O obrotach. Faksymile ebook

POLSKA AKADEMIA NAUK

MIKOŁAJ KOPERNIK

I

Oprawa

Dzieje rękopisu

L

MIKOŁAJ KOPERNIK

DZIEŁA WSZYSTKIE

I

PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

RĘKOPIS DZIEŁA MIKOŁAJA KOPERNIKA

•O OBROTACH-

FACSIMILE

WARSZAWA-KRAKÓW MCMLXXII

ШЯЬ

Miejska Biblioteka Publiczna Centrum Kultury w Pies2vcach

Mq/l&

PRZYGOTOWANO STARANIEM KOMITETU I ZAKŁADU HISTORII NAUKI I TECHNIKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK

Redaktor tomu: Paweł Czartoryski

Wstęp: Jerzy Zathey

Technika facsimile: Jan Dorociński

PRZEDMOWA

DO «DZIEŁ WSZYSTKICH» MIKOŁAJA KOPERNIKA

Pięćsetlecie urodzin Mikołaja Kopernika, przypadające na rok 1973, skoncentrowało uwagę całego cywilizowanego świata na postaci wielkiego polskiego astronoma. Ściśle związany z czasami, w których żył, i z ziemią, na której tworzył, Kopernik czerpał z bogactwa kultury i nauki ojczystej w dobie szczytowego rozkwitu potężnej Polski Jagiellonów, służąc jej ofiarnie jako administrator, ekonomista, polityk i lekarz.

Urodzony w Toruniu, kształcił się w Uniwersytecie Krakowskim, będącym wówczas jednym z głównych ośrodków nauk astronomicznych i matematycznych, sięgając następnie do uniwersalnych korzeni myśli europejskiej, która najwyższy swój wyraz znalazła wtedy w twórczości włoskiego Odrodzenia. Z tych dwóch wiecznie żywych źródeł - rodzimej i ogólnoludzkiej kultury - czerpał natchnienie dla samotnej pracy wielu lat, spędzonych w ukochanej Warmii nad dziełem swego życia.

Mikołaj Kopernik, łącząc wnikliwość obserwacji ze ścisłością rozumowania, pierwszy dał przekonywające uzasadnienie centralnego położenia Słońca. Otwierając nową kartę w dziejach ludzkiego poznania przerósł swoje czasy, a choć nie u wszystkich współczesnych znalazł zrozumienie, dla potomnych pozostanie pierwszym spośród wielkich astronomów doby nowożytnej.

Troska o przyszłe łosy nowej idei, tchnąca z kart ksiąg O obrotach, świadczy o wielkości jego umysłu i charakteru. Toteż, składając hołd nieprzerwanym wysiłkom intelektualnym minionych pokoleń, wśród których Kopernik zajmuje wyjątkowe miejsce, widzimy w nim twórcę, świecącego nam przykładem nie tylko wagą swego odkrycia, lecz również postawą wobec prawdy.

Rocznica kopernikowska jest doniosłym wydarzeniem w nauce światowej, a naukę polską zobowiązuje do szczególnego wysiłku. W tym duchu powstała inicjatywa pełnego i odpowiadającego aktualnym wymogom krytycznym wydania dzieł wielkiego astronoma. W dniu 23 marca 1967 r. Rząd Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej podjął uchwałę w sprawie obchodów pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, przewidującą rozległy program badań naukowych. Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu powołał Komitet Honorowy obchodów oraz Komitet Przygotowawczy, w których działalności - w myśl wymienionej uchwały - opieka nad obecną edycją zajęła ważne miejsce. Bezpośrednią pieczę naukową nad wydaniem sprawował Komitet Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk, a prace badawcze i edytorskie skoncentrowano w Pracowni Badań Kopernikańskich Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN.

Współpraca międzynarodowa została zapewniona przez Sekcję Historii Nauki Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, przy której powołano Komitet Kopernikowski - Commite Nicolas Copernic - koordynujący związane z rocznicą przedsięwzięcia badawcze i wydawnicze w poszczególnych krajach. Należy wyrazić nadzieję, że obecna edycja zapewni gruntowną podstawę źródłową do dalszych, szczegółowych studiów kopernikowskich na całym świecie.

