Agatokles
Z jednej strony pasjonujący opis podróży kanu 4500 km szlakiem od Trois-Rivières w Kanadzie, przez Wielkie Jeziora i Missisipi, aż do Nowego Orleanu. Z drugiej pean ku czci francuskiej obecności w Ameryce Płn. w XVII-XVIII w.
Uzyskaj dostęp do tej i ponad 240000 książek od 14,99 zł miesięcznie
- Wydawca: Wydawnictwo Dębogóra
- Kategoria: Poradniki•Przewodniki
- Język: polski
W książce „Na królewskim szlaku” Jean Raspail, wielki pisarz i podróżnik, opowiada o swojej młodzieńczej wyprawie z końca lat czterdziestych ubiegłego wieku, podczas której, wraz z trójką przyjaciół, pokonuje w dwóch niewielkich kanu prawie 3000 mil Rzeką Świętego Wawrzyńca, Wielkimi Jeziorami i Missisipi. Królewskim szlakiem wodnym: od Trois-Rivières w dzisiejszej Kanadzie do Nowego Orleanu. Śladami podróżników, żołnierzy i misjonarzy – legendarnych pionierów Ameryki Francuskiej. Opowiada o przygodzie, która podczas siedmiu miesięcy zmagań zrobiła z młodzieńca mężczyznę, pisarza, podróżnika i odkrywcę.
Co noc na biwaku autor pisał swój dziennik, który – cudownie odnaleziony po kilkudziesięciu latach – stał się impulsem do napisania książki i okazją do powtórnego przeżycia tej wyjątkowej podróży. Bo „Na królewskim szlaku” to nie tylko pełna przygód podróż w poprzek niegdyś francuskiej Ameryki. To także wędrówka w poszukiwaniu zagubionych dróg historii. Niewielu bowiem dziś pamięta, że w XVII czy XVIII w. posiadłości Królestwa Francji w Ameryce Północnej obejmowały terytorium prawie dziesięciokrotnie większe niż metropolia w Europie, i że jeszcze na początku XIX w. do Francji należało choćby całe dorzecze Missisipi.
Po publikacji książki Francuskie Towarzystwo Geograficzne, najstarsze na świecie, bo założone w 1821 r., przyznało pisarzowi niezwykle prestiżową nagrodę Grand Prix, którą otrzymują najwybitniejsi podróżnicy i odkrywcy. Przed nim otrzymali ją m.in. David Livingstone, Henry Stanley, Fridtjof Nansen, Roald Amundsen, Charles Lindbergh, Edmund Hillary czy Neil Armstrong. Jean Raspail jest, jak dotąd, ostatnim jej laureatem.
Jean Raspail (1925-2020), pisarz i podróżnik. Konsul honorowy Królestwa Patagonii, którego historię opisał w powieści Król Patagonii, za którą otrzymał Wielką Nagrodę Powieściową Akademii Francuskiej; pośród licznych innych nagród jest laureatem Nagrody Chateaubrianda (1986) i Literackiej Nagrody Wartburga (2009); z jego dzieł powieściowych i reportaży do najważniejszych należą: proroczy Obóz świętych, Oczy Ireny, Siedmiu jeźdźców, Pierścień Rybaka, Miłosierdzie oraz rojalistyczne Sire i Król zza morza.
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 327
Rok wydania: 2020
Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
5,0 (3 oceny)
Oceny przyznawane są przez użytkowników Legimi, systemów bibliotecznych i innych serwisów partnerskich. Przyznawanie ocen premiowane jest punktami Klubu Mola Książkowego.
Legimi nie weryfikuje, czy opinie pochodzą od konsumentów, którzy nabyli lub czytali/słuchali daną pozycję, ale usuwa fałszywe opinie, jeśli je wykryje.
Sortuj według:
Popularność
Podobne
![Narzeczona na zamówienie: Szybki kurs miłości. Część I - Angelika Łabuda [ bossgirl ] - ebook](https://files.legimi.com/images/afbb0655a5af1c2d4fba25d7f551e8e2/w200_u90.jpg)
![Chorwacja [Pascal Holiday] - Krzysztof Bzowski, Katarzyna Firlej-Adamczak, Sławomir Adamczak - ebook](https://files.legimi.com/images/93629d3e1df76dfacf34c3edfe39ee3e/w200_u90.jpg)
Tytuł oryginału: En canot sur les chemins d’eau du Roi
Copyright © Éditions Albin Michel – Paris 2005
Copyright © for the Polish translation by Fundacja
Świętego Benedykta, 2020
Projekt okładki: Piotr Łysakowski
Redakcja techniczna: Piotr Białecki
Korekta: Roman Bąk
ISBN 978-83-64964-12-1
Fundacja Św. Benedykta
Wydawnictwo Dębogóra
ul. Dąbrówki 7
62-006 Dębogóra
WWW.DEBOGORA.COM
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Na zlecenie Woblink
woblink.com
plik przygotowała Weronika Panecka
„Dzicy nazwali mnie pisarzem, jak nazywają wszystkich tych, których widzą piszących…”
JEAN BAPTISTE PERRAULT
Traper i handlarz Kompanii Północno-Zachodniej
Rzeka Świętego Wawrzyńca
Nazywali ich podróżnikami lub najemnikami wielkiej przenoski.
Podróżując w XVII i XVIII wieku rzekami, rzeczkami i jeziorami, które tworzyły naturalną osnowę ogromnych przestrzeni Ameryki Północnej, przewożąc na pokładzie swoich łodzi odkrywców i misjonarzy, kupców i królewskich oficerów, żołnierzy w szarych, trójgraniastych kapeluszach królewskiej piechoty morskiej, kuśnierzy, broń i narzędzia, dzień za dniem dokonując czynów niezwykłych i wyczerpujących, podarowali Francji imperium siedmiokrotnie większe od niej samej. A z każdą kolejną podróżą przesuwali jej granice – na północny zachód, zachód, południe.
W Quebecu, Trois-Rivières, Montrealu, który początkowo nazywał się Ville-Marie, wsiadali na pokład swoich łodzi wczesną wiosną, kiedy tylko topniały lody. Powracali dopiero u progu zimy. Wielu z nich nie wracało nigdy. Gdy koło Lachine, tuż za Montrealem, po przepłynięciu jeziora Saint-Louis, na Rzece Świętego Wawrzyńca pojawiały się pierwsze katarakty, załogi śpiewały:
Ach, podróż jak żona
Mocno trzyma w ramionach.
Nigdy już nie wpłynę
W tę przeklętą krainę.
Boże, honor to duży
Być tak ciągle w podróży…
Płynęli – a raczej wiosłowali, jak się mówi w Quebecu i tym słowem będę się odtąd posługiwał, bo istnieje cały język podróży, podobnie jak canoë to po prostu kanoe lub kanu – zatem wiosłowali po piętnaście godzin dziennie, spali pięć godzin, męczeni przez komary, muchy i muchówki, wystawieni na ataki Irokezów i Algonkinów, przenosząc na plecach łodzie i towary, by w ten sposób pokonać wielkie katarakty, zostawiając na nich strzępki ciała i różańce topielców, gdy ich łodzie roztrzaskiwały się na skałach…
W moim kanu brzozowym klęcząc,
Czy słońce to, czy niepogoda,
Z burzami walczę, co mnie dręczą
Na niespokojnych rzeki wodach,
Święty Wawrzyniec mnie prowadzi
I Matka Boska mnie nie zdradzi…
Ja, zjadacz słoniny[1], a później stary wioślarz, też tak śpiewałem, by nadać rytm memu wiosłowaniu, obudzić wyczerpane mięśnie, ciało zdrętwiałe i spocone, a czasem po to, by przepędzić strach. Od 25 maja do 10 grudnia 1949 roku, przez dwieście dni przewiosłowałem 2837 mil, czyli 4565 kilometrów, od Trois-Rivières do Nowego Orleanu, wielką, królewską drogą wodną – Rzeką Świętego Wawrzyńca, Ouataouais[2], Rzeką Francuzów, przez jeziora Huron, Michigan, Wisconsin i Missisipi[3], co było trasą, jaką w tym czasie dało się mniej więcej pokonać. Na przykład w 1730 posłaniec markiza de Beauharnais’go, ówczesnego gubernatora Quebecu, potrzebował blisko półtora roku, by dotrzeć do kapitana de Pradela, dowódcy fortu Rosalie w dolnym biegu Mississipi, i wrócić z odpowiedzią.
