Milanowek 1899-1939, Dokumenty i wspomnienia ebook

ZOFIA ŻUŁAWSKA

MILANÓWEK1899-1939

(Dokumenty i wspomnienia)

Milanówek 1994 

© Copyright by Zofia Żuławska, Milanówek 1994

Okładkę i kartę tytułową projektował Mariusz Antosik

Redaktor: Piotr Müldner-Nieckowski

Korekta: Ewa Szybczyńska

Tablic 10

Ilustracji 88

Ilustracje pochodzą ze zbiorow prywatnych

mieszkańcow Milanówka

ISBN 83-85275-19-3

Milanówek 1994

Wydawca: OTM, Milanówek, ul. Charci Skok 5, teł. 55 81 28

Skład: Wydawnictwo AULA, Podkowa Leśna, ul. Bluszczowa 23, tel. 58 93 92

Wstęp

Już od dawna wielu mieszkańców Milanówka – zwłaszcza tych, którzy są związani z tym miejscem jeszcze od czasów przedwojennych – wyrażało życzenie, aby utrwalić dzieje miasta, zwanego dawniej Letniskiem.

Taki zamiar miał zmarły w 1991 r. Eugeniusz Figacz, który po przejściu na emeryturę podjął samodzielnie trudną pracę zbierania wiadomości o dawnym Milanówku. Jego opracowanie pt. „Milanówek od czasów najdawniejszych do 1939 r.” pozostało niedokończone (9).

Dotychczas jedyną całościową publikacją o Milanówku jest skromna książeczka Heleny Wesołowskiej pt. „Milanówek, podwarszawskie miasto zieleni” (43). W artykułach prasowych lub wzmiankach w wydawnictwach krajoznawczych i literaturze wspomnieniowej omawiano tylko fragmenty dziejów lub aktualnych wydarzeń.

Na początku bieżącego roku z inicjatywy burmistrza Milanówka mgr inż. Krzysztofa Markowskiego grupa mieszkańców pochodzących z rodzin zamieszkałych tu nawet przed I wojną światową podjęła się bezinteresownie uzupełnić dane zebrane przez E. Figacza, a dotyczące okresu od pierwszej parcelacji majątku Milanówek tj. od 1899 r. do wybuchu II wojny światowej.

W maju 1993 r. w Miejskim Ośrodku Kultury została zorganizowana wystawa fotografii i pamiątek z lat 1899-1939, pochodzących wyłącznie ze zbiorów prywatnych. Wystawa ta przyczyniła się do wzrostu zainteresowania historią Milanówka, co było zachętą do zebrania i opracowania najważniejszych informacji i wspomnień o Letnisku Milanówek i jego mieszkańcach przed II wojną światową. Było to możliwe dzięki pomocy wielu osób, które udostępniły dokumenty ze zbiorów rodzinnych, pomogły przy identyfikacji zachowanych pamiątek – zwłaszcza fotografii – i podzieliły się osobistymi wspomnieniami. Są to:

Genowefa z Bagińskich Drążkiewiczowa

Danuta Bąkówna

Ada Borkowska-Szuba

Czesława Csáky

Monika z Dzierżanowskich Wójcicka

Juliusz Frasunkiewicz

Zofia z Glińskich Herburtowa

Małgorzata z Hoserów Kajzerkowa

Andrzej Kiełkiewicz

Piotr Krasnodębski

Zofia Krasnosielecka

Jerzy Kremky

Helena z Markowskich Czyżewiczowa

Jerzy Miąsek

Halina z Michalskich Rybicka

Zenon Mięsowski

Franciszka Myszkowska

Wiera z Przygodzkich Dudzińska

Zofia Rupniewska

Zbigniew Rybak

Maria Skrzelińska

Kazimierz Słowiński

Helena z Sokalskich Wesołowska

Hanna ze Szczepkowskich Mickiewiczowa

Zbigniew Szczerkowski

Beata z Witaczków Nehringowa

Ryszard Witkowski

Aniela z Witkowskich Taturowa

Stefania Wójcicka

Dziękuję ks. Zbigniewowi Szyszowi, proboszczowi parafii św. Jadwigi, dyrektor Elżbiecie Przeździeckiej i Alicji Brzeskiej ze Szkoły Podstawowej im. Piotra Skargi na Grudowie, kpt. poż. inż. Hubertowi Chmieleckiemu, Komendantowi Straży Pożarnej – za udostępnienie historycznych materiałów archiwalnych.

