Czerwona Seria. W śmiertelnym boju. Pamiętniki niemieckiego żołnierza z frontu wschodniego ebook

Przedmowa

Żoł­nie­rze 132 Dywi­zji Pie­choty nie­miec­kiego Wehr­machtu poma­sze­ro­wali w 1941 roku na Rosję, mając głę­bo­kie prze­ko­na­nie, iż ruszają na wielką kru­cjatę. Od mło­dych lat uczono ich, że mają obo­wią­zek uwol­nić świat od bol­sze­wi­zmu i z tym naiw­nym prze­świad­cze­niem, z pełną deter­mi­na­cją podą­żyli na wschód. Cztery lata póź­niej, resztki owej dywi­zji, zre­du­ko­wa­nej do wła­snego cie­nia, skąpo odzia­nej w wyświech­tane mun­dury i zmu­szo­nej do prze­trwa­nia na ści­śle racjo­no­wa­nym koń­skim mię­sie, pod­dały się sowiec­kiej armii.

Jako bli­ski przy­ja­ciel rodzimy Bider­man­nów, od dawna wie­dzia­łem, iż Got­tlob Bider­mann prze­słu­żył wiele lat na fron­cie wschod­nim, jed­nakże cał­ko­wi­tego zakresu tej służby nie ujrza­łem w peł­nym świe­tle aż do 1985 roku. W owym cza­sie mary­narka wojenna Repu­bliki Fede­ral­nej Nie­miec popro­siła mnie, bym słu­żył w roli tłu­ma­cza i ofi­cera łącz­ni­ko­wego komo­dora zespołu ame­ry­kań­skich okrę­tów wizy­tu­ją­cych Kilo­nię. Przy oka­zji wypeł­nia­nia tej misji mia­łem moż­li­wość zapro­sze­nia moich euro­pej­skich przy­ja­ciół na spe­cjalną wycieczkę po pokła­dach okrę­tów floty USA, sto­ją­cych w pół­noc­no­nie­miec­kim por­cie. Zapro­sze­nie do tego pokazu mocy NATO wysto­so­wa­łem także do G.H. Bider­manna, który uprzej­mie zgo­dził się je przy­jąć, doda­jąc jed­nak przy oka­zji, że dla niego owe zapro­sze­nie nade­szło „czter­dzie­ści lat za późno”. To wła­śnie dzięki tej dziw­nej odpo­wie­dzi mia­łem poznać praw­dziwy wymiar jego doświad­czeń z bojów w Kur­lan­dii w 1945 roku i usły­szeć o nie­praw­do­po­dob­nej pogło­sce, w któ­rej osa­czeni żoł­nie­rze pokła­dali swą ostat­nią nadzieję. W maju 1945 roku wśród resz­tek armii Kur­lan­dii masowo sze­rzyły się plotki, iż Stany Zjed­no­czone i Wielka Bry­ta­nia jakoby wysłały na Bał­tyk flotę w celu ewa­ku­acji dywi­zji Bider­manna i uchro­nie­nia jej przed znisz­cze­niem przez armię sowiecką. Dalej mówiło się o tym, iż wete­rani z Kur­lan­dii dołą­czą do ame­ry­kań­skiej armii nad Łabą, gdzie będą wal­czyć z Armią Czer­woną w celu wypar­cia jej ze środ­ko­wej Europy.

Wkrótce potem poje­cha­łem do Szwar­cwaldu, aby odwie­dzić Bider­manna w ści­śle okre­ślo­nym celu: zre­kon­stru­owa­nia i prze­tłu­ma­cze­nia na język angiel­ski jego wspo­mnień z okresu wojny. Przy oka­zji mojej wizyty w połu­dnio­wych Niem­czech dostar­czono mi kopię dzien­nika, który wiele lat wcze­śniej autor samo­dziel­nie opu­bli­ko­wał na uży­tek wete­ra­nów swo­jej dywi­zji.

„Krim-Kur­land mit der 132 Infan­te­rie-Divi­sion 1941–1945“ było owo­cem kil­ku­mie­sięcz­nej pracy, pod­ję­tej w 1964 roku, czyli mniej niż dwa­dzie­ścia lat po tym, jak obdarte resztki dywi­zji poma­sze­ro­wały do nie­woli i mniej niż dzie­sięć lat po zwol­nie­niu przez Sowie­tów ostat­niej grupy nie­miec­kich jeń­ców wojen­nych. Owe wspo­mnie­nia stały się fun­da­men­tem, na któ­rym oparta jest niniej­sza książka.

