Nowołacińska Warszawa. Przekład wybranych utworów Józefa Epifaniego Minasowicza ebook

Józef Epifani Minasowicz

Nowołacińska Warszawa

Przekład wybranych utworów Józefa Epifaniego Minasowicza

pod redakcją

Beaty Gaj

Przekład

Beata Gaj

Joanna Gaj

Miłosława Krogulska

Franciszek Jóźwicki

Grzegorz Pakowski

Izabela Podlaska­-Konkel

Kęty 2024

Wydawnictwo

Marek Derewiecki

FUNDAMENTA

Studia z historii filozofii

t. CXXI

Seria pod redakcją Mikołaja Olszewskiego, Zbigniewa Nerczuka i Antoniego Szweda

© 2024 for the Polish translation by Beata Gaj, Miłosława Krogulska, Franciszek Józwicki, Grzegorz Pakowski, Izabela Podlaska-Konkel

© 2024 for the English and German translation by Joanna Gaj

© 2024 for the Polish edition by Wydawnictwo Marek Derewiecki

Wydanie pierwsze

Recenzent: prof. dr hab. Jakub Zdzisław Lichański

Wstęp, redakcja, asysta translacyjna: dr hab. Beata Gaj, prof. uczelni (Wydział Nauk Humanistycznych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie; ORCID: 0000-0001-9165-2124)

Opracowanie redakcyjne i korekta: Irena Polańska

Projekt okładki i łamanie: Łukasz Derewiecki

Książka dofinansowana przez Stowarzyszenie Zbiorowego Zarządzania Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i Technicznych KOPIPOL

Na okładce wykorzystano fragment obrazu Bernardo Bellotto, zwanego Canaletto, Widok Warszawy od stronyPragi.

ISBN 978-83-68182-24-8

Wydawnictwo Marek Derewiecki

ul. Szkotnia 29a, 32-650 Kęty

tel./fax 33/8454149, 603931607

e-mail: [email protected]

Księgarnia: www.derewiecki.pl

Dystrybucja: tel. 502637305

Wstęp.Warszawa nowołacińska?

Beata Gaj

[…] prezentacja wyboru wierszy któregoś z mniej znanych (co nie znaczy – mniej znaczących) i nie opracowanych dotąd pisarzy […] mogłaby być nie tylko prawdziwą perełką edytorską, lecz i uzupełnieniem zaległości, zaniedbań i braków badawczych 1.

Powyższe słowa wypowiedziano nieco ponad 25 lat temu odnośnie do publikacji tekstów nowołacińskich, stanowiących wówczas w polskiej humanistyce wciąż nowy nurt badawczy i wydawniczy. Nurt ten ograniczał jednak najczęściej ową „nowołacińskość” do wieku średniowiecza i renesansu, ewentualnie niekiedy poszerzając czas europejskiej, w tym polskiej, twórczości łacińskiej o barok. Tymczasem istnieją przecież świadectwa utworów znacznie później wydanych, także w Polsce, w języku łacińskim, które stanowią prawdziwie nieznaną, „nietrwałą nowołacińskość” – neolatinitas caduca, by nawiązać do tytułu artykułu, z którego pochodzi cytowany wyżej fragment. Prekursor polskiej powojennej neolatynistyki, Stefan Zabłocki 2, opracował wprawdzie już w 1977 r. 3, wznowiony w XXI w. 4, syntetyczny przegląd poklasycznego piśmiennictwa łacińskiego (poczynając od upadku Cesarstwa Rzymskiego, a kończąc na wieku XX), pracę tę zaś uznano za niezwykle kompetentne wprowadzenie w zagadnienia literaturoznawcze zarówno dla studentów kierunków filologicznych, jak i dla wszystkich zainteresowanych literaturą powszechną. Cenne były także jego wykłady – szkice poświęcone tejże tematyce 5. W wyżej wspominanej monografii, zatytułowanej Literatura nowołacińska. Średniowiecze – renesans – barok, występuje jednak skojarzenie utworów łacińskich co najwyżej z barokiem, zaś wiekowi XVIII poświęcono zaledwie pół strony. Ponadto okres oświecenia Stefan Zabłocki opisał nie jako oryginalną twórczość w języku łacińskim, lecz jako przekłady na łacinę dzieł ukazujących się wtedy w językach narodowych 6. Jednak w jednym ze szkiców drugiej wspomnianej tu publikacji podkreślił jakość nauczania łaciny w edukacji jezuickiej, istnienie wierszowanych podręczników poprawnej łaciny, często opartych na materiałach średniowiecznych, a stosowanych przez jezuitów jako wzór dla twórczości ich własnej oraz wychowanków. Podobna tendencja wykorzystania nauczania łaciny w kształceniu literackim, kulturowym i obywatelskim, niepozbawionym łacińskiej kreatywności twórczej, istniała także w szkołach wyznań reformowanych 7. Bardzo dużo świadectw na ten temat posiadamy z terenu Śląska czy Pomorza, a prace nad tym materiałem podejmowały kolejne pokolenia 8 uczniów 9 Stefana Zabłockiego. Dziś neolatynistyka jest reprezentowana w każdym polskim ośrodku uniwersyteckim. Są wśród nich instytucje wiodące, jak Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną (OBTA), założony w 1991 r. przez Jerzego Axera, w którym znaczącą rolę odgrywa neolatynistyka, zwłaszcza słowiańska 10. Należy także dodać, iż oprócz wielu edycji i translacji prowadzone są neolatynistyczne badania literaturoznawcze, retoryczne, genologiczne, językoznawcze, a także prace nad udostępnieniem cyfrowym bogactwa tekstów nowołacińskich 11. Od czasu publikacji Stefana Zabłockiego i wydawnictw współczesnych mu filologów klasycznych, polonistów i neolatynistów 12 piśmiennictwo „neołacińskie” w polskiej humanistyce postrzegane jest jako zjawisko ponadnarodowe, niczym odrębna literatura, która pozostaje w dialogu z literaturami powstałymi w językach wernakularnych. Autor czerpał zapewne z Maxa Manitiusa i jego Geschichte der Lateinischen Literatur des Mittelalters 13, a także z Ernsta Roberta Curtiusa Europäische Literatur und Lateinisches Mittelalter 14, zaś w tym samym roku, co praca Zabłockiego, ukazała się słynna synteza Jozefa Ijsewijna pt. Companion to Neo­-Latin Studies 15. Dziś jednak, tworząc kompendium neolatynistyczne, należałoby się przyjrzeć dziełom takim jak Polihistor literacki 16Daniela Georga Morhofa z XVII w. oraz kontynuatorom tego typu historii literatury, odkrywającej czasem tylko w katalogach 17 lub spisach nieznane szerzej (lub wcale) nazwiska autorów europejskich, którzy pisali po łacinie, wyłaniającej utwory wspólne, bo łacińskie lub przynajmniej nawiązujące do wspólnego skarbca śródziemnomorskiego antyku. Lista 18 autorów polskich, którzy pisali po łacinie, ciągle się wydłuża, podobnie jak lista edycji im poświęconych, by wspomnieć choć edycje Jana Kochanowskiego dokonane przez Zofię Głombiowską 19.