Doświadczeni wioślarze, skromnie karmieni indiańską strawą – sagamite i pemikanem, czyli mączką kukurydzianą i paskami suszonego mięsa, świeżo najętych zjadaczy słoniny nazywali nowicjuszami. Byli to najczęściej młodzi farmerzy, których pociągała przygoda, a którzy byli kompletnie nieświadomi tego, co ich czeka. Nauka była trudna. Wielu rezygnowało już w pierwszych dniach i z podkulonym ogonem wracało do swoich gospodarstw. Inni, ci, którzy wytrzymali, zyskiwali upragnione miano podróżników i zaszczyt noszenia zwieńczonej pomponem czapki z czerwonej wełny, sakwy na ogień i charakterystycznego, ręcznie plecionego, wełnianego pasa. To było coś więcej niż korporacja – to było plemię, klan, który na zawsze porzucił życie osiadłe.
A zatem, 25 maja 1949 roku, o drugiej po południu, na nabrzeżu klubu Radissona w Trois-Rivières czterech nieporadnych zjadaczy słoniny zapakowało się do dwóch kanu. Nasza załoga nosiła imię Marquette’a, Czarnej Sukni[4], czyli pochodzącego z Laon w Pikardii ojca Jacques’a Marquette’a, który w 1673 roku wyruszył z Trois-Rivières w towarzystwie podróżnika Louisa Jolieta (wymawia się Żoliet), odkrył Missisipi, to znaczy samo serce Stanów Zjednoczonych, i umarł z wyczerpania w drodze powrotnej, w miejscu, gdzie dziś znajduje się przyprawiający o zawrót głowy betonowy las dzielnicy biznesowej Chicago. Niemal zapomniany we Francji, gdzie tacy bohaterowie nie przynoszą żadnych zysków, ma on swój pomnik na Kapitolu, tuż obok Lincolna. Jego imię noszą miasta i hrabstwa, szkoły, jeden renomowany uniwersytet i prestiżowa drużyna bejsbola.
Dzięki niemu byliśmy sławni, nim w ogóle zanurzyliśmy w rzece wiosło!
Na nabrzeżu stał tłum – mer, biskup, prasa, księża, szkolna dziatwa, skauci, fanfary i mażoretki, starzy wąsacze klubu kajakarskiego Radissona (do którego mam zaszczyt należeć do dziś), z którymi przeszliśmy przyspieszony kurs wioślarstwa. W przeddzień naszego wypłynięcia przybył nawet z Nowego Jorku wysłannik dyrekcji „National Geographic Magazine”, niczym w filmie wymachujący kontraktem, na którym widniała czterocyfrowa liczba w dolarach, z czego połowa płatna natychmiast, i która mnie, dwudziestotrzylatkowi, wydawała się górą złota. Wystarczyło złożyć podpis. Poza klauzulą wyłączności widniał w nim jeszcze tylko jeden warunek – całą podróż mieliśmy odbyć w kostiumach z epoki. Ja miałem przywdziać jezuicką sutannę (ojciec Marquette), mój towarzysz z kanu, Philippe Andrieu, miał założyć futrzaną czapkę, kurtkę z frędzlami, zamszowe ochraniacze i mokasyny (Louis Joliet), zaś nasi dwaj towarzysze mieli być brodatymi wioślarzami palącymi fajki. Show-biznes najczystszej próby, choć samego pojęcia jeszcze nie wymyślono. Wszystko to wydało nam się groteskowe. Odmówiłem. Nie chcieliśmy się lansować w takim stylu, z kieszeniami wypchanymi forsą. Byłoby to nieprzyzwoite na drodze, na której cierpiało tyle tysięcy ludzi. Spoczywające w naszej skarbonce pięćset dolarów wydawało nam się sumą bardziej odpowiednią. Poza wszystkim, więcej nie mieliśmy. Wiadomo było, że nawet przy dużych oszczędnościach, już w połowie drogi nam zabraknie. Na resztę musieliśmy zapracować. Coś takiego jak sponsoring jeszcze nie istniało…
Dwa uratowane od zapomnienia teksty leżą u źródła opowieści, którą dziś rozpoczynam, w pięćdziesiąt pięć lat, sześć miesięcy i trzynaście dni po długiej przygodzie, która zdecydowała o całym moim życiu.
Pierwszy z nich to prawdziwy cud. Chodzi o mój dziennik pokładowy, który prowadziłem każdego wieczora na biwaku. Pisany niezdarnie, z trudnością. Dwadzieścia pięć uderzeń wiosłem na minutę przez osiem-dziesięć godzin dziennie powodowało, że palce prawej dłoni, która brała na siebie największy wysiłek, miałem kompletnie sztywne. Philippe Andrieu, mój siedzący z przodu towarzysz, był leworęczny. Nigdy nie zamienialiśmy się miejscami i stroną wiosłowania – on był zawsze na bakburcie, a ja na sterburcie, choć nas to znacznie spowalniało. Pod koniec podróży każdy z nas zyskał dzięki temu jedno ramię mocno przerośnięte – oczywiście nie to samo. Do tego dochodziło wieczorne zmęczenie pamiętnikarza, które w żadnej mierze nie skłaniało do literackich wzlotów. Ten gruby notes w kartonowej okładce ze spiralką na grzbiecie, obłożony w nieprzemakalne płótno i schowany w leżącym przede mną nieprzemakalnym kufrze, uratował się z dwóch podtopień i niezliczonych wypadków, jakie nam się zdarzyły po drodze. Wchłonął tyle wilgoci, że napisane na jego pomiętych stronach linijki tekstu pełne były kleksów i mieszały się ze sobą do tego stopnia, że były niemal nie do odczytania. Wkrótce po moim powrocie do Francji, gdy jako świeżo upieczony małżonek przygotowywałem nową wyprawę (tym razem samochodem do Ziemi Ognistej i na Alaskę), straciłem go z oczu. Od pierwszej przeprowadzki, po której nastąpiło wiele kolejnych, ten cenny dziennik zniknął, by odnaleźć się trzy lata temu, przy okazji entej zmiany mieszkania. Odkryłem w nim niezliczone owadzie truchła rozpłaszczone na stronach niczym ususzone kwiaty w zielniku, a także róże mojej własnej krwi.
W tym samym czasie, z kartonu, który drzemał w piwnicy, wychynął drugi rękopis – czterystustronicowa powieść, pisana ciasnym pismem i bez interlinii, którą popełniłem w 1948 roku. Nosiła śmieszny tytuł i została odrzucona przez wszystkich paryskich wydawców. W ten oto sposób, nawiasem mówiąc, w obawie przed kolejną raną zadaną mojej miłości własnej, nie napisałem następnej książki o podróży na pokładzie kanu, a jedynie kilka artykułów do gazet. Spytany w tej sprawie o zdanie wieloletni przyjaciel mojego ojca, akademik André François-Poncet, uprzejmie oświadczył, że „żadną miarą nie przewiduje, bym mógł zrobić karierę literacką”. Łatwo sobie wyobrazić szkody, jakie to wyrządziło dumie młodzieńca uważającego się za drugiego Gide’a (jak wszyscy w tamtym okresie), który zrobił sobie pretensjonalne zdjęcie w zakładzie fotograficznym Harcourta, przewidując nieuchronną sławę, jako że spłodził arcydzieło, którym zdążył się już pochwalić przed męskimi i żeńskimi znajomymi, zmuszając ich do słuchania patetycznej lektury na głos, okraszonej malowniczym paleniem papierosa w fifce. Kompletnie już o tej powieści zapomniałem i naszła mnie ochota, by ją sobie odświeżyć. Znalazłem w niej może z dziesięć dobrych stron. Co do reszty, była to niejasna, autobiograficzna pustota, pretensjonalna i doprawdy przerażająca, której tłem były chaotyczne studia oraz matura trzykrotnie oblana na skutek nałogowego tumiwisizmu… Cóż, żaden był ze mnie Alain-Fournier.
