Fiu, fiu, fiu. Robert Makłowicz w rozmowie z Aleksandrem Kaczorowskim ebook

Gigi pojechał z wami do Dalmacji?

Spędził z nami całe lato. To bardzo młody kot, był tam pierwszy raz, więc poczuł się jak dziecko w sklepie z zabawkami.

Musisz wiedzieć, że na ogromnym migdałowcu, który rośnie przy naszym domu, panuje niezwykle zaawansowane życie owadzie. Zdarza się, że dzwoni ktoś z Polski, robi ze mną wywiad i pyta: „Czy mógłby pan wyłączyć to urządzenie? Co to jest, betoniarka?”. A to są cykady.

Giuseppe je łapie, ale ich nie zjada, tylko się nimi bawi. Trzyma cykadę w pyszczku i trąca ją łapą, a wokół rozchodzi się wibrujący dźwięk, bo kocia głowa zamienia się w pudło rezonansowe. Jest wtedy przeszczęśliwy.

A teraz?

Teraz trochę mniej, bo nie ma tylu fajnych rzeczy dookoła.

A ty jak znosisz powrót do Krakowa?

Doskonale. Lubię zmieniać dekoracje i anturaż, ale chciałem już wracać do Polski.

Z powodu upału?

Nie, lato w tym roku było wyjątkowo przyjemne. W dzień trzydzieści, najwyżej trzydzieści trzy stopnie. Były też dwie burze, padało całą noc – po nich zawsze jest trochę chłodniej, deszcz nawilża ziemię. W drugiej połowie sierpnia mogliśmy już spać bez klimatyzacji. Oczywiście za dnia trzeba zamykać okiennice.

Najważniejsze, że w sierpniu udało mi się wreszcie wejść w tryb życia przynależny Dalmacji, czyli ranne wstawanie. Nie jest to moja najulubieńsza czynność, ale musisz wstać o siódmej, jeśli chcesz coś załatwić. Inaczej nie da się funkcjonować, robi się zbyt gorąco. Po południu leciutki obiadek, drzemka, sjesta. Zasadniczy posiłek, niestety, dopiero wieczorem.

Dlaczego niestety?

Ze względu na linię.

Kiedyś w Madrycie zamarzyły mi się callos a la madrileña, czyli flaki po madrycku. Nie jest to lekkie danie, flaczki z ratkami wieprzowymi, szafranem i ostrą papryką. Mieliśmy rezerwację w knajpie na pół godziny przed północą. Wariactwo! Jak zjadasz porcję flaków o tej porze, to powinieneś spać dwanaście godzin, a musieliśmy zerwać się o dziewiątej rano.

Zawsze chciałeś zamieszkać na południu?

Mądrzy ludzie twierdzą, że większość rzeczy, których trzymamy się przez całe życie, ma swój początek w dzieciństwie. Wychowałem się w domu, w którym przechowywano całe roczniki gazet sprzed drugiej, a nawet sprzed pierwszej wojny światowej, wszystkie pięknie oprawione. Nauczyłem się na nich czytać. Jak już przebrnąłem przez tytuły dla dzieci, „Płomyk” i „Moje Pisemko”, to zacząłem wertować „Asa”, potem „Czas”. A tam były inseraty, czyli, mówiąc po polsku, reklamy, na przykład takie: „Austriacka Riwiera zaprasza, świetnie zaopatrzona piwniczka, personel mówi po polsku”.

Austriacka Riwiera, czyli...

Kvarner. Przed pierwszą wojną światową Krakowianie, oczywiście ci dobrze sytuowani, jeździli na wakacje do Abbazii, czyli dzisiejszej Opatii.

Za sprawą tych inseratów Adriatyk jawił mi się jako kraina magiczna. Poza tym jako dziecko byłem wiele razy w Wieliczce, a tam znów widziałem anonse, że jesteśmy tyle a tyle metrów poniżej poziomu Morza Adriatyckiego. Rozumiesz? Jak to ustalali przed ponad stu laty, punktem odniesienia i morzem państwowym dla mieszkańców Krakowa był Adriatyk.