Pojawiają się publikacje doceniające twórczość autorów dotąd prawie nieznanych lub ujawniające nowe spojrzenie na literaturę nowołacińską różnych epok. Z najnowszych książek poświęconych literaturze nowołacińskiej godne uwagi są zwłaszcza: rozprawa Barbary Milewskiej­-Waźbińskiej o literaturze i kulturze baroku: studium pod tytułem Res – verba – imagines 20oraz polski przekład, sporządzony przez Annę Treter, XVII­-wiecznej księgi emblematów Symboliczne medytacje nad życiem Chrystusa autorstwa Tomasza Tretera 21. Nie sposób wymienić tu wszystkich przekładów, publikacji, niezwykle ciekawych artykułów naukowych i popularno­-naukowych, które ukazują się dość często, jednak wciąż nie wypełniają luki poznawczej i dlatego nadal aktualne pozostaje wezwanie do „uzupełnienia zaległości, zaniedbań i brakówbadawczych”.

Kto jednak ma się tego podjąć, jeśli nie kolejne pokolenia badaczy? A te trzeba znaleźć, wykształcić i na tyle przekazać im własną pasję badawczą, by mogła zaistnieć kontynuacja. Taka była idea tutorialu pt. Autorzy nowołacińscy o Warszawie. Warsztat translatologiczno­-kulturowy. Przygotowanie publikacji studenckiej z profesorską asystą translacyjną, zaproponowanego środowisku studencko­-doktoranckiemu Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie w semestrze letnim 2023 r. Inspiracją dla takiej propozycji badawczo­-ćwiczeniowej był projekt przeprowadzony dekadę wcześniej w jednym ze śląskich liceów z młodzieżą uczęszczającą na kurs języka łacińskiego. Świetną motywacją dla intensywnej i sprawdzonej w praktyce nauki stało się wówczas nie tylko zdobycie zaliczenia kursu tzw. kleine Latinum, wymaganego przez niemieckie uczelnie, co było motywacją części licealistów, lecz także możliwość odkrycia nieznanej twórczości dawnych mieszkańców Śląska. Tamten projekt zakończył się publikacją pt. Iuvenalia poetica. Śląscy poeci łacińscy w przekładzie licealistów 22. Zaproponowana na UKSW forma akademickiego międzywydziałowego tutorialu, do którego przeprowadzano nabór osób zainteresowanych spośród studentów i doktorantów, także wzbudziła zainteresowanie. I tak w czteroosobowym, pełnym, gronie uczestników znaleźli się dwaj doktoranci, historyk i teolog-filolog nowożytny oraz studenci filologii klasycznej. Projekt dotyczył translatologii jako teorii, a także tłumaczeń twórczości łacińskiej związanej z regionem, bo, jak się okazało, nawet sama Warszawa – Warszawa (nowo)łacińska, wciąż jeszcze posiada materiały budzące zainteresowanie i godne opracowania. Łacińskie utwory o Warszawie, które wybrali do translacji uczestnicy tutorialu, to utwory z XVIII wieku, dotyczące miejsc istniejących obecnie, lecz w zupełnie innych odsłonach. Łazienki Królewskie, Wilanów, Bielany, w tym droga przez las prowadząca na kampus UKSW – to wszystko znalazło się w łacińskich wierszach Józefa Epifaniego Minasowicza, którego twórczość posłużyła jako główny „materiał ćwiczeniowy”. Uczestnicy tutorialu, współcześni mieszkańcy Warszawy, w trakcie kursu niejednokrotnie odczuwali zdziwienie i zachwyt wywołane nieznanymi im wcześniej warszawskimi konotacjami. Tak było np. w trakcie pracy nad utworem VARSOVIA Syren urbium Poloniae, gdyż młodzi ludzie dotąd skłonni łączyć postać Syreny ze znaną warszawską legendą oraz z Ondyną, mieli okazję poznać inną interpretację: w czasach Minasowicza chodziło raczej o wskazanie nawiązań do klasycznej mitologii. W zakresie doświadczeń translatologicznych