Historia świata w 50 kłamstwach ebook

Dla Martyna Tidda, mojego ojca i ulubionego czytelnika. Dziękuję. Zaczęliśmy to wspólnie, ale zakończymy osobno. Słowa nie wyrażą wszystkiego, ale zacznijmy od tych.

Wstęp

Je­śli choć tro­chę je­ste­śmy do sie­bie po­dobni, to za­pewne w dzie­ciń­stwie ro­dzice na­uczyli was, że nie wolno kła­mać. To dość uni­wer­salna na­uka – kłam­stwo jest złe. Nie ozna­cza to oczy­wi­ście, że nie kła­miemy. Wręcz prze­ciw­nie: liczne ba­da­nia wy­ka­zały, że kła­ma­nie sta­nowi nie­odzowną część ludz­kiej na­tury. Któż z nas ni­gdy nie po­słu­żył się bia­łym kłam­stwem, aby ko­goś nie zra­nić lub wy­ka­ra­skać się z kło­po­tli­wej sy­tu­acji? Mimo to stale po­wta­rzamy na­szym dzie­ciom, że nie wolno kła­mać, i to z wielu po­wo­dów. Po­mi­ja­jąc już kwe­stie mo­ralne i etyczne, a sku­pia­jąc się wy­łącz­nie na wy­mia­rze prak­tycz­nym, kłam­stwo za­zwy­czaj jest szko­dli­wym za­cho­wa­niem, nad któ­rym traci się kon­trolę. Może stwo­rzyć po­działy albo wy­wo­łać nie­moż­liwy do po­wstrzy­ma­nia efekt do­mina. Skoro kłam­stwo może wy­wrzeć taki wpływ na ży­cie jed­nego czło­wieka, to po­myślmy tylko, jak głę­bo­kie piętno od­ci­snęło na hi­sto­rii.

Hi­sto­ria kłamstw to nie­od­wra­calne pa­smo znisz­czeń i obej­muje wzro­sty oraz upadki ide­olo­gii, re­li­gii czy im­pe­riów. Ni­niej­sza książka opi­suje za­le­d­wie pięć­dzie­siąt ta­kich kłamstw, które nie­kiedy spla­tały się ze sobą po­przez stu­le­cia, a in­nym ra­zem po­ja­wiały się nie­za­leż­nie, jed­nak za­wsze roz­cho­dziły się echem w hi­sto­rii. Prze­śle­dzimy ewo­lu­cję kłamstw, po­czy­na­jąc od świata sta­ro­żyt­nego i za­ląż­ków sztuki po­li­tycz­nych uni­ków i ma­tactw. Śre­dnio­wie­cze ukaże nam trend prze­pi­sy­wa­nia hi­sto­rii w taki spo­sób, aby pa­so­wała do ak­tu­al­nej nar­ra­cji, oraz wy­ko­rzy­sty­wa­nia li­te­ra­tury do for­so­wa­nia fał­szy­wych po­li­tyk i ide­olo­gii. W epoce wcze­sno­no­wo­żyt­nej ten ele­men­tarz kłamstw za­czął wy­my­kać się spod kon­troli, przy rów­no­cze­snym roz­woju teo­rii spi­sko­wych i wszech­obec­nych fał­szerstw. Wraz z na­dej­ściem no­wych tech­no­lo­gii w XIX wieku po­ja­wiają się i roz­wi­jają fał­szywe wia­do­mo­ści (fake news) – od za­baw­nych mi­sty­fi­ka­cji, po ka­ta­stro­falne i zmie­nia­jące świat tek­sty pra­sowe. Ostatni etap to XX wiek i kul­mi­na­cyjny punkt ewo­lu­cji kłamstw, na­zna­czony przez ma­sowe tu­szo­wa­nie zbrodni w ko­lo­niach, wojny pro­pa­gan­dowe oraz fał­szywe in­for­ma­cje, które do­pro­wa­dziły do śmierci mi­lio­nów lu­dzi.

W pięć­dzie­się­ciu roz­dzia­łach na­tra­fimy na jedne z mrocz­niej­szych wy­da­rzeń w dzie­jach ludz­ko­ści. I choć może się wy­da­wać, że wszystko jawi się w naj­czar­niej­szych bar­wach, w tym gąsz­czu kłamstw za­wsze jest jed­nak pro­myk na­dziei. Odzie­ra­jąc bo­wiem hi­sto­rię z fał­szu, mo­żemy nie tylko le­piej zro­zu­mieć same dzieje, lecz także i bli­żej po­znać dzie­dzic­two prze­szło­ści. Książka ta nie jest po­świę­cona do­szu­ki­wa­niu się prawdy. To ra­czej próba roz­plą­ta­nia sieci ma­tactw, w któ­rej ona utknęła, a także prze­ko­na­nia się, dla­czego w ogóle w tę sieć ob­ro­sła.