A kiedy już byłem nastolatkiem i zacząłem czytać Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, dowiedziałem się, że: „Znów wędrujemy ciepłym krajem, malachitową łąką morza”, to reminiscencje jego dalmatyńskich wakacji. Zrozumiałem ten wiersz, o co w nim chodzi, dopiero kilka lat temu, podczas pandemii, jak puściliśmy drona z żaglówki. Piosenka Baczyńskiego i ta malachitowa łąka morza to najlepszy opis Dalmacji, jaki czytałem.

Oczywiście były też filmy. Pamiętam, jak ubłagałem mamę, żeby pozwoliła mi obejrzeć w telewizji Bitwę nad Neretwą. Miałem wtedy może sześć lat. Oczywiście Most czy Bitwa nad Neretwą to filmy propagandowe, świetnie o tym wiemy, ale zrobione z wielkim rozmachem, zwłaszcza jak na tamte czasy. Akcja Mostu rozgrywa się w kanionie rzeki Tary w Czarnogórze. To jeden z najgłębszych kanionów na świecie. Byliśmy tam tego lata.

Oglądałem też filmy o Winnetou. Pamiętam, że w Myślenicach, gdzie dość często spędzaliśmy wakacje, bo mieliśmy tam domek letni, obejrzałem w miejscowym amfiteatrze, który wszyscy nazywali Kołem, Winnetou i króla nafty. To było coś.

Wiedziałeś, że filmów o Winnetou nie kręcono w USA, tylko w Jugosławii?

Każdy to wiedział. Po pierwsze, Indianie i kowboje mówili po niemiecku. Heil Winnetou! – to jednak słabe... Po drugie, film był enerdowsko-jugosłowiański, więc to jasne, że nie kręcili go w Ameryce.

A kiedy sam zacząłeś odkrywać Południe?

W dzieciństwie. Pojechaliśmy z rodzicami samochodem do Bułgarii. Po drodze przejeżdżaliśmy przez Rumunię.

I co?

Dziecięcy zachwyt. Pamiętam, jak wjechaliśmy do Braszowa i pomyślałem sobie: „Gdzie ja jestem? Przecież to niewiarygodne!”. Stare miasto wielkie jak w Krakowie. W Transylwanii zobaczyłem grody, które wydawały mi się nawet wspanialsze i okazalsze niźli Kraków, w dodatku z zachowanymi murami obronnymi. I jeszcze mogłeś przejechać autem przez bramę miejską. Tam żaden front nigdy niczego nie zniszczył, to było nienaruszone – gotycka i renesansowa substancja w takim miejscu!

Mircea Eliade ładnie napisał, że Siedmiogród był Kalifornią Europy Środkowej.

Tam jest wszystko: podglebie rumuńskie, chłopskie, wspaniała kultura pasterska. Do tego Sasi, Węgrzy, Żydzi, Romowie, Polacy. Średniowieczne miasta, o których istnieniu trzy czwarte zachodnich Europejczyków nie ma bladego pojęcia. A one mogą iść w zawody z najpiękniejszymi średniowiecznymi miastami Włoch, Francji czy Niemiec.

Co jest ładniejsze? Carcassonne czy Sighișoara? Trudno powiedzieć. Sybin, jedno z najpiękniejszych miejsc, w jakich byłem. Czarny Kościół w Braszowie, wysunięta najdalej na wschód gotycka świątynia na świecie. Seklerzy, cóż za tajemniczy lud! Fascynująca kultura. Częściowo unitarianie – bardzo dziwna konstrukcja religijna. Béla Bartók był unitarianinem, w dodatku z wyboru. A do tego wolność religijna. Na Zachodzie protestanci rżnęli katolików albo katolicy rżnęli protestantów, a Siedmiogród był po prostu wolny dla wszystkich. Każdy mógł wyznawać swoją religię. Pod tym względem był nawet bardziej tolerancyjny niż Pierwsza Rzeczpospolita.