Wiele lat po powro­cie z labi­ryntu bez­i­mien­nych łagrów i obo­zów, leżą­cych gdzieś głę­boko na tere­nach Związku Radziec­kiego, byłych żoł­nie­rzy z Kur­lan­dii coraz bar­dziej nękały powra­ca­jące w pamięci sceny gwał­tow­nej śmierci na polu walki. Podob­nie jak wielu z tych, prze­ciwko któ­rym wal­czyli, oni także żyli w cie­niu nie­wy­po­wie­dzia­nego poczu­cia winy z powodu faktu, iż prze­trwali kata­klizm, w któ­rym stra­ciło życie tak wiele milio­nów ludzi; tym samym w coraz więk­szym stop­niu przy­szło im mie­rzyć się z nie­ule­czal­nymi, powra­ca­ją­cymi kosz­ma­rami pól bitew­nych. Noce były pełne krzy­ków umie­ra­ją­cych towa­rzy­szy, giną­cych pod ogniem pisto­le­tów maszy­no­wych lub w pło­mie­niach mio­ta­czy ognia sowiec­kich pie­chu­rów, prze­ry­wa­ją­cych skąpo obsa­dzoną linię obrony. Widoku i odgło­sów nie­przy­ja­ciel­skich żoł­nie­rzy, uwię­zio­nych w pło­ną­cym czołgu tylko kilka metrów dalej, nie można łatwo wyma­zać ze świa­do­mo­ści, a mija­jące lata nie pomo­gły w zagłu­sze­niu powra­ca­ją­cych wizji hor­roru.

Pisząc swoje wspo­mnie­nia, były ofi­cer Wehr­machtu pod­jął próbę uko­je­nia swych psy­chicz­nych ran i umiej­sco­wie­nia wojen­nych doświad­czeń w kon­tek­ście zro­zu­mia­łym dla tych, któ­rym oszczę­dzono tej walki i który byłby czy­telny dla wszyst­kich wete­ra­nów tej kon­kret­nej odsłony apo­ka­lipsy. Pole­ga­jąc na wła­snej pamięci, jak rów­nież dzie­ląc się dawno zapo­mnia­nymi doświad­cze­niami z byłymi żoł­nie­rzami jego dywi­zji, stwo­rzył ręko­pis, który z obiek­tywną dokład­no­ścią sku­tecz­nie oddaje atmos­ferę frontu wschod­niego, widzianą oczami żoł­nie­rza pie­choty.

G.H. Bider­mann zazna­czył we wstę­pie do ory­gi­nal­nego ręko­pisu, iż nie ma wiel­kiego sensu ponow­nie przed­sta­wia­nie bru­tal­nych wyda­rzeń histo­rycz­nych, które cha­rak­te­ry­zo­wały II wojnę świa­tową i do pew­nego stop­nia stały się dla niej repre­zen­ta­tywne. Pomi­nię­cia ich w tej książce nie należy poj­mo­wać nawet jako alu­zji, iż takowe wyda­rze­nia nie miały miej­sca. Celem książki nie jest także okre­śla­nie winy za przy­padki o monu­men­tal­nym zna­cze­niu i nie­go­dzi­wo­ści, które były ich wyni­kiem. Jest to opo­wieść o fron­cie, jakim widzieli go żoł­nie­rze, któ­rzy tam wal­czyli i wyda­rze­nia zamy­kają się wła­śnie w tej per­spek­ty­wie. Nie ma tu ana­lizy przy­czyn wojny. Nie znaj­dziemy tu także ukry­tego poczu­cia winy, żalu czy wyrzu­tów sumie­nia z powodu nie­za­prze­czal­nych wyda­rzeń poli­tycz­nych i kon­se­kwen­cji, które przy­szło pono­sić nie­miec­kiej armii w cza­sie jej ody­sei. Wiele lat temu puł­kow­nik Sepp Dre­xel napi­sał o „Krim-Kur­land mit der 132 Infan­te­rie-Divi­sion 1941–1945“: „Ta książka jest dedy­ko­wana pole­głym – jed­nakże została napi­sana dla żyją­cych”. I w takim wła­śnie celu niniej­sze wyda­nie manu­skryptu zostało prze­tłu­ma­czone i wydane.