Pani Justynie Szkop dziękuję za bezinteresowne komputerowe przepisanie tekstu do druku.

Zofia Żuławska

Od majątku Milanówekdo Letniska Milanówek

Prawdopodobnie najdawniejszym źródłem informacji o Milanówku są księgi erygowanej w XIII wieku parafii Żuków, do której aż do 1928 roku należała wieś a później Letnisko Milanówek. Administracyjnie wieś Milanówek należała do gminy Grodzisk powiatu błońskiego, ale jak się wydaje nie odgrywała istotnej roli w historii Grodziska.

W „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego” (28) znajdujemy następujący tekst dotyczący Milanówka:

„Wieś i kolonia, powiat błoński, gmina Grodzisk, parafia Żuków, leżą w stronie płd.-zach. od linii drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej odległość 3 wiorsty od stacji Grodzisk a 7 wiorst od Błonia. W 1827 r. parafia Brwinów: 13 domów, 201 mieszkańców. Folwarki wieś Milanówek rozległość 685 mórg: gruntów ornych 325 mórg, łąk 57 mórg, lasu 286 mórg, nieużytki i place 18 mórg, budynków murowanych 8, z drzewa 12, płodozmian 10-plonowy; jest wiatraki pokłady torfu. Wieś Milanówek osób 30, z gruntem 154 morgi”.

Rodzice późniejszego właściciela majątku Milanówek byli właścicielami rodowego majątku Brochów k. Sochaczewa1. Po Powstaniu Styczniowym, gdy Leon Adrian Lasocki został wywieziony na Sybir, żona jego Bronisława z Łuszczewskich (ur. 1835), sprzedała Brochów i kupiła majątek Milanówek z zamiarem przekazania go młodszemu synowi, Michałowi Piotrowi. Starszy syn otrzymał darowiznę w gotówce. Akt notarialny z dn. 4 lipca 1889 r.2 świadczy, że Bronisława Lasocka sprzedała Michałowi Lasockiemu majątek Milanówek za sumę 40 000 rubli. Majątek obejmował folwark, wieś oraz las.

Według spisu dokonanego w 1897 r. Milanówek-Folwark miał 7 budynków zamieszkałych przez 54 mężczyzn i 62 kobiety, a Milanówek-Wieś miała 13 budynków zamieszkałych przez 65 mężczyzn i 68 kobiet. Michał Lasocki był jednym z członków komisji spisowej.

Na podstawie księgi mieszkańców Milanówka, dotyczącej folwarku i wsi, można stwierdzić, że była to ludność rolnicza lub związana z pracą na roli.

Ciekawe informacje o przeszłości terenu wsi Milanówek uzyskano dopiero w naszych czasach dzięki badaniom archeologicznym prowadzonym po 1970 r. (11,22). Niezależnie od drobnych przedmiotów, jak siekiera kamienna z pierwszego stulecia epoki brązu oraz fragmentów popielnic i kloszy z cmentarzyska ciałopalnego, odkryto osadę z okresu rzymskiego (!) odsłonięto liczne piece i budynek naziemny o powierzchni 44 m2, a w nim resztki pieca glinianego (45).

Teren majątku był w zasadzie płaski z niewielkimi wzniesieniami wydmowymi, grunt przeważnie piaszczysty. Największym skarbem dla rozwoju Milanówka był wysokopienny, mieszany las, pozostałość Puszczy Jaktorowskiej. Obok sosny występował tu dąb, który dominował w niektórych rejonach lasu. Do dnia dzisiejszego przetrwały 102 imponujące okazy dębu szypułkowego, uznane za Pomniki Przyrody3.