Ojciec szlachetnie utrzymywał przez rok przyszłego „wielkiego pisarza”. Było mu jeszcze przykrzej niż mnie i cieszę się, że dożywszy sędziwego wieku, mógł doświadczyć pewnej satysfakcji. Kiedy przemówił kasandryczny Poncet, ojciec spytał: „I co teraz zamierzasz zrobić ze swoim życiem?” Kompletnie zamroczony, nie zamierzałem niczego. Ojciec miał sporo znajomości, ale był ze starej szkoły, tej dobrej, która pociąga za sznurki wtedy, gdy beneficjent już tego nie potrzebuje. Powiedział: „W sumie, mógłbym cię tu i ówdzie polecić, ale czemu by to miało służyć, mój biedny Jeanie, skoro nic nie umiesz…”. Co było zresztą prawdą, musiałem to przyznać. Pozostawało ratować twarz, a przy okazji siebie.
Przez chwilę mówiło się o Afryce, faktorii w dżungli, agencji pewnej spółki zajmującej się żeglugą w jakimś zapyziałym porcie tropikalnym… Nasze piękne kolonie, w tamtych czasach będące błogosławieństwem, mnóstwo dóbr przemieliły na próżno. To było zresztą jedno z ich zadań i patrząc z tego punktu widzenia, dziś widzimy, że okrutnie nam ich brakuje. Zawsze szedłem za porywami wyobraźni. Jednak w tym przypadku kompletnie mnie zawiodła. Nie byłem już Rimbaudem. Armia? Ojciec miał za sobą błyskotliwą karierę oficera. Mój brat podobnie. Do dziś pobożnie przechowuje się w mojej rodzinie Legię Honorową pewnego przodka, który uciekł z Rosji, bohatera dzielnego batalionu. Z pasją przekopywałem się przez ojcowską bibliotekę. Les hommes sans nom[5]Jeana des Vallières’a, Vigny, Pamiętniki Marbota, Jünger, Ernst von Salomon, Camerone i cały kult legionistów... To też nie wystarczyło. Szybko odrzuciłem ten pomysł, podobnie jak w 1944 (miałem wówczas dziewiętnaście lat) nie naszło mnie pragnienie przystąpienia do Ruchu Oporu lub wskoczenia do pociągu historii, przyłączając się do De Lattre’a czy Leclerca, by oczyścić narodową przeszłość. Pewna liczba młodych Francuzów uczyniła to, będąc w tym samym wieku co ja. Ale ja nie. Proszę uprzejmie, ale beze mnie. Długo zastanawiałem się, dlaczego. Obawa o własną skórę nie odegrała tu głównej roli…
Na początku 1949 roku na paryskie ekrany wszedł obraz Jacques’a Beckera Rendez-vous de juillet[6]. Nie używano wówczas pojęcia „film kultowy”, ale wszyscy rzucili się do kin, a ja jako jeden z pierwszych. Opowiadał on historię grupy młodych ludzi, którzy w 1946 roku szukali swego przeznaczenia w grotach Saint-Germain-des-Prés. Nie znalazłszy go tam, po rozlicznych trudnościach, wyjechali do krainy Pigmejów. Becker nawiązał tu do prawdziwej historii – misji Ogowe-Kongo, odważnej wyprawy, która miała miejsce pod koniec pierwszego roku po wojnie. Wyzwaniem było wszystko – finansowanie, sprzęt, transport, całe miesiące przygotowań i wysiłków. Po długich latach wojennego zamknięcia młodzież pragnęła wyjść na powietrze – taki był mniej więcej sens tego filmu. Dziewczęta nie nadawały się do podróży. To było przyczyną rozdzierających rozstań. Kierownikiem i duszą wyprawy był niejaki Noël Ballif. Jego rolę wspaniale zagrał Daniel Gélin, choć wcale nie byli do siebie podobni. Poznałem ich obu. Gélin zmarł niedawno, dziesięć lat po Ballifie. Nigdy się nie spotkali.
Spotkanie lipcowe było o nas, o mnie, o tych, którzy chcieli żyć innym życiem, a nie zmieniać własnego życia, które mieliśmy w nosie. To ważna różnica. Podróż była ich ostatnią deską ratunku, przeżywanym snem, a jednocześnie czymś w rodzaju transcendentnego alibi. Czerpiąc z ducha przedwojennych podróżników – Charcota, Alaina Gerbaulta, Alexandry David-Neel, Audouin-Dubreuila[7] czy Żółtej Wyprawy[8], wystrzeliwała swoje ostatnie naboje. Mimo wszystko były to wspaniałe fajerwerki. Paul-Emile Victor, Ella Maillart, niesamowity kapitan Cousteau, Norbert Casteret, eksplorator jaskiń, Henri Lhote, odkrywca skalnych malowideł w Tassili, Frison-Roche, Paul Coze, który żył wśród Indian Hopi, Joseph Kessel, Louis Liotard pewnego ranka zamordowany na płaskowyżu Yang-tseu-kiang przez bandę opryszków z warkoczykami, żeglarz Jacques-Yves Le Toumelin, którego żaglowiec Kurun, podobnie jak Pen-Duick Tabarly’ego, został uznany za historyczny pomnik, Bertrand Flornoy, który jako pierwszy dotarł do źródeł Amazonki i założył Klub Odkrywców, a także inni – Fred Matter, Jean de Guébriant, Solange de Ganay, Robert Gessain..., wreszcie najmłodsi z tego pokolenia, z głową wypełnioną projektami nazywanymi „misjami” lub „wyprawami” (ach, jakaż magia się kryje w tych dwóch słowach!). Dostąpiliśmy zaszczytu uczestniczenia w kolacjach Klubu Odkrywców, które najczęściej odbywały się w restauracji Procope (miała wtedy jeszcze swój dawny wystrój) przy ulicy Ancienne-Comédie, niedaleko siedziby naszego ukochanego Towarzystwa Geograficznego. Byliśmy w siódmym niebie. Już sam fakt przebywania tam nobilitował. Trzy słowa Kessela czy Paula-Emile’a wystarczyły, by horyzont się rozświetlił. Czuliśmy, że żyjemy. Przy kawie, kiedy przychodził czas na wystąpienia, wstawał pewien starszy, wystrojony jegomość, w koszuli z łamanym kołnierzykiem, dawny gubernator francuskiej Afryki Równikowej, i natychmiast zapadała cisza. Beczał jak kozioł. „Ja – zaczynał – towarzysz Brazzy[9]…” Zawsze tak samo. Czekaliśmy na to jak na jakiś rytuał. W jego głosie i obecności wielkie postacie francuskich odkrywców XIX wieku (Bóg jeden raczy wiedzieć, ilu ich było) stawały się nam bliskie, a my stawaliśmy się ich następcami. Gdy ma się dwadzieścia trzy lata, coś takiego zostawia ślad.