Zada­nie prze­pro­wa­dze­nia wywia­dów, prze­dys­ku­to­wa­nia wyda­rzeń i sta­ran­nego prze­stu­dio­wa­nia sta­rych doku­men­tów i foto­gra­fii roz­cią­gnęło się nam z G.H. Bider­man­nem – z prze­rwami – na okres kilku lat. Jako tłu­macz i współ­re­dak­tor zapisu jego doświad­czeń oraz wyda­rzeń, któ­rych był świad­kiem, sądzę, że trafne będzie zwró­ce­nie uwagi czy­tel­nika na kilka spraw.

Uwa­ża­łem, iż naj­sto­sow­niej­sze będzie zacho­wa­nie więk­szo­ści nazew­nic­twa stopni woj­sko­wych i jed­no­stek w ory­gi­nal­nym, nie­miec­kim brzmie­niu, aby unik­nąć prze­kła­mań w ter­mi­no­lo­gii doty­czą­cej tra­dy­cyj­nej struk­tury woj­sko­wej Wehr­machtu. Pro­fe­sjo­nalni histo­rycy mogą mieć odmienne zda­nie lub też mogą doszu­kać się nie­ści­sło­ści w nazew­nic­twie miej­sco­wo­ści, okre­śle­niu sił wal­czą­cych ze sobą jed­no­stek czy też popraw­no­ści dat nie­któ­rych wyda­rzeń. Należy jed­nak pamię­tać, że pod­sta­wo­wych źró­deł infor­ma­cji do niniej­szej książki szu­kano w listach pospiesz­nie pisa­nych na polu bitwy, na pożół­kłych foto­gra­fiach, które przy­wo­ły­wały z zaka­mar­ków pamięci dawno zapo­mniane nazwi­ska poszcze­gól­nych osób i wresz­cie, w nie­któ­rych przy­pad­kach, w zacie­ra­ją­cej się pamięci samego autora i kilku jego wciąż żyją­cych towa­rzy­szy broni z okresu służby na wscho­dzie. Nie­kiedy nale­żało także się­gnąć do ofi­cjal­nych mel­dun­ków i dzien­ni­ków bojo­wych jed­no­stek w celu odszu­ka­nia infor­ma­cji o kon­kret­nych datach i miej­scach, w któ­rych zacho­dziły różne wyda­rze­nia. Wiele danych, zawar­tych w ofi­cjal­nych doku­men­tach oraz pamięt­ni­kach, miało swoje źró­dło w prze­słu­cha­niach jeń­ców i doku­men­tach zdo­by­tych na polu walki. Z tego wła­śnie powodu, ofi­cjalne źró­dła także nie mogą ucho­dzić za nie­pod­wa­żalne.

Wiele z tych ofi­cjal­nych doku­men­tów zostało udo­stęp­nione przez wdowę po gene­rale Frit­zie Lin­de­man­nie i jego syna. Ist­nie­nie tych zbio­rów i ich dostęp­ność zawdzię­czamy wyłącz­nie temu, iż Gestapo, prze­szu­ku­jące po zama­chu na Hitlera rezy­den­cję Lin­de­man­nów w pół­noc­nych Niem­czech, prze­ga­piło drugi dom rodziny, poło­żony nad Jezio­rem Bodeń­skim na połu­dniu kraju. Na kilka mie­sięcy przed zama­chem, oso­bi­ste doku­menty gene­rała zostały prze­wie­zione do dru­giej rezy­den­cji w celu ich prze­cho­wa­nia i zabez­pie­cze­nia.

Celem tej książki nie jest sta­nie się wyłącz­nym źró­dłem wie­dzy i infor­ma­cji na temat wyda­rzeń zwią­za­nych z histo­rią frontu wschod­niego. Należy ją jed­nak postrze­gać jako dokładną chro­no­lo­gię doświad­czeń i wyda­rzeń, w jakich uczest­ni­czyli i na jakie reago­wali ludzie, któ­rzy łatwo­wier­nie poma­sze­ro­wali na wezwa­nie złej ide­olo­gii. Ci, któ­rzy prze­trwali ten marsz, prze­szli ogromną drogę od najeż­dża­ją­cych zdo­byw­ców do wycień­czo­nych, odcię­tych oddzia­łów, uwią­za­nych w nie­równą walkę, zaś histo­ria skryła ich doświad­cze­nia w cie­niu. Żyjąc w mroku owego cie­nia, ci ostatni świad­ko­wie naj­więk­szego w dzie­jach kon­fliktu zbroj­nego indu­strial­nych potęg, mogą prze­ka­zać nam nie­zli­czone nauki pły­nące z prze­trwa­nia i klę­ski w zło­wro­gim świe­cie. Na nas ciąży odpo­wie­dzial­ność, aby­śmy wynie­śli z owej lek­cji sto­sowną naukę i aby­śmy zasta­no­wili się nad prze­sła­niem, które nam prze­ka­zują.