Pierwszą inicjatywę w tym kierunku przejawił w 1843 r. Jan Baranowski, dyrektor Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie. Edycja Baranowskiego: Mikołaja Kopernika, Toruńczyka, O obrotach ciał niebieskich ksiąg sześć, ukazała się w Warszawie w 1854 r. Obejmowała ona tekst łaciński dzieła O obrotach, przywracając, w oparciu o rękopis, nieznaną dotąd przedmowę Kopernika, usuniętą przez norymberskich wydawców, oraz przekład polski pióra Baranowskiego, będący pierwszym tłumaczeniem De revolutionibus na język nowożytny. Edycja zawierała również traktat o biciu monety, list do Bernarda Wapowskiego, kopernikowski przekład Listów Teofilakta Symokatty z greki na łacinę, znaną podówczas korespondencję wielkiego astronoma i wiele innych materiałów. W świetle ówczesnego stanu badań i krytyki źródeł było to przedsięwzięcie pionierskie.

Z okazji czterechsetlecia urodzin wielkiego astronoma toruńscy uczeni niemieccy zaprezentowali edycję tekstu łacińskiego De revolutionibus, przygotowaną przez Maximiiiana Curtzego (Toruń 1873), oraz drobne pisma Kopernika, opracowane przez Leopolda Pr owego w Monumenta Coper nicana, Berlin 1873 (II wydanie rozszerzone w t. II biografii tegoż autora: Nicolaus Coppernicus, Berlin 1883-1884) i Maximiiiana Curtzego w Inedita Copernicana, „Mitteilungen des Coppernicus Vereins", 1878, z. 1. Wreszcie Carl Ludolf Menzzer wydal w 1878 r. niemiecki przekład De revolutionibus.

Czterechsetna rocznica śmierci Kopernika przypadła w 1943 r. W okresie drugiej wojny światowej i okupacji niemieckiej Polacy nie mogli uczcić swego wielkiego rodaka, wobec prześladowań i systematycznego niszczenia polskiej kultury. W tym samym czasie Deutsche Forschungsgemeinschaft podjęła 9-tomową edycję dzieł Kopernika, z której w 1944 r. ukazał się w Monachium tom pierwszy, wydany przez Frit za Kubacha, zawierający światło drukową reprodukcję rękopisu De revolutionibus z poslowiem Karla Zellera. Z planowanych dalszych tomów wyszedł jedynie tom drugi, z krytyczną edycją łacińskiego tekstu dzieła, przygotowaną przez Franza i Karla Zeller ów (Monachium 1949).

W ostatnim dwudziestoleciu zainteresowanie dziełem Kopernika przejawiło się w szeregu przekładów na języki nowożytne, z których należy wymienić tłumaczenia De revolutionibus na język angielski pióra Charlesa G. Wallisa (Great Books of the Western World, „Encyclopedia Britannica", Chicago 1952), na język rosyjski, wraz z pozostałymi pismami astronomicznymi Kopernika, w opracowaniu Iwana N. Wiesiełowskiego (Moskwa 1964),na język hiszpański przez Manuela Taguena Lacorte i Carlosa Moreno Canadas (Meksyk 1969) oraz przekład na język francuski rozdziałów 1-11 księgi I De revolutionibus przez Alexandra Koyre (2 wydanie, Paryż 1970). Drobne pisma astronomie ~ne Kopernika ukazały się w komentowanym przekładzie angielskim Edwarda Rosena (3 wydanie, Nowy Jork 1971).