Czyli najpierw pojawiła się Rumunia?

Powoli, zaraz do tego dojdziemy. Musisz wiedzieć, że gdy już pracowałem w „Gazecie Wyborczej”, to jako etatowiec musiałem zaplanować urlop z dużym wyprzedzeniem. Wybrałem drugą połowę sierpnia, bo chciałem być bardzo zachodnioeuropejski. Mieliśmy pojechać na Mazury, wynajęliśmy domek, ale że moja żona Agnieszka miała koleżankę w Gdańsku, to najpierw zatrzymała się u niej z malutkim Mikołajem – naszym starszym synem. Młodszego, Ferdynanda, jeszcze nie było na świecie.

Pokój w bloku, blisko morza, piękna pogoda, cudowne lato. Przyjechałem do nich Fiatem Mirafiori kombi, w kolorze yellow bahama. Niebagatelna historia.

Poczekaj – ty masz fioła na punkcie motoryzacji?

O, samochody to wspaniały temat! Moim pierwszym autem było Volvo Amazon. Kolega miał ciotkę, która właśnie emigrowała do Holandii, więc namówiłem ojca, żeby dał mi dwieście dolarów, i odkupiłem od niej ten samochód. Był rok 1984, auto miało ze dwadzieścia lat, a ja w swoim młodzieńczym optymizmie nie wziąłem pod uwagę, że może się zepsuć, a nigdzie nie będzie można dostać do niego części. Przejechałem się nim ze dwa razy, po czym bendiks padł. Nie pytaj mnie, co to jest bendiks – tę nazwę będę pamiętał do końca swoich dni. W 1989 roku wyruszyłem nawet po tę część do Szwecji, ale zanim wróciłem, auto zgniło przed domem i skończyło u handlarza złomem.

Kolejny samochód miałem po wujku Andrzeju Krasuckim, bracie babuni. Wuj był już człowiekiem wiekowym i nie mógł prowadzić, więc stałem się posiadaczem Polskiego Fiata 126p. Nie mam wielkiego sentymentu do maluchów, aczkolwiek rozumiem tych, którym kojarzą się z młodością. Ale to był dramat, beznadziejna sprawa.

Musiałeś mieć specjalny klucz do śrub, żeby zmienić koło, pamiętasz?

Tak, wtedy złodzieje kradli koła na potęgę.

A jak zapomniałeś klucza i złapałeś gumę – mogiła.

Najgorsze było to, że musiałeś odpalać auto kijem. Tam był taki starter, nie w kluczyku, tylko na lince, która się urywała, a wtedy musiałeś go docisnąć za pomocą kija. Nie no, to był koszmar.

Słuchaj, mogę ci opowiedzieć o wszystkich samochodach, które miałem, ale to trochę potrwa.

Tyle ich było?

Po maluchu wspomniany Fiat Mirafiori, auto już wiekowe, niegdyś sprowadzone z Austrii. Potem Hyundai Pony. Nie miał wspomagania kierownicy ani klimatyzacji, jak prawie wszystkie Hyundaie importowane do Polski na początku lat dziewięćdziesiątych. Potem Citroën Xsara kombi i zabytkowy Citroën CX, którego odnawiałem, ale też sporo nim jeździłem.

Miałem też Citroëna XM kombi, mój największy samochód w tamtej epoce. Można było w nim dwie trumny zmieścić. W dodatku automat z benzynowym silnikiem V6. Citroëny XM i CX, z systemem Diravi i hydropneumatycznym zawieszeniem, czyli możliwością podnoszenia i opuszczania nadwozia – wspaniała rzecz. Alfa Romeo 145, 156 i 166, Alfa Giulia, Alfa Stelvio, Lancia Thesis i Lancia Thema, a wreszcie Mitsubishi Pajero, który na rynku hiszpańskim znany był pod nazwą Montero, albowiem pajero to po hiszpańsku onanista.