Część I

Świat starożytny

Fałszywy Bardija

Jedną z naj­czę­ściej przy­wo­ły­wa­nych i wiel­bio­nych po­staci hi­sto­rii sta­ro­żyt­nej jest Da­riusz Wielki, trzeci „król kró­lów” z dy­na­stii Ache­me­ni­dów. Za jego pa­no­wa­nia ache­me­nidz­kie im­pe­rium per­skie roz­cią­gnęło się poza swój irań­ski rdzeń, obej­mu­jąc te­reny Azji Za­chod­niej, Kau­kazu, Bał­ka­nów oraz nie­które ob­szary Azji Środ­ko­wej i Egiptu. Jako mo­nar­cha, który skon­so­li­do­wał po­tęgę i bo­gac­twa im­pe­rium, utrzy­mał to­le­ran­cję re­li­gijną i po­łą­czył ze sobą zdo­byte zie­mie, Da­riusz był jed­nym z nie­licz­nych wład­ców, któ­rzy rze­czy­wi­ście za­słu­żyli na przy­do­mek „wielki”. Tyle że w jego hi­sto­rii tkwi jedno, ale za to wiel­kie kłam­stwo. Nie był bo­wiem trze­cim kró­lem kró­lów – był czwar­tym. Spo­sób, w jaki wy­eli­mi­no­wał tego za­po­mnia­nego su­ze­rena, a na­stęp­nie usu­nął jego prawa do tronu z pa­mięci hi­sto­rycz­nej, mówi nam wiele o tym, ja­kim władcą na­prawdę był Da­riusz.

Im­pe­rium per­skie Ache­me­ni­dów po­wstaje mniej wię­cej w 550 roku p.n.e. i roz­wija się dzięki suk­ce­som Cy­rusa Wiel­kiego, który w ciągu nie­malże trzy­dzie­stu lat rzą­dów, od 559 do 530 roku p.n.e., zdo­łał pod­bić Me­dów, Li­dię oraz im­pe­rium no­wo­ba­bi­loń­skie. Aby za­pew­nić po­wsta­ją­cemu po­tęż­nemu im­pe­rium dal­szy roz­wój, Cy­rus mu­siał wy­brać na na­stępcę jed­nego ze swo­ich dwóch sy­nów, Kam­by­zesa lub Bar­diję. Nie­wąt­pli­wie to ten drugi od­zna­czał się więk­szą go­to­wo­ścią do prze­ję­cia rzą­dów. Kam­by­zes znany był ze swo­jej po­ryw­czo­ści, był jed­nak star­szym sy­nem, więc gdy Cy­rus zmarł w 530 roku p.n.e., to on za­siadł na tro­nie jako Kam­by­zes II. Po­cząt­kowo wszystko ukła­dało się po­myśl­nie. Choć Kam­by­zes prze­ja­wiał skłon­no­ści do de­spo­ty­zmu, to pierw­sze lata rzą­dów upły­nęły w spo­koju. Wszystko zmie­niło się wraz z jego pla­no­waną in­wa­zją na Egipt. Kam­by­zes oznaj­mił, że na­wie­dzały go pro­ro­cze wi­zje, w któ­rych Bar­dija przej­mo­wał kon­trolę nad jego im­pe­rium. Kam­by­zes, za­miast po­trak­to­wać te ma­jaki jako zwy­kłe sny lub przy­naj­mniej spraw­dzić ich za­sad­ność, od­rzu­cił wszelki roz­są­dek i na­ka­zał w ta­jem­nicy za­mor­do­wać swo­jego brata oraz za­tu­szo­wać jego śmierć. Po uda­nym za­bój­stwie Kam­by­zes od­zy­skał ja­sność umy­słu i ru­szył na pod­bój Egiptu.