Te publikacje nie mogą zastąpić pełnego wydania pism Kopernika. Kompletną edycję krytyczną oryginalnych tekstów wielkiego uczonego, opartą na wszystkich znanych dzisiaj materiałach źródłowych, przynieść mają obecnie Dzieła wszystkie Mikołaja Kopernika. Ich dzieje można odnieść do zamierzeń Polskiej Akademii Umiejętności z łat trzydziestych. Pierwsze te projekty, unicestwione - jak wspomniano - w okresie okupacji, podjęła po wojnie Połska Akademia Nauk. Ichreałizacją w Komitecie Historii Nauki i Techniki PAN zajęli się Aleksander Birkenmajer i Ryszard Gansiniec wraz z gronem współpracowników. Z zamierzonego wówczas wydania Dzieł wszystkich ukazały się w 1953 r. księga pierwsza De revolutionibuSj bez rozdziałów o trygonometrii, oraz Listy Teofilakta Symokatty w przekładzie Kopernika. Prace zahamowała choroba i śmierć obu badaczy. Przeprowadzone przez nich studia i zgromadzone materiały stały się punktem wyjścia do obecnych prac wydawniczych.

Dzieła wszystkie Mikołaja Kopernika składają się z trzech tomów. Tom pierwszy przynosi barwną reprodukcję rękopisu Revolutionum, opatrzoną studium biblio-logicznym. Tom drugi zawiera tekst krytyczny dzieła O obrotach wraz ze wstępem i komentarzem naukowym. W tomie trzecim zamieszczono drobne pisma Kopernika, grupując je w cztery działy, obejmujące rozprawy astronomiczne, traktaty ekonomiczne, prace literackie i korespondencję. Każdy tekst opatrzono tu również wstępem i komentarzem.

W doborze tekstów przyjęto zasadę publikowania wyłącznie tych prac Mikołaja Kopernika, których autentyczność nie ulega wątpliwości. Pominięto również utwory obcego pióra dołączane tradycyjnie do dawniejszych wydań. Zestawienie źródeł do życia i działalności wielkiego astronoma, Regesta Copernicana^ ukazuje się oddzielnie jako t. V serii „Studia Copernicana".

Wersja łacińska obecnego wydania prezentuje teksty krytyczne, oparte na przekazach pisanych własnoręcznie przez Mikołaja Kopernika. W nielicznych przypadkach, tam gdzie nie zachowały się autografy, sięgano do wczesnych odpisów rękopiśmiennych bądź do najstarszych wydań. Teksty łacińskie opatrzono łacińską wersją wstępów i komentarzy rzeczowych, nawiązując do powszechnego języka nauki w czasach Kopernika. Wersja polska obejmuje nowe przekłady dzieł wielkiego astronoma wraz ze wstępami i komentarzami, przygotowanymi przez uczonych polskich. Pieczę nad wersją angielską objął Edward Rosen, profesor historii nauki w the City University of New York, z pomocą p. Erny Hilf stein. Należy mieć nadzieję, że trójję-zyczne wydanie dziel Kopernika zapewni jak najszerszy ich odbiór i stanie się

podstawą dalszych przekładów i prac badawczych.

*

Obecna edycja jest wynikiem zbiorowego wysiłku wielu uczonych, którzy z zapałem i poświęceniem włożyli wszystkie swe umiejętności w doprowadzenie jej do pomyślnego końca. Władze Uniwersytetu Jagiellońskiego udzieliły zgody na wykonanie reprodukcji rękopisu, Biblioteka Jagiellońska udostępniła autograf De revolutionibus, a jej pracownicy wnieśli ogromny wkład pracy w przygotowanie tomu pierwszego

Dzieł wszystkich. Historycy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu udostępnili wydawcom wyniki swych badań. Realizację edycji powierzono Oddziałowi Krakowskiemu Państwowego Wydawnictwa Naukowego, a wykonanie prac poligraficznych Drukarni Narodowej w Krakowie.

Miłym obowiązkiem wydawców jest podziękować tym wszystkim bibliotekom i archiwom w wielu krajach, które umożliwiły badania u siebie na miejscu lub też dostarczyły mikrofilmów niezbędnych źródeł. Są to: King's College w Aberdeen, Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesitz w Berlinie, Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku, Staatliches Archivlager w Getyndze, Biblioteka Jagiellońska, Muzeum Narodowe w Krakowie (Biblioteka Czartoryskich) oraz Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Biblioteka Ukraińskiej Akademii Nauk we Lwowie, Archiwum Diecezji Warmińskiej w Olsztynie, Bodleian Library w Oksfordzie, Biblioteka Polska w Paryżu, Stadtbibliothek w Schweinfurcie, Bibliotheque Municipale w Strasburgu, Riksarkivet w Sztokholmie, Archiwum Miasta Torunia w Toruniu, Universi-tetsbiblioteket w Uppsali oraz Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu.