Jeśli o mnie chodzi, moją wyobraźnię poruszała Zatoka Hudsona. Kompania Zatoki Hudsona – Hudson Bay Company. Coś jak Ultima Thule, Samarkanda, Atlantyda, przylądek Horn, Eldorado. Samo brzmienie tej nazwy, wypowiadanie jej, wystarczyło, bym wyruszył w podróż, bym tam się znalazł. Futrzana Epopeja![10] Wielkie łodzie handlowe, każda obsługiwana przez dwudziestu najemników, płynące od katarakt Lachine ku dzikim terytoriom północnym, podróże nadludzi, odległości przyprawiające o zawrót głowy, kilka małych fortów oddalonych od siebie o parę tygodni drogi, kwadratowa wieża z drewnianych bali otoczona palisadą, flaga Kompanii powiewająca na mroźnym wietrze Arktyki. Podróżowałem palcem po mapie Atlasu Świata mojego ojca, drogą wiodącą od fortu Ruperta, przez fort Monsipi, fort York (wcześniej zwanym fortem Burbonów), fort Churchill, fort Resolution, fort Providence, fort La Baleine. Wszystkim tym nazwom towarzyszył nawias zawierający tajemnicze inicjały H.B.C. – Hudson Bay Company. Atlas został wydany w 1880, czyli w roku, kiedy owa epopeja się kończyła, a mityczne kanu zaczynały gnić w hangarach, jednak dla mnie wciąż jeszcze były żywe. Dziś H.B.C. zajmuje się po prostu handlem. Jej główny sklep w Ville-Marie, centrum biznesowym Montrealu, sprzedaje wszystko, czego by można oczekiwać, czyli to samo co konkurencja, ale jej legendarne logo wciąż błyszczy pośród zimowych nocy: COMPAGNIE DE LA BAIE D’HUDSON – KOMPANIA ZATOKI HUDSONA. Za każdym razem, gdy podczas moich pobytów w Kanadzie przekraczałem próg tego centrum handlowego, oczyma duszy widziałem brygady wodniaków wiosłujących z zapałem od fortu do fortu i spoglądałem na sklepowe półki zupełnie innym okiem…
Właściwie chodziło o projekt stosunkowo niedrogi i prosty, który stał się jeszcze prostszy, gdy w połowie stycznia 1949 roku ambasada Kanady zorganizowała mi spotkanie z pewnym księdzem z Quebecu[11], będącym przejazdem w Paryżu. Nazywał się Tessier i był diecezjalnym kierownikiem Młodzieżowych Ruchów Katolickich. Krzepki, niewysoki, ze spojrzeniem pełnym autorytetu i błękitu, jaki widziałem jeszcze tylko u akadyjskiej pisarki Antonine Maillet. Musiał mieć około pięćdziesiątki. Zatrzymał się w wygodnym hotelu, jego sutanna nie była powycierana, gruby płaszcz mógłby z powodzeniem należeć do arcybiskupa. No i miał sporo dolarów. Cała jego postać uosabiała ówczesną potęgę francusko-kanadyjskiego kleru katolickiego. Po spotkaniu, ku mojemu zaskoczeniu, poprosił mnie o kolejne w Luwrze. Padał śnieg.
– To tu wszystko się zaczęło – powiedział. – Właśnie na tym skrawku bruku i w tym pałacu po raz pierwszy mówiono o milionach akrów dziewiczych lasów, równin, bezkresnych prerii połączonych między sobą stoma tysiącami rozmaitych cieków wodnych, strzeżonych przez podwójny łańcuch dzikich, pustynnych gór. Ameryka! Ameryka Północna, której istnienia ledwo się domyślano…
Mówił trochę jak Malreaux, tonem natchnionym, ale z mniejszą emfazą, w dodatku z quebeckim akcentem. Wpatrywał się we mnie błękitnymi oczyma. Myślę, że był zachwycony swoją opowieścią.
– W 1534 ten zakątek Paryża – ciągnął – mieścił w sobie całą Amerykę. To tu została wymyślona, kiedy przybyły z Saint-Malo Jacques Cartier przyjęty został w Luwrze przez króla Franciszka I. Co powiedział, by go przekonać? Na pewno, na podstawie tej garstki informacji, którą wówczas posiadano, i z głową wypełnioną wielkimi marzeniami, wymyślił wrota do Chin[12], tajemniczą kwadratową zatokę (ujście Rzeki Świętego Wawrzyńca), brzeg, na którym 24 lipca tego samego roku wzniósł ogromny, drewniany krzyż z herbem w kształcie kwiatu lilii. Lilia Francji i krzyż… Sto lat przed Anglikami. Kiedy wrócił, stanął przed królem. Nie był sam. Towarzyszyło mu dwóch Indian, Donnagaya i Taignoagny, synowie wodza Irokezów, Donnacony. Proszę sobie wyobrazić to widowisko u bram Luwru! Dowódca pałacu, Monluc, z białą wstęgą swej godności na zbroi, ustawiający równo swoich gwardzistów w lśniących hełmach, by oddawali honory dwóm ubranym w gruby zamsz dzikusom, ze świeżo pomalowanymi twarzami i piórami orła we włosach, którzy z godnością kroczyli między dwoma rzędami halabardników. Opowiedzieli tę scenę w 1535, gdy wrócili do siebie wraz z Cartierem. Ich opowieść krążyła od ogniska do ogniska, niesiona na skrzydłach indiańskiej elokwencji. Dotarła do plemion nad rzeką, a nawet do interioru, i Bóg wie, gdzie się zatrzymała, może nawet za Wielkimi Jeziorami. Właśnie tak narodziła się francuska Ameryka, właśnie tak powinien pan ją poznać, zanim zanurzy pan wiosło w królewskich drogach wodnych…
To była moja pierwsza lekcja. Potem już poszło szybko.
Zaprosił mnie na obiad dwa kroki od Luwru, przy ulicy Croix-des-Petits-Champs, w gaskońskim bistro ozdobionym herbem wspomnianego Blaise’a de Monluca. Jego właściciel szczycił się tym, że pochodził z Condom, podobnie jak dowódca gwardii królewskiej Franciszka I. Dziś to bistro już nie istnieje. Niczym koza pana Seguina[13], pewnego ranka pożarte zostało przez watahę wilków-pizzerii. Przesunąwszy karafkę z białym winem na skraj stołu, ojciec Tessier zaczął zamaszyście szkicować na papierowym obrusie mapę kontynentu północnoamerykańskiego z połowy XVII wieku. Dzięki mojemu Atlasowi świata nie czułem się tam obco. Mógłbym ją odtworzyć z zamkniętymi oczyma.
– Tu – powiedział – jest Nowa Anglia, sześć kolonii wybrzeża Atlantyku, wciśniętych między ocean, Appalachy i łańcuch górski Adirondack. Tu żyli purytanie, którzy kochali pieniądze, ale nie widzieli u siebie miejsca dla Indian. Świetnie im się powodziło, byli coraz liczniejsi i coraz bogatsi. Brakowało im wyobraźni. Nie przejawiali najmniejszej ochoty, by wyjrzeć dalej, zobaczyć, jak wygląda ten ogromny kraj, którego zajmowali zaledwie skrawek. Bardziej na północ – Francuzi, zaledwie dziesięć tysięcy ludzi na obu brzegach Świętego Wawrzyńca. Ci przejawiali większą ciekawość, ale Colbert nie zachęcał traperów, odkrywców ani nawet misjonarzy. Miał już na karku tę małą kolonię na dalekiej północy i nie chciał, by wykroczyła poza katarakty Lachine. Żeby tam się udać z wyprawą, potrzebne było królewskie pozwolenie. A udzielano go rzadko. Ale na nic się to zdało. My byliśmy z innej gliny niż Anglicy. Pierwszym, który się odważył, był Jean Nicolet, potem Radisson (jeszcze jeden mieszkaniec Saint-Malo) i jego szwagier, Groseillers. Mój przodek, Pierre Tessier, ledwo opuścił Perche, zaciągnął się u Grosseillersa. Potem nastąpił prawdziwy wysyp ludzi i kanu – ojciec Brébeuf, Dollard des Ormeaux, ojciec Jogues, Nicolas Perrot i dziesiątki innych. Nic nie mogło ich powstrzymać. W połowie wieku przekroczyli już jezioro Huron, potem Jezioro Górne i Michigan, pięćset kilometrów od katarakt Lachine! W 1673 Marquette i Joliet odkryli Missisipi i dotarli aż do miejsca, gdzie łączy się z rzeką Arkansas. Dziesięć lat później René-Robert Cavelier de La Salle domknie ostatecznie tę pętlę, spływając ogromną, dziką rzeką aż do wybrzeży Zatoki Meksykańskiej. Wszyscy po drodze stawiali krzyże, słupy z wygrawerowanymi w ołowiu godłami Francji, a tak oznaczone terytorium rozciągało się wzdłuż i wszerz na tysiące kilometrów, zamykając Anglików na wschodzie. A wszystko zaczęło się od malutkiej Kanady francuskiej! Chcąc, nie chcąc, pojawiła się i władza w postaci królewskich oficerów, Célorona de Blainville’a, Pierre’a Le Moyne’a d’Iberville’a i La Vérendrye’go, którzy przesunęli francuskie granice aż po pierwsze zbocza Gór Skalistych. To właśnie ta droga, ich droga, przyjacielu, winna stać się pańską. Zatoka Hudsona byłaby pięknym, sportowym wyczynem, ale na pana czeka Historia!