Derek S. Zumbo

Dorn­stet­ten, Niemcy

Podziękowania

Pra­gnę wyra­zić moje naj­głęb­sze podzię­ko­wa­nia Larry’emu Mal­ley, dyrek­to­rowi Uni­ver­sity of Arkan­sas Press, któ­rego nie­oce­niona, pro­fe­sjo­nalna pomoc umoż­li­wiła publi­ka­cję tej książki. Jestem także głę­boko wdzięczny Micha­elowi Brig­g­sowi, redak­to­rowi naczel­nemu Uni­ver­sity Press of Kan­sas, który wyka­zał się nie­ogra­ni­czoną cier­pli­wo­ścią i udzie­lał mi facho­wych wska­zó­wek na całym eta­pie powsta­wa­nia książki, od czy­ta­nia luźno prze­tłu­ma­czo­nych frag­men­tów do ukoń­cze­nia całej pracy nad ręko­pi­sem. Przede wszyst­kim zaś chciał­bym wyra­zić moje uzna­nie dla Got­tloba H. Bider­manna za jego goto­wość do uczest­ni­cze­nia w nie­zli­czo­nych wywia­dach, dys­ku­sjach i pisem­nej kore­spon­den­cji ze mną, pod­czas któ­rych z nie­słab­nącą ener­gią udzie­lał mi spre­cy­zo­wa­nych odpo­wie­dzi na moje liczne pyta­nia. Jestem mu rów­nież wdzięczny za udo­stęp­nie­nie pry­wat­nych foto­gra­fii i mate­ria­łów archi­wal­nych, które pomo­gły w zobra­zo­wa­niu jego żoł­nier­skiej opo­wie­ści.

Pra­gnę także podzię­ko­wać niżej wymie­nio­nym wete­ra­nom 132 Dywi­zji Pie­choty, któ­rzy bez­in­te­re­sow­nie prze­ka­zali istotne infor­ma­cje doty­czące oso­bi­stych prze­żyć, zapi­ski, mate­riały zdję­ciowe i ofi­cjalne doku­menty, będące uzu­peł­nie­niem ory­gi­nal­nego ręko­pisu G.H. Bider­manna:

Fritz Lin­de­mann

Dowódca dywi­zji. Mate­riały z jego pry­wat­nego archi­wum zostały uprzej­mie prze­ka­zane przez wdowę po Gene­rale, Panią Lin­de­mann oraz jego syna.

Josef Dre­xel „Wuja­szek Sepp”

dowódca 436 Pułku Pie­choty

Jahn (obaj bra­cia)