Gdy Michał Lasocki został właścicielem majątku Milanówek, to już od ponad 40 lat przebiegała tędy linia kolejowa Warszawa – Grodzisk. Był to pierwszy odcinek kolei warszawsko-wiedeńskiej, otwartej 14 czerwca 1845 r. (2). Pod koniec tegoż roku otwarto drugi odcinek kolei z Grodziska do Łowicza, a trzy lata później została oddana do eksploatacji cała Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska, która przez Mysłowice dawała połączenie ze szlakiem kolejowym na Górny Śląsk. Przejazd z Warszawy do Grodziska trwał 45 minut. W Milanówku nie było przystanku.

Dopiero w 1901 r. powstał budynek stacyjny (mieścił kasę i poczekalnię), co niewątpliwie wpłynęło na rozwój Milanówka jako osiedla podwarszawskiego.

1. Bronisława z Łuszczewskich Lasocka, matka sędziego Michała Lasockiego (z archiwum autorki).

2. Sędzia Michał Piotr Lasocki właściciel majątku Milanówek (z archiwum autorki).

3. Rodzina Lasockich przed dworem w Milanówku.

4. Budynek stacji kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Milanówku – 1903 r. (z archiwum rodziny Rybaków).

W 1899 r. został opracowany pierwszy „Plan Letniska Milanówek w Gubernii Warszawskiej, powiecie Błońskim”.

Autorem był geometra przysięgły J. Eysymont. Na planie jest zaznaczona stacja Milanówek „drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej”. Plan dotyczył terenów przyległych do linii kolejowej. Północno-zachodnia część lasu sosnowego nie była jeszcze przewidziana do parcelacji. Wtedy Michał Piotr Lasocki sprzedał połowę praw własności majątku Milanówek w równych częściach pięciu osobom.

Nabywcami byli:

Franciszek Ejsmond, syn Aleksandra, art. malarz, zamieszkały w Warszawie przy pl. św. Aleksandra 12,

Daniel Janasz, syn Adolfa, ziemianin, zamieszkały w majątku Płochocin, pow. Błoński,

Jan Kozłowski, syn Ludwika, kupiec, zamieszkały w Warszawie przy ul. Ujazdowskiej 31,

Władysław Kozłowski, syn Ludwika, architekt, zamieszkały w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 101,

Antoni Wieniawski, syn Juliana, ziemianin, zamieszkały w majątku Chlewnia, pow. Błoński.

To był pierwszy etap parcelacji majątku Milanówek. W celu dalszej parcelacji utworzona została spółka, której członkami byli Michał Lasocki i wyżej wymienieni nabywcy „działający w imieniu i na korzyść Towarzystwa pod firmą »Lasocki i Ska« jako wyłączni właściciele tej firmy na podstawie aktu z 11/24 września 1901 r. pod nr 986 rejestru”4.

W 1903 r. włączono do Letniska Milanówek i rozplanowano parcelację części terenu majątku Grudów, należącego do gminy Helenów położonej na południe od toru kolejowego, między dzisiejszą ul. Graniczną a Polną, oraz tereny na południe od Drogi Królewskiej, sąsiadujące z gruntami kolonii Kierz-Zborów od zachodu oraz wsi Nowa Wieś i wieś Podlesie od wschodu.

Kolejny etap parcelacji majątku Milanówek nastąpił w 1910 r. i obejmował teren między ulicami: Krasińskiego, Dworską (obecnie Kościuszki), Podgórną i Wspólną.

W 1911 r. zostały włączone do Milanówka i podzielone na parcele grunty majątku Czubin, sąsiadujące od północnego zachodu z rozparcelowanym poprzednio terenem majątku Milanówek, a od południowego wschodu z rozparcelowanym terenem majątku Grudów.

