnych wyznaczała rzeka Radunia.

Do połowy XIX w. następował stopniowy rozwój Kolbud. Wieś należała w tym czasie do zamożniejszych na Pomorzu, czego potwierdzeniem była murowaną zabudowa. Impulsem do głębszych przemian było utwardzenie drogi z Gdańska do Kościerzyny oraz powstanie linii kolejowej z Pruszcza do Żukowa. Uroczyste otwarcie nowego połączenia nastąpiło w 1886 r.

W latach 80 - tych XIX w. w Kolbudach Górnych i Dolnych funkcjonowało łącznie 7 kuźni żelaza i stali, 3 młyny oraz cegielnia. Na początku XX w. do najokazalszych zakładów należał młyn i kuźnia Petera Holzrichtera oraz cegielnia, będącą własnością Adolfa Lorweina.

2. Kolbudy w czasach Wolnego Miasta Gdańska i po II wojnie światowej

Po I wojnie światowej zmieniła się radykalnie polityczna mapa Europy. Na mocy podpisanego 28.06.1919 r. w Wersalu traktatu pokojowego, Rzesza utraciła m.in. Pomorze, które podzielone zostało pomiędzy odrodzone państwo polskie i Wolne Miasto Gdańsk. Kolbudy weszły w skład terytorium gdańskiego, chociaż walka o przebieg granicy polsko - gdańskiej trwała do ostatniej chwili. W efekcie długotrwałych sporów wytyczona została ona w pobliżu Łapina Górnego, co było sporym sukcesem strony polskiej. W miejscowości tej usytuowano również jedno z przejść granicznych.

Okres międzywojenny przyniósł Kolbudom znaczący rozwój gospodarczy. We wsi funkcjonował m.in. młyn, tartak, mleczarnia, piekarnia. Istniała ponadto apteka, urząd pocztowy, posterunek policji, centrala telefoniczna, a także dwie szkoły: podstawowa (Grundschule) oraz średnia (Mittelschule). Wieś była siedzibą VI Komisariatu Granicznego

Fot. 2. Elektrownia wodna w Łapinie Dolnym

(Oberzollkontrolle), któremu podlegały placówki w Borowinie (Barenhutte), Ząbrczu Górnym (Obersommerkau), Trzepowie (Strippau), Marszewie (Marschau), Nowej Wsi Przywidzkiej (Neuendorf), Łapinie (Lappin)10.