Po czym przesunął karafkę na środek papierowego obrusa, w miejscu, gdzie zbiegały się rzeki Wisconsin i Missisipi, i gdzie siedem miesięcy później opiłem się wody, gdy moje kanu zostało porwane w czasie burzy przez wściekły nurt rzeki. Kiedy wznosiliśmy kieliszki, myślałem: „Zagrzmijcie werble!” Ten ksiądz był rewelacyjny. Mimo wszystko jednak żal mi było moich fortów i katarakt. On patrzył na mnie z rozbawieniem.
– Nic pan nie straci, zapewniam. Od Lachine do Mattawy pierwszy odcinek pańskiej podróży pozostaje ten sam. To zresztą ten najtrudniejszy. Osiemset kilometrów pod prąd. Outaouais nie jest rzeką dla panienek. Sporo załóg się na niej roztrzaskało. A co się tyczy fortów, znajdzie ich pan tam siedem czy osiem, nie licząc tych, które będą dalej. Czy wie pan, ile fortów zbudowali Francuzi przy tych drogach wodnych? Naliczono ich ponad setkę.
Potem rozmawialiśmy o kanu i potrawce z zająca. Oczywiście, nie używano już brzozowej kory, którą zastąpiło ułatwiające naprawy wodoszczelne poszycie, ale kształt i lekki, drewniany szkielet były wciąż takie same. Wśród różnych typów łódek używanych w XIX wieku „kanu montrealskie” mierzyło trzydzieści pięć stóp, mogło unieść trzy tony towarów i potrzeba było dwunastu ludzi, by nim płynąć. Tak zwane „kanu z północy” miało dwadzieścia pięć stóp, mogło przyjąć na pokład trzysta kilogramów załadunku i potrzebowało ośmiu ludzi. Ksiądz proponował „kanu mistrzowskie” – piętnastostopowe[14], lekkie (bagatela – piętnaście kilo), z miejscem dla dwóch wioślarzy, eleganckie, dawniej przynależne królewskim oficerom, urzędnikom kompanii handlowych i poczty. Z niepokojem zastanawiałem się, ile by takie cudeńka kosztowały, i w jaki sposób je sobie załatwić, gdy nagle się zorientowałem, że ojciec Tessier właśnie mi je ofiarowywał lub też może raczej załatwiał u kogoś, kto miał je nam podarować – nigdy tego jednoznacznie nie sprecyzował. Dwa kanu miały na mnie czekać z początkiem maja w Trois-Rivières, w zakładzie szkutniczym starego Mojżesza Cadorette’a, ostatniego producenta prawdziwych kanu, który nauczył się rzemiosła od hurońskiego dziadka. Przy serach omówiliśmy szczegóły dotyczące naszego pobytu w Trois-Rivières. Mieliśmy się zatrzymać w klubie Radissona. Na koniec ojciec Tessier zapewnił mnie, że załatwi mi kontrakt na kilka reportaży w „Le Nouvelliste” – piśmie wychodzącym w Trois-Rivières. Odebrało mi mowę, a wzruszenie ściskało gardło. Wszystko to zupełnie za nic. Ta hojność ma jednak pewne wytłumaczenie – katolicki skauting. Moi trzej towarzysze i ja sam w różnych okolicznościach i czasie należeliśmy do Skautów Francji[15] (jeszcze do tego wrócę). Nasza załoga i podróż zostały objęte ich patronatem, podobnie jak patronatem Prezydenta Republiki, starego socjalisty czystej wody, co dziś byłoby nie do pomyślenia…
Przy kawie ojciec Tessier opowiedział mi o Saint-Malo. Wrócił stamtąd poprzedniego dnia, spędziwszy w mieście dwadzieścia cztery godziny. Wcześniej był przed wojną i zwiedził jeszcze nietknięte nią miasto w całym jego kamiennym przepychu. W 1944 zniszczone zostało w osiemdziesięciu procentach przez amerykańskie bombardowania, które nie miały zresztą żadnego strategicznego znaczenia. Ocalały tylko mury obronne. Odbudowa posuwała się szybko, ale widać było ogrom zniszczeń. Ksiądz był oburzony. Przeszedł się po zewnętrznej opasce murów, patrząc na morze i wyjście z portu, gdzie dwa małe statki Jacques’a Cartiera wypłynęły niegdyś na ocean, by odkryć Amerykę, a potem po stronie wewnętrznej, gdzie wciąż królowały ruiny, dziury w murach, urwane ulice.
- To, czego się tam dopuścili Amerykanie – powiedział – można porównać z zamordowaniem matki. Pracowali nad tym jak szaleni przez cztery dni z rzędu, metodycznie powiększali rany miasta, by je zabić. Nie przyszło im do głowy, że to liczące dziesięć tysięcy dusz miasto, z którego zrodziła się Ameryka, mogłoby zażądać zwrotu tych miliardów akrów, które niegdyś podbiło i ofiarowało światu. Podejrzewam, że podświadomie chcieli w ten sposób wymazać je z pamięci i definitywnie odciąć francuską pępowinę. Ale to niemożliwe! Kiedy będziecie płynąć na tych kanu, sami zobaczycie, że nie opuścicie królestwa Francji. Jak daleko sięgnąć pamięcią, to zawsze Francuzi przybywali tam jako pierwsi. Są panami tamtych wód. Będziecie płynąć na fali wspomnień. Wszystkie brzegi tamtejszych jezior i rzek będą w nich zanurzone, nawet jeśli dziś zamieszkują je dziesiątki milionów osobników, dla których język francuski jest obcy, a Francja jest krajem niewartym uwagi.
Następnego dnia wracał do Kanady. Gdy się rozstawaliśmy, powiedział z nutką złośliwości:
– Zostawię panu w prezencie jedno zdanie. Będzie ono dla pana lekarstwem w dniach, gdy wiosło będzie panu ciążyło tak mocno, że chciałby je pan porzucić. Zapisano je w 1913 roku, zanim wymazano je z pamięci. Jego autorem jest amerykański historyk, John Finley, którego przodek tego samego imienia i nazwiska, w 1760 oficer milicji w Virginii, brał udział w kampanii przeciwko Francuzom z fortu Duquesne, tam, gdzie dziś znajduje się Pittsburgh. Brzmi ono tak: „O ileż mniej wyraziste byłyby te rzeki, gdyby Francuzi, ze swą brawurą i duchem przygody, nie przekroczyli ich jako pierwsi…”.
25 maja 1949 roku o drugiej po południu było zimno i wiał przenikliwy północny wiatr. Okutani w anoraki wreszcie mieliśmy się załadować do naszych kanu. Mażoretki ubrane były w pończochy z białej wełny. Fanfary grały starą piosenkę najemników wielkiej przenoski. Wszyscy zgromadzeni znali jej słowa: „Wiosło, co nas prowadzi, co nas prowadzi, to wiosło wiedzie nas w górę…” W górę – czyli do „Górnego Kraju”… Wciąż jeszcze widzę Mojżesza Cadorette’a, jego piękną, miedzianą twarz okoloną białymi włosami, jak ze łzami w oczach (my też je mieliśmy) przybija do dziobów naszych kanu medal z Matką Boską Opiekunką Podróżnych. Mer Trois-Rivières, pan Rousseau, przybył w towarzystwie siedmiorga swoich dzieci – taka liczba przychówku była normą w tamtych czasach, kiedy tak zwana „zemsta kołysek”[16] dobiegała końca. Za pośrednictwem mikrofonu skierował do nas kilka bardzo serdecznych słów, mówił, że jest z nas dumny (a nie posunęliśmy się jeszcze nawet o metr!) i życzył powodzenia „przeklętym Francuzom”, czyli nam, co było określeniem dobrze znanym na brzegach Rzeki Świętego Wawrzyńca, choć wcale nie pejoratywnym, a będącym jedynie formą przypomnienia, pół żartem, pół serio, że po Traktacie Paryskim Francja, wycofując stąd, bez większego żalu, swoje elity i wszystko, co stanowiło fundament tych „śnieżnych przestrzeni”, zostawiła ich sam na sam z Anglikami, a jedynym wsparciem społecznym, moralnym i administracyjnym byli prości proboszczowie, siostrzyczki zakonne i szkoły katolickie, co zresztą faktycznie miało ich ocalić. Mający u swego boku małego chórzystę w czerwonej szatce i białej komży, ojciec Tessier pobłogosławił nasze kanu, hojnie skrapiając je wodą święconą. W tłumie zaległa cisza jak makiem zasiał. Odbijając jedno za drugim od przystani, nasze dwa kanu skierowały dzioby ku nurtowi, żegnane uroczystą Marsylianką, którą, mimo licznych potknięć, z fantazją odgrywał oddział miejskich trębaczy.