Pracownia Badań Kopernikańskich Zakładu Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk

ANALIZA I HISTORIA RĘKOPISU «DE REVOLUTIONIBUS»

Wydanie podobizny autografu De revolutionibus zostało podjęte w wyniku porozumienia między Uniwersytetem Jagiellońskim, dysponującym rękopisem swojego najwybitniejszego ucznia, a Polską Akademią Nauk, jako wydawcą Dzieł wszystkich Mikołaja Kopernika. Jest to drugie wydanie fototypiczne rękopisu. Pierwsze ukazało się w Monachium w 1944 r.1Odegrało ono ważną rolę, udostępniając uczonym reprodukcję kopernikowskiego autografu, który ma dla badań źródłowych istotne znaczenie. Wykonane techniką światłodrukową, w zasadzie jednobarwną, z użyciem czerwieni tam, gdzie występują rubrowania, nie oddaje jednak wszystkich szczegółów oryginału, a ponadto nie przedstawia większych walorów estetycznych.

Podejmując decyzję ponownego wykonania reprodukcji kierowano się dążeniem do uzyskania efektu maksymalnego zbliżenia do oryginału. Przy zastosowaniu barwnej techniki offsetowej2 otrzymano podobiznę możliwie wierną, o dużej precyzji w oddaniu szczegółów i wartości estetycznych rękopisu, z myślą nie tylko o wąskim gronie specjalistów, lecz również

0 szerszej popularyzacji unikalnego na skalę światową zabytku.

Istotniejsze jednak były względy czysto naukowe, związane z generalnymi założeniami wydania Dziel wszystkich. Jak wiadomo, założenia te obejmują publikację kompletnej spuścizny Mikołaja Kopernika. W przypadku podstawowego dzieła De revolutionibus najlepsza nawet edycja krytyczna, jak wykazało doświadczenie, nie może badaczowi zastąpić bezpośredniego kontaktu z autografem lub jego reprodukcją, gdyż rękopis nie został całkowicie wykończony, co stwarza możliwość różnorakich interpretacji tekstu. Jednocześnie autograf odzwierciedla zasadnicze stadia rozwoju myśli twórczej Kopernika, stanowi zatem bezpośrednie świadectwo rodzenia się jednej z najważniejszych w historii nauki koncepcji. Dlatego tom I Dziel wszystkich, zawierający facsimile rękopisu, wraz z tomem II, obejmującym tekst krytyczny z niezbędnym komentarzem rzeczowym, tworzą dopiero pełny warsztat do badań nad dziełem O obrotach.

Z warsztatem tym łączą się ważne problemy natury bibliologicznej. Z analizy budowy rękopisu, a więc użytego papieru i sposobu zestawienia z niego składek, jak również z badań porównawczych nad pismem Kopernika wysnuć można istotne informacje dotyczące chronologii powstawania dzieła i metod pracy autora, a z badań nad oprawą rękopisu - przy użyciu dodatkowych źródeł - odtworzyć jego dzieje. Zagadnieniom tym poświęcona jest rozprawa, stanowiąca wstęp do tomu I. Jej opracowania podjąłem się jako kierownik Oddziału Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej i bezpośredni opiekun autografu. W pracy tej mogłem iść śladami poprzednich generacji bibliologów polskich, przede wszystkim Aleksandra Birken-majera, którego studia, przeprowadzone już po przekazaniu rękopisu do Biblioteki Jagiellońskiej, były mi znaczną pomocą w pracy.