Tyle że bra­to­bój­stwo po­ciąga za sobą kon­se­kwen­cje. W przy­padku Kam­by­zesa pro­blem po­le­gał na tym, że gdy zmarł w 522 roku p.n.e., za­bra­kło bez­po­śred­niego na­stępcy tronu. Gdy za­tem po­ja­wiła się oka­zja do zdo­by­cia wła­dzy, zja­wił się nie­ty­powy pre­ten­dent – Bar­dija. Rzecz ja­sna, nie ten praw­dziwy Bar­dija, ale oszust pod po­sta­cią maga Gau­māty, który na po­czątku 522 roku p.n.e. za­czął się po­da­wać za na­stępcę tronu. W cza­sie, gdy Kam­by­zes prze­by­wał w Egip­cie, fał­szywy Bar­dija po­ja­wił się w Per­sji i za­czął gro­ma­dzić zwo­len­ni­ków prze­ciwko swo­jemu „bratu”. Wy­wo­łało to bunt, który jed­nak szybko upadł po śmierci Kam­by­zesa i przy­ję­cia ko­rony króla kró­lów przez uzur­pa­tora Bar­diję. Dla lu­dzi z naj­bliż­szego oto­cze­nia Kam­by­zesa II było to nie­do­pusz­czalne zła­ma­nie praw – wie­dzieli, że praw­dziwy Bar­dija zo­stał po­ta­jem­nie za­mor­do­wany, a rosz­cze­nia no­wego króla do ty­tułu są bez­pod­stawne, co mo­gło za­gro­zić ist­nie­niu ca­łego im­pe­rium. We wrze­śniu 522 roku p.n.e. czło­nek gwar­dii kró­lew­skiej Kam­by­zesa, Da­riusz, ze­brał grupę lu­dzi, aby po­chwy­cić i zgła­dzić Gau­mātę. Za­bi­ja­jąc fał­szy­wego króla, Da­riusz oca­lił im­pe­rium Ache­me­ni­dów i po­kor­nie przy­jął ko­ronę jako jego nowy władca, Da­riusz Wielki.

W taki oto spo­sób wy­da­rze­nia przed­sta­wił Da­riusz. Re­la­cja za­cho­wała się na in­skryp­cji z Be­hi­stun, roz­le­głym opi­sie jego drogi do wła­dzy, wy­ry­tym na stoku góry Be­hi­stun w za­chod­nim Ira­nie, w trak­cie jego pa­no­wa­nia w la­tach 522–486 p.n.e. Jak na prze­wrót o ta­kim zna­cze­niu hi­sto­rycz­nym dys­po­nu­jemy za­le­d­wie dwoma źró­dłami, które mogą słu­żyć za pod­par­cie twier­dzeń Da­riu­sza: in­skryp­cją be­hi­stuń­ską oraz re­la­cją grec­kiego hi­sto­ryka He­ro­dota o fał­szy­wym Bar­diji, za­wartą w jego Dzie­jach z 430 roku p.n.e. Znaczna część re­la­cji He­ro­dota po­cho­dzi bez­po­śred­nio z in­skryp­cji be­hi­stuń­skiej, a resztę sta­no­wią fik­cyjne ozdob­niki, nie­ma­jące żad­nego opar­cia w fak­tach. W wer­sji He­ro­dota miej­sce Gau­māty zaj­mują dwaj bra­cia, Pa­ti­zej­tes i Smer­dis. Pierw­szy z nich od­grywa w tej hi­sto­rii rolę władcy ma­rio­ne­tek, który za sprawą kłamstw osa­dza Smer­disa na tro­nie. Ich pod­stęp zo­stał od­kryty do­piero wów­czas, gdy oka­zało się, że Smer­dis, w prze­ci­wień­stwie do praw­dzi­wego Bar­diji, nie miał uszu.

Wpro­wa­dze­nie przez He­ro­dota do opo­wie­ści dwóch braci oraz śledz­two w spra­wie uszu tro­chę od­bie­rają ca­łej hi­sto­rii wia­ry­god­no­ści. Także re­la­cja Da­riu­sza Wiel­kiego by­naj­mniej nie jest wolna od pro­ble­mów. Hi­sto­rycy usil­nie pró­bują roz­wi­kłać na­stę­pu­jące luki w lo­gice: je­śli Kam­by­zes fak­tycz­nie za­mor­do­wał po­ta­jem­nie swo­jego brata w 525 roku p.n.e., to ja­kim cu­dem nikt nie za­uwa­żył znik­nię­cia Bar­diji oraz w jaki spo­sób Gau­māta do­wie­dział się o jego śmierci i z po­wo­dze­niem przy­jął toż­sa­mość Bar­diji? Za­bój­stwo spad­ko­biercy im­pe­rium by­łoby w tam­tych oko­licz­no­ściach czy­nem nie­moż­li­wym do za­tu­szo­wa­nia. Jako że wiel­kimi kro­kami zbli­żała się kam­pa­nia w Egip­cie, w któ­rej udział mieli wziąć człon­ko­wie ro­dziny kró­lew­skiej, ktoś na pewno za­uwa­żyłby i od­no­to­wałby w źró­dłach znik­nię­cie Bar­diji. Tylko peł­nie­nie obo­wiąz­ków re­genta w in­nym miej­scu zwol­ni­łoby go z obo­wiązku wzię­cia udziału w wy­pra­wie. Rów­nież i w ta­kim przy­padku jego znik­nię­cie za­pewne po­zo­sta­wi­łoby ślad w za­pi­skach. Gdyby zaś Bar­dija fak­tycz­nie zo­stał za­mor­do­wany w ta­jem­nicy, a na­stęp­nie po trzech la­tach ob­ja­wił się na nowo, pod po­sta­cią Gau­māty, to zda­rze­nie ta­kie z pew­no­ścią nie prze­szłoby bez echa. Bar­dija był prze­cież sy­nem Cy­rusa i bra­tem Kam­by­zesa, a za­tem do­brze znaną po­sta­cią, któ­rej dzia­ła­nia nie mo­głyby zo­stać po­mi­nięte przez wielu ob­ser­wa­to­rów.