Trois-Rivières leży w przewężeniu rzeki, w górze mając jezioro Saint-Pierre (czyli św. Piotra), zaś w dole ogromne i potężne rozlewisko spływające z Quebecu do oceanu. To zwężenie bardzo, niestety, zwiększa szybkość nurtu. Rzeka, zmuszona torować sobie drogę pomiędzy blisko siebie położonymi brzegami (dwa kilometry zamiast pięciu czy sześciu), chętnie okazuje zły humor. Najeża się szpiczastymi falami, ostrymi i rozpryskującymi wokół krople wody. Przyjaciele z klubu Radissona zapomnieli nas ostrzec, że Rzeka Świętego Wawrzyńca podlega morskim pływom, i że start naszego rejsu nieszczęśliwie zbiegł się z początkiem odpływu. Dostaliśmy pięścią w nos – szybki nurt, odpływ i wiatr! Wiał teraz z południowego zachodu – prosto w nasze twarze! Nadlatywał od strony Montrealu, coraz bardziej porywisty, jakby postanowił zagrodzić nam drogę. Uklękliśmy w naszych kanu, w pozycji bojowej, co gwarantowało mniejsze obciążenie i większą równowagę. Na próżno, zgięci wpół, wiosłowaliśmy jak szaleni. Kiedy brzmiał ostatni refren Marsylianki, my nie oddaliliśmy się od przystani o więcej niż trzydzieści metrów. Na brzegu panowało pełne konsternacji milczenie. Starzy wioślarze z klubu Radissona kontemplowali tę katastrofę ze stoickim spokojem, przed oczyma duszy mając czekające nas tysiące mil. Nasze twarze spływały potem – zmęczenia i wstydu. Dyrygent orkiestry wspaniałomyślnie rzucił nam koło ratunkowe. By nas podnieść na duchu, fanfary zagrały Wiosło, co nas prowadzi, co nas prowadzi…, po czym gładko przeszły do Jaskółeczko, miła jaskółeczko…, by zakończyć nieco zaskakującą pieśnią Pułk Sambre-et-Meuze, która w cudowny sposób pozwoliła nam w końcu na dobre odpłynąć. O jakieś trzysta metrów od nas na torze wodnym dostrzegłem boję (ze względu na liczne i położone tuż pod powierzchnią mielizny, doradzono nam trzymać się żeglownej części rzeki). Pod wpływem prądu boja wciąż chowała się pod wodę. Przybicie do niej wymagało wielkiej zręczności, niczym chwytanie na lasso konia w galopie. Ona tańczyła na falach, a nasze unoszone przez nie kanu chaotycznie rzucały się na wszystkie strony. Po kilku próbach, które skończyły się totalnym przemoczeniem, mój „szlakowy” (tak się w języku kajakarzy nazywa członka załogi siedzącego z przodu), Philippe Andrieu, oraz ja, jego sternik, daliśmy sobie w końcu radę. Gdy drugie kanu podpłynęło do nas, rzuciłem im linę, którą ich szlakowy, Yves, wśród śmiechów i kpin, w końcu chwycił. Kompletnie przemoczeni, leżąc w naszych kanu, mogliśmy wreszcie odetchnąć. Byliśmy wyczerpani – w głowach pustka, drżące ręce. Nie wytrzymalibyśmy nawet pięciu minut dłużej i gdyby nie ta boja, kto wie, dokąd by nas zawiał wiatr i poniósł nurt, nie bacząc na nasze zamierzenia. Tłum na brzegu już się rozszedł. Zastanawiałem się, co ci ludzie myśleli o „przeklętych Francuzach”. A co myślał stary Mojżesz? A ojciec Tessier? Niebo zasnuło się niskimi, czarnymi chmurami…
Rozłożyłem moją mapę Rzeki Świętego Wawrzyńca – prezent od Straży Przybrzeżnej. Tor wodny był prosty, ale biegł na odcinku najsilniejszego nurtu. Północny brzeg, przy którym się znajdowaliśmy, nie zapewniał żadnej ochrony, podczas gdy pomiędzy torem wodnym a brzegiem południowym rozciągał się rozległy pas niezbyt głębokiej wody, usiany piaszczystymi łachami, między którymi przepływały kręte odnogi rzeki. To zwiększyłoby odległość do pokonania, ale przynajmniej moglibyśmy się posuwać do przodu, pod warunkiem, że najpierw przetniemy tor wodny. Żeby to zrobić, musieliśmy poczekać, aż wiatr osłabnie. W końcu uczynił to bardzo niechętnie, godzinę później, ale nie tak bardzo, jak byśmy sobie tego życzyli. Natychmiast też zaczęło padać, kurtyna deszczu przesłoniła krajobraz, wybrzeże Trois-Rivières, miasto, papiernie, niczym w teatrze na zakończenie pierwszego aktu, podczas gdy drugi brzeg stał się kompletnie niewidoczny.
Akt drugi nie był wcale lepszy. Musieliśmy płynąć z użyciem kompasu (jedyny, jakim dysponowaliśmy, znajdował się w moim kanu, przytwierdzony do poprzecznej belki przede mną), tak że kanu płynęły jedno za drugim, w zasięgu wzroku, by pozostać w kontakcie. Walcząc ze spowodowanymi nurtem odchyleniami od wyznaczonej trasy, które musieliśmy za każdym razem mocno korygować pociągnięciem naszych pagajów pod groźbą niechcianego powrotu do Trois-Rivières, po blisko trzech godzinach szarpaniny (żadnych przerw w wiosłowaniu, by nie utracić cennych metrów) wreszcie osiągnęliśmy południowy brzeg. Na falach unosiły się galopujące potwory – ogromne kłody oderwane od spławianego drewna, gotowe przy pierwszym zderzeniu roztrzaskać nas w drobny mak. Potrząsani niczym pajace, robiliśmy wszystko, by zachować równowagę. Nasze wiosła przy co drugim uderzeniu trafiały w pustkę między falami, pozbawiając nas punktu oparcia jak wysadzonych z siodła jeźdźców, przez co wytracaliśmy tę odrobinę pędu, którą udało nam się uzyskać, a nasze kanu niebezpiecznie wirowały na falach. Brakowało nam techniki. Tego dnia przeszliśmy jej przyspieszony kurs, zdziwieni, że zabrało to tak mało czasu. Od strony Montrealu, z prądem odpływu, płynęły statki towarowe. Śledziliśmy je czujnie, oceniając szanse, że zostaniemy na czas zauważeni, mając na uwadze fakt, iż statek o takim tonażu rzadko zmienia kurs na środku uczęszczanego szlaku wodnego. Jeden z nich, który przepłynął bardzo blisko nas, wściekle na nas zabuczał swoją syreną. W końcu dostrzegliśmy różaniec piaszczystych łach. Niektóre z nich pokryte były pniami zwalonych drzew, zatrzymanych w swojej wodnej wędrówce przez niski, chroniący nas od wiatru las odroślowy. Spojrzałem na mapę: bagna Longue Pointe. Płynęło przez nie coś w rodzaju rzeczki. Huk fal zamienił się w chlupotanie, ale nurt nadal był szybki. Skóra schodziła nam z dłoni. Kolana wciśnięte w dno kanu były już tylko kłębkiem bólu. Dzień chylił się ku zachodowi. Musieliśmy się pożegnać z zatoczką Pierreville i chatką rybaków nad Jeziorem Świętego Piotra, położoną o pięć kilometrów w górę bagien, która była jedynym w tej okolicy miejscem postoju. Mrok dotarłby tam przed nami. Została nam jeszcze tylko jedna godzina dziennego światła. Trzeba było się natychmiast gdzieś zadekować.