Przeprowadzenie obszernych studiów zarówno nad samym rękopisem Kopernika, jak też

1 nad szeroko pojętym materiałem porównawczym zrodziło jednak istotną trudność. Sprowadza się ona do pytania, jak pogodzić konieczną tutaj zwięzłość i przejrzystość z pełną analizą szczegółów i niezbędną dokumentacją. Jedynym wyjściem wydaje się ujęcie wyników badań w dwóch etapach, przygotowanie dwóch rozpraw.

W pierwszej stosuję znaczną selekcję w wyzyskiwaniu materiałów i demonstrowaniu wniosków, gruntowniej omówionych w pracy drugiej. Pracą tą są zamierzone Studia nad rękopisem «De revolutionibus», pełniejsze zarówno w przedstawieniu dowodów, jak i dokumentacji, z obszernymi dygresjami, wykraczającymi formalnie poza ściśle pojęty zakres tematu.

Mimo panującego przekonania, że wydawnictwa jubileuszowe są jakby zakończeniem i podsumowaniem wiedzy i prac w danej dziedzinie, praktyka wykazuje, że właśnie okres wzmożonych wysiłków badawczych towarzyszących rocznicom stwarza nieraz na przyszłość możliwość nowych rozwiązań, szerszego spojrzenia i gruntowniejszego ujęcia. Przedstawiając w przededniu obchodów kopernikowskich rezultaty badań nad autografem De revolutionibus, szczerze przyznaję, że świadom jestem tymczasowości dotychczasowych wyników i potrzeby dalszych prac.

Wreszcie winienem wyrazić prawdziwą i głęboką wdzięczność wszystkim tym - a było ich bardzo wielu - którzy w jakikolwiek sposób ułatwili mi podjęte zadanie oraz przyczynili się do ukazania się pracy w jej obecnej formie. Zwłaszcza pragnę podziękować mgr Grażynie Rosińskiej za pomoc techniczną w przygotowaniu niniejszego opracowania i doc. Pawłowi Czartoryskiemu za zorganizowanie dla moich studiów podstawy materiałowej przez Pracownię Badań Kopernikańskich oraz za osobistą pomoc w ostatecznej redakcji tekstu.

Papier

W badaniach nad zachowanym rękopisem De revolutionibus Mikołaja Kopernika obieram za punkt wyjścia analizę podstawowego elementu materialnego tego rękopisu, to jest papieru, na którym dzieło zostało napisane, a który służy po dziś dzień do zachowania własnoręcznego tekstu wielkiego astronoma3.

Podstawą badań jest fakt, z którego niespecjalista nie zawsze zdaje sobie sprawę, że zachowane z ubiegłych wieków karty papieru miały właściwości indywidualne, ściśle związane ze sposobem ich wytwarzania i z warsztatem, w którym powstały, a więc z papiernią i używanymi przez nią do produkcji sitami oraz z odpowiednio dobranym materiałem, decydującym o jakości wytworu. W ciągu wieków różne miasta, będące głównymi ośrodkami pracy kopistów zawodowych i pisarzy-twórców, korzystały z papieru wytwarzanego na miejscu bądź też sprowadzanego z dalekich wytwórni. Dzięki różnorodnej budowie sit używanych do fabrykacji i umieszczanym na nich znakom rozpoznawczym można w dużej liczbie wypadków określać ze znacznym przybliżeniem, według występujących na papierze znaków wodnych - filigranów, miejsce jego powstania, a nawet przy pomyślnym wyniku badań, konkretną papiernię. Papier danej wytwórni da się rozpoznać nie tylko po znakach wodnych, przybierających postać różnych symboli; identyfikację jego przeprowadzić można również sprawdzając dalsze elementy, jak użyty format, odstępy kres, to jest linii pionowych, oraz prążków, czyli linii poziomych - odpowiadających siatce sita. Wiadomo, że sita zużywały się w produkcji i bywały zastępowane po okresie mniej więcej roku do trzech lat przez inne, celowo podobne, ale nieidentyczne4. Za pomocą wydawnictw z zakresu filigranistyki można przez porównanie ustalić, że nie datowany papier badanego rękopisu jest taki sam jak papier znany z innego, datowanego zabytku, określając w ten sposób czas jego powstania. W badaniach tego typu wskazana jest duża ostrożność. W wypadku podobieństwa, a nie identyczności znaków wodnych ustalenia chronologiczne są mniej ścisłe, bardziej przybliżone. Trzeba też pamiętać, że niezależnie od trzylecia, w którym dany papier powstawał, bywał on jeszcze rozpowszechniany w handlu w ciągu następnych kilku lat. W konsekwencji, nawet przy identyczności znaków wodnych i bardzo ściśle określonym czasie powstania papieru, może zachodzić rozpiętość między datą jego zapisania a datą wytworzenia. Rozpiętość ta jednak nie przekracza zwykle dziesięciu lat. Wykorzystanie ustaleń w zakresie identyfikacji papieru do określania chronologii rękopisu - oto zadanie podstawowe dla dalszych problemów badawczych.