Ostatni etap parcelacji majątku Milanówek w okresie międzywojennym (1923) obejmował teren na zachód od ul. Dworskiej (Kościuszki), między zachodnim odcinkiem ul. Krasińskiego, Żukowską (później Gródeckiego) i Północną.

Początkowo zakładano wielkość parceli ok. 6000 m2, ale zachowały się plany, na których zaznaczono dalszy podział działek. Nabywcami byli nie tylko ludzie zamożni, którym zależało na dużych parcelach, ale także np. pracownicy kolei.

Ogółem w latach 1899-1911 parcelacja objęła 400 ha, w tym 180 ha z majątku Milanówek (Las Górny), 130 ha z majątku Grudów i 90 ha z majątku Czubin. Sprzedaż działek z majątku Grudów prowadził Dom Handlowy Bachracha, a z majątku Czubin – Janasz i Grabowski. (9)

Na planie z 1933 r. osiedle Letnisko Milanówek sąsiaduje od północy z gruntami wsi Falęcin (Falencin) i Milanówek, od zachodu z gruntami wsi Mały Chrzanów, Letniskiem Helenów i Helenów Mały, od południa z gruntami miasta Grodzisk, a od wschodu z gruntami wsi Nowa Wieś, Podlesie, kolonią Turczynek oraz wsią i dobrami Grudów.

W 1936 r. właścicielem majątku Grudów był J. Wolanowski, a majątek Czubin należał do Seminarium Duchownego św. Jana w Warszawie. W majątku Turczynek dwie jednakowe wille zbudowane przed 1914. r. były własnością dwóch rodzin: Meyerów i Wellischów. W sąsiednim majątku Stawisko od 1928 r. mieszkali Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, którzy otrzymali tę nieruchomość od Stanisława Wilhelma Lilpopa, ojca Anny Iwaszkiewiczowej.

1 Relacja Małgorzaty z Hoserów Kajzerowej.

2 Archiwum Państwowe w Żyrardowie.

3 Ewidencja w Urzędzie Miejskim w Milanówku.

4 Wyjątek z aktu notarialnego darowizny działki pod budowę Rzym-Kat. Kaplicy w 1907 r. (w archiwum parafii św. Jadwigi).

Ci, którzy tworzyliLetnisko Milanówek

Michał Piotr Lasocki herbu Dołęga, syn Leona Adriana i Bronisławy z Łuszczewskich, ur. 1 sierpnia 1862 r. we wsi Zaborów, zmarły w 1938 r., był wnukiem Antoniny Katarzyny Io voto Lasockiej z domu Łączyńskiej (1794-1864), rodzonej siostry Marii z Łączyńskich Walewskiej. Był on sędzią z wyboru w sądzie w Grodzisku. Żonaty z Marią Jadwigą Wiktorią z Karskich (1863-1936), miał czworo dzieci. Dwie starsze córki: Lucyna (1893-1944) i Helena (1895-1958) były niezamężne, syn Leon Stanisław (ur. 1897) żonaty z Izabelą Stefanią Marią z Walewskich, rozwiedziony, zmarł bezpotomnie we Francji po II wojnie, a najmłodsza z rodzeństwa Jadwiga zmarła w dzieciństwie.

Sędzia Lasocki zapisał się w historii Milanówka nie tylko jako właściciel majątku, ale przede wszystkim jako ofiarodawca działek pod budowę kościoła oraz na cele rekreacyjne i kulturalne. Był współzałożycielem i prezesem Milanowskiego Towarzystwa Letniczego.

Lasoccy mieszkali w niewielkim skromnym dworze z początku XIX wieku, na północnym krańcu Milanówka, w sąsiedztwie wsi. (13) Po II wojnie światowej gospodarstwo rolne wraz z dworem zostało przejęte przez PKP. Dwór zasiedlony przez liczne rodziny pracownicze, nieremontowany, stał się ruiną i wreszcie został rozebrany w 1979 r.

Stryj Michała, Stefan Olbracht Lasocki (zm. 1891) (39) był dziadkiem Władysławy Lasockiej (1879-1959), która w 1904 r. została żoną