Oto słowo, które często pojawia się w języku podróżników. Zadekować się znaczy schronić się gdziekolwiek, nawet na gołej ziemi, gdy zmęczenie, niebezpieczeństwo czy jakakolwiek inna przyczyna lub żywioł nas do tego zmusza. Jednakże decyzja należy wyłącznie do szefa kanu. Chodzi o tymczasowe ustępstwo, nie o żadne tchórzostwo czy słabość. Nikt nie może mu czynić z tego zarzutu, aczkolwiek widzieliśmy na Outaouais czy kataraktach Abitibi załogi, które zamiast się gdzieś zadekować, podejmowały kompletnie bezsensowne ryzyko. Taki przystanek najczęściej witano z ulgą. Trzeba było jeszcze tylko wyczaić dobre miejsce. Wyczaić, czyli odkryć, wybrać miejsce właściwe, by się tam zatrzymać. Jedna z tych wysepek, wyższa od innych, oferowała kawałek suchej ziemi na biwak, bezpieczny od przypływu, oraz łagodnie schodzącą ku rzece plażę, na którą mogliśmy wciągnąć nasze kanu. Deszcz ustał, zapadła noc.
Gdy znaleźliśmy się na lądzie, obróciliśmy kanu kilem do wiatru, oparłszy je na namiotowych śledziach (to podstawowe wyposażenie podróżników), dzięki czemu zmieniały się w schronienie. Chrustu nie brakowało. Zebrawszy przy świetle latarek elektrycznych suche gałęzie, mogliśmy rozpalić niewielkie ognisko. Siedząc na piętach, czekaliśmy na płomień z tym samym, niemal świątobliwym niepokojem, jaki musiał odczuwać homo sapiens w czasie prehistorycznych nawałnic. Wreszcie płomień rozpalił się na całego. Pozbawiony pióropusza dymu, strzelał w niebo czysty i jasny. Po raz pierwszy od początku naszej podróży było nam ciepło. W blasku ognia z cienia wychodziły nasze włości. Łacha piasku otoczona zaroślami i szarawa plaża nad wodą. Kiedy gotowały się nasze kluski, zrobiłem sobie wycieczkę po wysepce, która nie była większa od kortu tenisowego. Byliśmy jej panami i odkrywcami, tak samo daleko od świata jak traper Etienne Brûlé, który około 1610 roku jako pierwszy zapuścił się na terytoria Algonkinów. Jak my, wyruszył z Trois-Rivières i musiał tędy przepływać. Może niedokładnie tędy, ale to bez znaczenia. Wzniósł on na brzegu obóz otoczony zeribą[17], jako że Algonkinowie nie byli naszymi przyjaciółmi. Champlain mówił o nim pieszczotliwie „mój chłopiec”. Ten młody rolnik pochodzący z Champigny-sur-Marne przybył do kolonii jako szesnastolatek i zginął w krainie Huronów wiosną 1633 roku, bez słowa skargi „po indiańsku” upieczony na ognisku.
Mój dziennik pokładowy pod datą 25 maja 1949 zawierał taki oto wpis:
Czas wiosłowania: od 14.20 do 20.30 (6 godz. 30 min).
Pokonany dystans: 8 mil.[18]
Liczba postojów: 1 (przy boi czerwonej nr 11 toru wodnego).
Średnia prędkość: 1,6 mili/godz.
Wiatr: na początku północny, potem południowo-zachodni.
Silne wiry na Świętym Wawrzyńcu. Potężne wstrząsy.
Temperatura: 10 stopni, pod wieczór spadła do 5.
Kolacja: kluski z dużą ilością słoniny, czekolada do chrupania, woda z rzeki i spora ilość rumu.
Wydarzenia warte odnotowania: w imieniu króla Francji wziąłem w posiadanie wysepkę, którą nazwałem Wyspą Matki Boskiej Dobrej Nowiny. Świadectwem tego jest pergamin (kartka wyrwana z zeszytu) włożony do butelki („małpeczce”) po rumie i zagrzebany pod stosem kamieni.
Po czym zamieszczony był szkic z miejscem oznaczonym krzyżykiem. Wątpię, czy ta butelka nadal tam jest. Wysepka już dawno została pewnie zatopiona lub przesunięta dalej przez nurt, który zmienił też jej kształt, chyba że małpka króla popłynęła w stronę oceanu, dryfując ku Anticosti (wyspa podniesiona do rangi seniorii i przekazana przez Ludwika XIV Jolietowi, towarzyszowi ojca Marquette’a „w uznaniu jego odkrycia wielkiej Rzeki Colberta[19] i kraju Illiniweków”), przepływając koło wysp La Madelaine w kwadratowej zatoce, by wreszcie popłynąć ku Saint-Malo, gdzie pewnego dnia zakończyłaby podróż…
Imienia dla mojej wysepki nie wybrałem przypadkowo. Matka Boska Dobrej Nowiny była patronką uliczki, na której skrzyżowaniu z ulicą Księżycową, w dzielnicy II, znajdowała się moja ówczesna parafia. Pod numerem dwunastym ulicy Księżycowej mieli zbiórki skauci, którzy przez trzy lata, do 1947 roku, znosili mnie jako swego drużynowego. Ten stary, nieco zaniedbany kościół kryje kilka uroczych tajemnic. Przez właz i studnię ukryte w najciemniejszym kącie krypty dochodzi się do Grange-Batelière, od półtora wieku pozbawionej światła rzeki-upiora, która pod północną częścią stolicy toczy swoje czarne, ale wciąż żywe wody. To tam stawiałem pierwsze kroki wodnego odkrywcy. Jednak ty się tam, czytelniku, nie wybieraj – właz jest dziś zapieczętowany i pokryty warstwą cementu. Natomiast zakrystia kryje w sobie pewien skarb pamięci, zamknięty na kłódkę w głębokiej szufladzie. Chodzi o ornat, który 21 stycznia 1793 roku o świcie, w celi więziennej Temple, miał na sobie ojciec Edgeworth de Firmont, krnąbrny ksiądz irlandzki, odprawiając ostatnią mszę króla Ludwika XVI, który wysłuchał jej, klęcząc, przyjął komunię, pożegnał się z rodziną, po czym wsiadł do berlinki, by pojechać na szafot.