Były też Hyundai Terracan i Mitsubishi L200. Teraz mam BMW X7, który towarzyszy mi w podróżach, i Alfę Romeo Stelvio Quadrifoglio z silnikiem Ferrari i zieloną koniczynką z boku. No i elektrycznego Fiata 500, którego wydzieramy sobie z żoną z rąk, bo najlepiej się nim jeździ po mieście. A w Dalmacji starego Fiata Pandę 4x4.

Widzę, że królują u ciebie Włosi.

Włoskie auta są ładne i eleganckie. W samochodzie spędza się dużo czasu, a przestrzeń dookoła naprawdę ma znaczenie.

Dlatego nigdy nie miałeś Škody?

Nigdy. Ale Tatrę chętnie bym miał.

Jak rozumiem, twoja pasja motoryzacyjna wzmogła się wraz z rozpoznawalnością?

W pytaniu wyczuwam sugestię, że gdy zrobiłem się znany i popularny, to chciałem sobie podkręcić wizerunek, kupując samochody. A prawda jest taka, że od zawsze szukałem oryginalnych aut.

Nie, myślałem raczej o tym, że w tramwaju masz stuprocentową gwarancję, że ktoś poprosi cię o autograf.

Już prędzej na rynku, bo tam jest dużo turystów, którzy uważają mnie za lokalną atrakcję. W tramwaju to się raczej nie zdarza. Wiem, bo mam bilet roczny i regularnie korzystam z komunikacji miejskiej. Dzisiaj na przykład pojadę tramwajem, bo żona zabrała mi Fiata 500, a nie będę wsiadał do wielkiego samochodu i jechał dwa kilometry. To bez sensu.

A co czujesz, gdy słyszysz swój głos zapowiadający kolejne przystanki?

Nie dlatego jeżdżę tramwajami, że w nich gadam, tylko dlatego, że mieszkam w centrum. Poza tym lubię nimi jeździć. Nigdy nie chciałem być motorniczym, to gwoli ścisłości, ale pamiętam, że w dzieciństwie, gdy zapomniałem kluczy i nie mogłem się dostać do domu, czasem przez dwie godziny jeździłem tramwajem, zwłaszcza gdy na zewnątrz było minus dwadzieścia stopni. Pamiętam jeszcze drewniane ławki i korbę w tylnym wagonie. Gdy rodzice się rozwiedli i przeprowadziliśmy się z mamą do Bronowic, jeździłem ósemką do szkoły. Chociaż na piechotę też dało się dotrzeć. Dzień pieszego pasażera z Misia to nie jest wytwór fantazji. Tramwaje za komuny dość często nie jeździły, zwłaszcza jeśli trafiła się zima stulecia, a te zdarzały się często.

À propos zimna...

Miałeś mi opowiedzieć, jak odkryłeś Południe.

Zmierzam do tego.

Jak Szwejk do Czeskich Budziejowic.

A gdzie nam się śpieszy? Było tak: zajechałem do Gdańska, wykąpałem się w zatoce...

W którym to było roku?

W dziewięćdziesiątym czwartym, może piątym? Nazajutrz pojechaliśmy nad jezioro Wałpusz koło Szczytna i skończyła się ładna pogoda. Ani razu nie kąpaliśmy się w jeziorze, musieliśmy kupić ciepłą odzież. Było zimno jak w psiarni, przez całe dwa tygodnie. I wtedy powiedziałem do żony: „Kochanie, jesteśmy zbyt biedni, żeby spędzać wakacje w kraju z tak niepewnym klimatem”.

Rok później pojechaliśmy na Węgry i od tamtej pory jeździliśmy tam przez całe lata. Z Krakowa to o połowę bliżej niż nad Bałtyk. Poza tym zawsze chciałem być jedną nogą po drugiej stronie Karpat. Ze względów klimatycznych, ale również dlatego, żeby bardziej się, że tak powiem, osadzić w dawnej monarchii.