Co tak na­prawdę stało się z Bar­diją? Naj­bar­dziej praw­do­po­dobna od­po­wiedź jest bar­dzo pro­sta. Nie było żad­nego fał­szy­wego Bar­diji. Nie zo­stał za­mor­do­wany w 525 roku p.n.e., a spra­wo­wał wła­dzę w Per­sji jako re­gent, pod­czas gdy jego brat wal­czył w Egip­cie. W ba­bi­loń­skich źró­dłach wid­nieje in­for­ma­cja, że w 522 roku p.n.e. Bar­dija miał roz­po­cząć kam­pa­nię prze­ciwko swo­jemu bratu, zwa­nemu „kró­lem Ba­bi­lo­nii, kró­lem czte­rech stron świata”. Miało to mieć miej­sce wio­sną tam­tego roku, na kilka mie­sięcy przed śmier­cią Kam­by­zesa. Dla­czego zaś Da­riusz Wielki wy­my­ślił hi­sto­rię o fał­szy­wym Bar­diji? Od­po­wiedź znowu jest pro­sta: aby zdo­być wła­dzę. Za­równo Kam­by­zes, jak i Bar­dija nie wy­dali na świat dzie­dzica, więc w ra­zie śmierci tego dru­giego przy­szłość im­pe­rium ache­me­nidz­kiego by­łaby za­gro­żona. Da­riusz nie­malże na pewno wy­ko­rzy­stał to na wła­sną ko­rzyść i za­bił Bar­diję, po czym stwo­rzył mit o fał­szy­wym Bar­diji, aby unie­śmier­tel­nić swój ob­raz jako zbawcy im­pe­rium i sta­nąć na jego czele.

I choć ku wła­dzy za­pro­wa­dziła go wy­stępna ścieżka, to Da­riusz za­pi­sał się w hi­sto­rii jako je­den z naj­wy­bit­niej­szych wład­ców im­pe­rium ache­me­nidz­kiego i jego zwierzch­nik w szczy­to­wym okre­sie eks­pan­sji za­równo te­ry­to­rial­nej, jak i kul­tu­ro­wej. Taki stan rze­czy nie trwał jed­nak długo. Dzie­dzic i na­stępca Da­riu­sza, Kserk­ses, nie po­tra­fił tak spryt­nie kła­mać jak oj­ciec, co nie­wąt­pli­wie przy­czy­niło się do póź­niej­szego kry­zysu im­pe­rium.