Dla tych, który jeszcze o tym pamiętają, cień króla-męczennika wciąż uświęca tę dzielnicę. Rankiem 21 stycznia, na wezwanie barona de Batza, na ulicy Księżycowej miało się stawić pięciuset szlachciców, by podjąć próbę wyrwania króla z rąk dwóch tysięcy żołnierzy Republiki, którzy tworzyli wokół niego nieprzebyty mur. Na skutek denuncjacji, działań podwójnych agentów oraz policyjnych nalotów przybyło tylko pięciu. Jakiś donośny głos krzyknął: „Bywaj! Bywaj! Ratujmy króla!” Należał do barona de Batza, który potrząsał kapeluszem, trzymając w dłoni obnażony miecz. Uratował go chaos, który potem nastąpił. Uciekł i zniknął, podczas gdy dwóch spośród jego ostatnich, wiernych towarzyszy, zostało rozstrzelanych przez oddział – skonali w kałużach krwi na stopniach kościoła Matki Boskiej Dobrej Nowiny. Ich poświęcenia nie upamiętnia żadna tablica, nawet wewnątrz świątyni, jako że kler z zapałem praktykuje cnotę ostrożności. Potomność nie zna ich imion. Piaszczysta wysepka, choćby najskromniejsza, na królewskim szlaku Świętego Wawrzyńca, była najmniejszym hołdem, jaki można było im złożyć…
Czymże jednak są takie historie! Zabawą niemądrych dzieciaków z głową nabitą szlachetnymi, dawno zapomnianymi przygodami, krucjatami, historiami o trędowatym królu, który kazał się nosić w lektyce w sam środek bitwy, o rycerzach z Malty, śmierci Montcalma, pana d’Charette’a, żołnierzy z Saint-Cyr w białych rękawiczkach, o ojcu Foucauld, księciu Ericu – wszystkich tych kato-tradsów wypełniających w tamtych czasach młodzieńczą wyobraźnię, która chroniła przed prozą realnego świata? Tak, przyznaję, to była gra, ale każda gra symbolami musi się, jak u dzieci, odbywać na serio. W ciągu całego mojego życia często w takie gry grałem, od inkaskiego Peru po Patagonię. Zastanawiam się, czy właśnie jedna z takich gier skłoniła mnie, by 21 styczna 1993 roku, w dwusetną rocznicę ścięcia Ludwika XVI, skrzyknąć trzy tysiące ludzi na miejsce, gdzie stał szafot, przed hotelem Crillon na placu Zgody. O dziesiątej dwadzieścia trzy, czyli dokładnie wtedy, gdy spadła głowa króla, nad stojącymi w korku samochodami pożeglowała modlitwa tłumu, a ulica pokryła się bukietami białych lilii. Kiedy nasze przekonania nic już nie znaczą, bo jest się przytłoczonym ze wszystkich stron i nie ma nadziei na to, że kiedyś to one zwyciężą, trzeba im nadać bardzo konkretny kształt. To taka gra…
Leżąc pod kajakami, które wraz z płótnem namiotów tworzyły nasze schronienie, spaliśmy tej nocy jak zabici. Daliśmy radę – Yves i Jacques z kanu Gryf, Philippe Andrieu i ja z kanu Nur. To był dobry początek. Zanim zasnąłem, wróciło do mnie „zdanie-prezent” od ojca Tessiera: „O ileż mniej wyraziste byłyby te rzeki, gdyby Francuzi, ze swą brawurą i duchem przygody, nie przekroczyli ich jako pierwsi…” Wyrecytowałem je moim towarzyszom, którzy go nie znali. „Po kiego nam to?” – powiedział Philippe, po czym nasz śmiech przeszedł w donośne charczenie. Wszyscy czterej byliśmy okrutnie zakatarzeni.
Z ojcem Tessierem spotkałem się dwadzieścia pięć lat później, przy okazji serii konferencji w Kanadzie. Żył niczym stary generał porzucony przez swoich żołnierzy i przygnębiony biegiem wydarzeń, w malutkim mieszkaniu w rezydencji diecezjalnej, niemal kompletnie pustej, prowadzonej przez osiemdziesięcioletnie zakonnice. Wielki odwrót Kościoła katolickiego w Quebecu, gdzie połowa księży zrzuciła sutannę, a druga połowa śpiewała pieśni na cześć wolności, coraz mniejsza liczba powołań, msze przy dźwięku gitar i pustych ławkach, rodziny porwane w wir „zemsty kołysek” teraz zmierzające do upadku – ciężko to wszystko przeżywał. Kiedy zwróciłem mu uwagę, że to dzięki niemu, jego wsparciu i zapałowi, jaki we mnie zaszczepił do moich projektów, mogłem w ogóle podjąć tę wyprawę, która summa summarum w dużej mierze uczyniła mnie tym, kim jestem, przerwał mi:
– Bo przybył pan w dobrym momencie. My (czytaj: ja) w tamtych czasach mogliśmy wszystko. Kanada francuska to była wiara, katolickie nauczanie, zdyscyplinowana młodzież, stałość chrześcijańskich rodzin, kler. Zapłaciliśmy za to. Wystawiono nam rachunek za dwa stulecia władzy rodzicielskiej, zapominając, że bez nas Quebec by nie przetrwał. A tak po prawdzie, to mogliśmy tylko tę płatność opóźnić…
Łatwo jest przytaczać słowa zmarłego. A jednak to mi właśnie powiedział. I dorzucił:
– Wszystko jedno, ale kiedy tamtego dnia patrzyłem na was, odpływających w kanu, to nie postawiłbym na was ani grosza.
Dopłynięcie do Montrealu zajęło nam tydzień. Dni się od siebie nie różniły, a rzeka wciąż była wrogo nastawiona. Zgryźliwa monotonia. Krótkie, gęste fale, częste deszcze. Bez przerwy byliśmy mokrzy. Nawet noce, mimo ognisk, były wilgotne. Skostniali w naszych wilgotnych śpiworach, z obolałym krzyżem, poranionymi dłońmi, słuchaliśmy zawodzenia wiatru. A jednak każdy poranek budził nas coraz bardziej zaprawionych w boju. Trening czynił mistrza. Dwa razy musieliśmy się gdzieś dekować – za pierwszym razem, by zreperować Gryfa, który rozdarł dziób o pień zatopionego drzewa, za drugim, dzień później, bo burza zmusiła nas do zrezygnowania z noclegu w małej willi w Sorel. Tym razem też wylądowaliśmy na łasze piasku, która ofiarowała nam kawalątek mniej więcej suchej ziemi pośród stosów gałęzi i pływającego drewna. To był dziwny dzień, wcale nie nieprzyjemny, jeden z tych, kiedy duch wzlatuje wolno, nie poświęcając uwagi czasowi, który płynie. Schowani pod namiotem, wycinaliśmy nożami niezliczone, małe modele kołków i słupów, niczym w zabawie w budowniczych. Nim zapadła noc, burza nieco osłabła, a my wznieśliśmy na piaszczystym brzegu rzeki bardzo przekonującą replikę fortu Chambly z 1663 roku, z jego kwadratową redutą, podwójną palisadą i narożnymi wieżami.
Pierwszy z całej serii fortyfikacji leżących nad rzeką Richelieu łączącą Rzekę Świętego Wawrzyńca z Jeziorem Champlaina, a dalej z Jeziorem Jerzego w Vermoncie, fort Chambly położony był w odległości sześćdziesięciu kilometrów na południe i stanowił francuską zaporę przeciwko podwójnemu zagrożeniu – ze strony Anglików i Irokezów, ich sprzymierzeńców. Colbert nie wysłał jeszcze wtedy posiłków[20], które miały wesprzeć trzy tysiące naszych kolonizatorów (Anglików było już piętnaście razy więcej), więc Jacques de Chambly, królewski oficer, utrzymywał tę placówkę z dwudziestką uzbrojonych w muszkiety żołnierzy, traperami, którzy pełnili rolę zwiadowców, i około pięćdziesięcioma Huronami. Irokezi siali postrach. W okrucieństwie przewyższali wszystkie plemiona tego regionu. Ich więźniowie umierali przy palu tortur w niewyobrażalnych mękach, po czym byli pożerani. Dwadzieścia lat wcześniej, nieco bardziej na południe, na cyplu Jeziora Jerzego jezuicki misjonarz, ojciec Jogues, przeżył swoją drogę krzyżową, gdy jego ręce i nogi zostały dokładnie porżnięte nożem, korpus przypalony, jedno ucho i palce odcięte. Nawet dzieci były zachęcane, by go „popieścić” swymi małymi tomahawkami. Roje komarów ssały krew z jego ran. Jezioro Jerzego jest jeziorem Como Ameryki. Anglicy, nieświadomi męki ojca Jogues’a, który był pierwszym Europejczykiem kontemplującym jego piękno przez krwawe łzy, nazwali je imieniem swych niemieckich królów. Dziś na tym cyplu każdego lata biwakują pozbawieni pamięci turyści…
Oblegany przez Irokezów pod angielskim dowództwem, Chambly opierał się trzy dni, tracąc w walce dwie trzecie swoich ludzi. Wiedząc, jaki los ich czeka, trzeciej nocy, która była bezksiężycowa, uciekł z garstką tych, co przeżyli. Nieliczni nieszczęśnicy, którzy zostali, bo uznano ich za zmarłych, choć jeszcze tliły się w nich resztki życia, zostali przez Irokezów oskalpowani z całym wyrafinowaniem ich sztuki, przy czym żaden z obecnych tam angielskich oficerów nie wykonał najmniejszego gestu, by temu zapobiec. Po czym spalili fort.