Wysuwając na pierwszy plan to, co najważniejsze, zostawiamy na później omówienie rozmieszczenia poszczególnych rodzajów papieru w rękopisie, a więc budowy składek, poświęcając im następny rozdział, jak również omówioną w odpowiednim rozdziale sprawę kart dodanych przy oprawie i występujących na nich znaków wodnych, zachowując przyjęte dla nich w literaturze oznaczenia A i B.

W dziele Kopernika wyróżnić można kolejno cztery rodzaje papieru. Posiadają one charakterystyczne znaki wodne, nazwane dotychczas w literaturze znakami C, D, E, F. Aleksander Birkenmajer używa tych symboli za ojcem, Ludwikiem Antonim, a teksty pisane na tych rodzajach papieru obaj nazywają nawet umownie redakcjami C, D, E, F.

Znak wodny C, pozwalający rozpoznać najstarszy papier rękopisu, przedstawia węża. Jest to wąż dość gruby, przypominający wzniesioną postawą i wygięciem wyobrażenie konika morskiego (tabl. I 1-3). Umocowany był on na drugiej kresie sita, w pobliżu jego brzegu. Pysk węża wygięty jest poza oś kresy w stronę marginesu, ogon w przeciwną stronę, chociaż sam jego koniec skierowany jest również ku marginesowi. Na głowie mieści się przypominający koronę kwiatoń o trzech liliach, a z pyska wystaje język skierowany ku górze i zakończony ostrzem na kształt grotu. Wijące się ciało węża podzielone jest wygiętą linią grzbietową na dwie części, a te z kolei liniami ukośnymi opadającymi na zewnątrz - na segmenty. Dodatkową cechą papieru С jest to, że kresy występują na nim co 2,7-3,2 cm i jest ich na rozwiniętym arkuszu 12. Przy brzegu kart pojawiają się nieregularne dodatkowe 2 kresy o 2 cm od brzegu. Razem więc jest 14 kres5.

Wąż występował często w ciągu XV i XVI w. na papierach z Francji, zwłaszcza południowej, z Hiszpanii i z Włoch. Chociaż dostępnymi środkami nie udało się jeszcze ustalić konkretnej papierni, z której pochodzi papier C, da się jednak podobieństwo znaku określić ściślej, niż to czyniono dotąd6.

Zaobserwowanie rzadkich a charakterystycznych cech filigranu pozwala wykazać jego bliskie pokrewieństwo ze znanymi z literatury podobnymi znakami. Wyliczyć tu można znak Briqueta nr 13 738, spotykany u schyłku XV w. w południowej Francji, różniący się jednak zwłaszcza w sposobie podziału tułowia węża7. Podobniejszy w tym względzie jest znak z papieru znanego z Middelburga, na jednej z wysp holenderskich, około 1525 r.8 Szczególnie charakterystyczne w obu zestawieniach znaków jest wygięcie głowy i zakończenia ogona, skierowane w tę samą stronę. Z tejże miejscowości Middelburg pochodzi podobny znak wodny nieco wcześniejszy, bo datowany na rok 1520, odznaczający się analogicznym przedstawieniem języka węża9