ciekawym doznaniem dla filologów było zderzenie z „nieprzetłumaczalnym” (przynajmniej pozornie i w pierwszej fazie pracy). Wśród uczestników był hungarysta, obeznany z wyjątkowością form językowych oraz doskonale z łaciną i greką, jednak i dla niego translacje te były pewnym wyzwaniem. Okazało się ono przede wszystkim w sferze mentalnej, np. w zakresie postrzegania konotacji Warszawy i Drezna, a także w kwestii oddania atmosfery religijności i przeżywania wiary, pojmowania moralności. Oto drogą przez bielański las wędruje niczym „ferajna z Bielan” 23: pleban, zakonnik, szlachcic i mędrzec – zalety i przywary każdego stanu zostały oddane jednocześnie z sympatią, jak i z prześmiewczą krytyką. Tłumaczenia tego i podobnych utworów dokonano także na język angielski i niemiecki, gdyż okazały się interesujące dla kilku środowisk naukowych poza granicami Polski. Powstał zatem pomysł, by wykorzystać także do promocji opisanej po łacinie stolicy Polski planowaną już wówczas publikację, zwłaszcza że otrzymała ona wkrótce dofinansowanie Stowarzyszenia Zbiorowego Zarządzania Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i Technicznych „KOPIPOL” na edycję w Wydawnictwie Marek Derewiecki. Publikacja stanowi zatem ujęcie czterech perspektyw mentalnych, czterech systemów językowych, przy czym wyjściowy – łaciński – sam w sobie także był pewnego rodzaju „translacją”, tłumaczeniem pojęć klasycznej łaciny na rzeczywistość nowołacińską, słowiańską, początków XVIII w.

Kim był autor opisujący Warszawę po łacinie, wybrany podczas tutorialu do analizy i translacji? Józef Epifani Minasowicz (inny wariant nazwiska: Minasiewicz), urodzony 7 kwietnia 1718 r. zmarł 15 października 1796 r., herbu Przyjaciel, warszawianin pochodzenia ormiańskiego 24. Wśród licznych tytułów i podpisów literackich szczególnie upodobał sobie jeden: Author Speciminis Musae Latinae, co można przetłumaczyć jako „Autor Ideału Muzy Łacińskiej” 25 i tym bardziej docenić ambicje literackie twórcy. Był literatem, historykiem, redaktorem „Monitora” w najlepszych okresach jego działalności 26, współpracownikiem (można nawet powiedzieć: współtwórcą) Biblioteki Załuskich, związany był z nuncjaturą papieską w Warszawie, został także kanonikiem kijowskim z nominacji biskupa AndrzejaZałuskiego.

Publikacja dofinansowana ze środków Funduszu Wsparcia TwórcówStowarzyszenia KOPIPOL

Stowarzyszenie KOPIPOL jest organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi twórców dzieł naukowych i technicznych. Powstało w 1995 roku z inicjatywy przedstawicieli świata nauki. Jego celem jest ochrona interesów twórców utworów naukowych i technicznych, wsparcie polskich środowisk naukowych oraz promowanie wiedzy na temat prawaautorskiego.

KOPIPOL działa na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Udziela licencji na korzystanie z dzieł naukowych, pobiera opłaty od producentów i importerów urządzeń reprograficznych. czystych nośników oraz tzw. punktów ksero. Zainkasowane pieniądze dzieli i wypłaca twórcom w ramach systemu zwanego repartycją. Poprzez dofinansowania z Funduszu Wsparcia Twórców Stowarzyszenie KOPIPOL pomaga autorom i instytucjom realizować wartościowe inicjatywy o charakterze naukowym, kulturalnym i edukacyjnym.

Szczegółowe informacje o Funduszu Wsparcia Twórców oraz wyszukiwarka autorów uprawnionych do wypłaty wynagrodzenia z systemu repartycji znajdują się na stronie Stowarzyszenia: www.kopipol.org.pl.