Temistokles i wiadomość do Kserksesa

Juliusz Cezar. Pierwszy spin doktor

Cyceron i jego Fi­li­piki

Arminiusz i bitwa w Lesie Teutoburskim

Historia sekretna

Część II

Średniowiecze

Zbrodnie cesarzowej Wu

Magia i Monmouth

Upadek Komnenów

Zdrada templariuszy

Jeanne i Czarna Flota

Podróże Jana z Mandeville

Część III

Epoka wczesnonowożytna

Szymon z Trydentu i kult krwi

Inkwizycja hiszpańska: zepsucie i zagubienie

Mal­leus Ma­le­fi­ca­rum i początki czarownictwa

Opowieść o papieżycy Joannie

Perkin Warbeck: wielki pretendent

Do­na­cja Kon­stan­tyna

Podbój Azteków

Henryk VIII, czyli jak przekuć kłamstwo w prawo

Liczne (naprawdę liczne) kłamstwa Nostradamusa

Wojna Imjin oraz najgorsze negocjacje pokojowe w historii

Trzej Dymitrowie

Afera trucicielska

Mary Toft, czyli kobieta, która rodziła króliki

Kłamstwo Mir Dżafara

Joseph Knight i jego walka o wolność

Zaginione diamenty Marii Antoniny

Część IV

Wiek dziewiętnasty

Testament Piotra Wielkiego

Wyimaginowany świat Gregora MacGregora

Wielkie oszustwo księżycowe

Abraham Lincoln i narodziny pojęcia mieszania ras

Największy oszust wszech czasów

Bismarck i sztuka wywoływania wojen

USS Maine i wojna słów

Sprawa Dreyfusa

Część V

Wiek dwudziesty

Kłamstwo o obozach koncentracyjnych

Protokoły mędrców Syjonu

Wojna propagandowa

Ocenzurowana grypa hiszpanka

Anna czy Anastazja?

Walter Duranty i Wielki Głód

Eksperyment z Tuskegee

Teatr z Theresienstadt

Jak zrobić z kogoś zdrajcę: Iva Toguri D’Aquino

Spisek powszechny

Operacja Dziedzictwo

Sprawa sióstr Mirabal

Dziedzictwo kłamstw o Mỹ Lai

Katastrofa w Czarnobylu

Posłowie

Podziękowania

Wybrana bibliografia

Jo­seph Ber­gin, Hans Bro­edel, Penny Ro­berts, Wil­liam G. Na­phy, The ‘Mal­leus Ma­le­fi­ca­rum’ and the Con­struc­tion of Witch­craft: The­ology and Po­pu­lar Be­lief, Man­che­ster Uni­ver­sity Press 2004.

Char­les M. Brand, By­zan­tium Con­fronts the West, 1180–1204, Ha­rvard Uni­ver­sity Press 1964.

Ian Co­bain, The Hi­story Thie­ves: Se­crets, Lies and the Sha­ping of a Mo­dern Na­tion, Por­to­bello Bo­oks 2016.

Wil­liam Dal­rym­ple, Anar­chia. Nie­po­wstrzy­many roz­kwit Bry­tyj­skiej Kom­pa­nii Wschod­nio­in­dyj­skiej, przeł. K. Ob­łucki, Noir Sur Blanc, War­szawa 2022.

Phi­lip Dwyer, Lyn­dall Ryan, The­atres of Vio­lence: Mas­sa­cre, Mass Kil­ling and Atro­city Thro­ughout Hi­story, Ber­ghahn Bo­oks 2012.

Ka­ren Ha­rvey, The Im­po­ste­ress Rab­bit Bre­eder: Mary Toft and Eigh­te­enth-Cen­tury En­gland, OUP Oxford 2020.

Brian Ma­saru Hay­ashi, De­mo­cra­ti­zing the Enemy: The Ja­pa­nese Ame­ri­can In­tern­ment, Prin­ce­ton Uni­ver­sity Press 2008.

Lynn Hunt, Ero­ti­cism and the Body Po­li­tic, Johns Hop­kins Uni­ver­sity Press 1991.

Mat­thew Re­stall, Se­ven My­ths of the Spa­nish Co­nqu­est, Oxford Uni­ver­sity Press 2004.

Mark B. Smith, The Rus­sia Anxiety: And How Hi­story Can Re­so­lve It, Al­len Lane 2019.

Amy So­daro, Exhi­bi­ting Atro­city: Me­mo­rial Mu­seums and the Poli­tics of Past Vio­lence, Know­ledge Unlat­ched 2017.

Magda Te­ter, Blood Li­bel: On the Trail of an An­ti­se­mi­tic Myth, Ha­rvard Uni­ver­sity Press 2020.

Ca­milla Town­send, Piąte słońce. Nowa hi­sto­ria Az­te­ków, przeł. A. Jan­kow­ski, Re­bis, Po­znań 2025.

Historia świata w 50 kłamstwach

Natasha Tidd

Tłumaczenie: Paweł Szadkowski

Original English title: A Short History of the World in 50 Lies Copyright © Natasha Tidd 2023 Illustrations copyright © Emily Feaver 2023

© for the Polish edition: Wydawnictwo RM, 2025 All rights reserved.

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25 [email protected] www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książki, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-8400-097-7 ISBN 978-83-7147-211-4 (ePub)

Redaktorka prowadząca: Justyna ŻebrowskaRedakcja: Michał TrusewiczKorekta: Marta TomaszewskaProjekt okładki: Magdalena Betlej na podstawie projektu oryginalnegoEdytor wersji elektronicznej: Edyta GadajOpracowanie wersji elektronicznej: Marcin FabijańskiWeryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: [email protected]