Dowódcy bate­rii w 132 Pułku Arty­le­rii

Erich Bolte

Dowódca bata­lionu w 132 Pułku Arty­le­rii

Hans Gas­sner

Dowódca bata­lionu w 132 Pułku Arty­le­rii

Fritz Schuh­ma­cher

Dowódca dru­żyny w 5 kom­pa­nii 437 Pułku Gre­na­die­rów

Fritz Schmidt

Dowódca 437 Pułku Gre­na­die­rów

Her­mann Wetz­stein

Star­szy sier­żant 12 kom­pa­nii 437 Pułku Gre­na­die­rów

Erich Volle

Adiu­tant 2 bata­lionu 437 Pułku Gre­na­die­rów

Willi Bauer

Dowódca 6 kom­pa­nii 437 Pułku Gre­na­die­rów

Erhardt Zoll

Dowódca 14 kom­pa­nii 436 i 437 Pułku Gre­na­die­rów

Hans Han­sel­mann

4 bate­ria 132 Pułku Arty­le­rii

Dr Guen­ther Weisen­see

Ofi­cer medyczny 1 bata­lionu 438 Pułku Gre­na­die­rów

Albrecht Busch

Sztab 437 Pułku Gre­na­die­rów

Otto Selle

Sztab 132 Dywi­zji Pie­choty

Franz Lober­meyer

Sztab 438 Pułku Gre­na­die­rów

Otto Reis

Sek­cja łącz­no­ści dywi­zji

Richard Bitsch

Sztab dywi­zji i dowódca bata­lionu

Ulrich Erhardt

Dowódca 1 bata­lionu 438 Pułku Gre­na­die­rów

Got­t­fried Sper­ger

2 bata­lion 437 Pułku Gre­na­die­rów

Horst Kohl

Dowódca bata­lionu 132 Pułku Arty­le­rii

Georg Geitz

Star­szy sier­żant 9 kom­pa­nii 437 Pułku Gre­na­die­rów

Fritz Schramm

3 kom­pa­nia 436 Pułku Gre­na­die­rów

Edu­ard Wun­de­rer

Pro­te­stancki kape­lan dywi­zyjny

Fritz Thiel­mann

132 Pułk Arty­le­rii

Hans Her­rle

Sztab 437 Pułku Gre­na­die­rów

Arthur Albert Krentz

Star­szy sze­re­gowy 14 kom­pa­nii 437 Pułku Gre­na­die­rów

Franz Ket­terl

Dowódca kom­pa­nii i bata­lionu 438 Pułku Gre­na­die­rów

Jakob Hohe­na­del

Dowódca plu­tonu 14 kom­pa­nii 438 Pułku Gre­na­die­rów

Frie­drich Moehle

Star­szy sier­żant 1 kom­pa­nii sape­rów 132 Pułku Sape­rów

Hans Ste­nit­zer

Sztab 2 i 3 bata­lionu 437 Pułku Gre­na­die­rów

Guen­ther Fleck

Łącz­no­ścio­wiec 11 kom­pa­nii 437 Pułku Gre­na­die­rów

Frie­del Lang

Adiu­tant i dowódca kom­pa­nii 2 bata­lionu 437 Pułku Gre­na­die­rów

Ernst Luec­ker

Sztab 1 i 2 bata­lionu 437 Pułku Gre­na­die­rów

i inni

Słowo wstępne

Każdy pamięt­nik z walk na fron­tach II wojny świa­to­wej rodzi dwa fun­da­men­talne pyta­nia: dla­czego autor robił to, co robił i w jaki spo­sób to wytrzy­mał? Got­tlob Bider­mann opo­wiada jedną z tych histo­rii, które na prze­ło­mie wie­ków są coraz mniej znane – histo­rię, która domaga się zarówno zaan­ga­żo­wa­nia inte­lek­tu­al­nego jak i emo­cjo­nal­nej reak­cji. Bider­mann był sza­rym żoł­nie­rzem. Nie był czoł­gi­stą czy pilo­tem, lecz żoł­nie­rzem pie­choty. Nie słu­żył w eli­tar­nej dywi­zji, takiej jak „Gross­deutsch­land” czy „Pan­zer Lehr”, ale w ano­ni­mo­wych for­ma­cjach, któ­rych kolejne numery przy­po­mi­nają pozy­cje w książce tele­fo­nicz­nej. Bider­manna nie nagro­dzono naj­wyż­szymi odzna­cze­niami, jed­nymi z tych, które Adolf Hitler wrę­czał oso­bi­ście. Jego dwa Żela­zne Krzyże, Odznaka Krym­ska czy Odznaka za Walkę Wręcz były mniej wię­cej stan­dar­do­wymi odzna­cze­niami u wete­rana pie­choty z frontu rosyj­skiego, który żył na tyle długo, by je nosić.

To nie ozna­cza, że otrzy­mał je za nic. W 1942 roku Bider­mann był w pierw­szym sze­regu sztur­mu­ją­cych rosyj­ską twier­dzę w Sewa­sto­polu. To sześć mie­sięcy oblę­że­nia i zacie­kłych bojów, które kosz­to­wały Wehr­macht sto tysięcy ludzi, lecz mimo tego pozo­stają w cie­niu pochodu na Sta­lin­grad. W 1943 roku Bider­mann i jego dywi­zja zostali prze­rzu­ceni na pół­noc, na front lenin­gradzki – lecz wyda­rzyło się to pod­czas ostat­nich mie­sięcy epic­kiej bata­lii o to mia­sto, kiedy kore­spon­denci wojenni i foto­gra­fo­wie w poszu­ki­wa­niu śwież­szych histo­rii roz­je­chali się w inne miej­sca. Bider­mann zakoń­czył wojnę w „kur­landz­kim worku”, czę­ści całej grupy armii uwię­zio­nej nad brze­gami Bał­tyku przez wiel­kie rosyj­skie ofen­sywy z 1944 roku. Pod­czas zażar­tych walk 132 Dywi­zji Pie­choty na bagnach i w lasach pod Lenin­gra­dem, Bider­mannowi przy­znano bar­dziej pre­sti­żowe odzna­cze­nia – Nie­miecki Krzyż w Zło­cie, złotą Odznakę za Rany i Odznakę do Wstęgi Hono­ro­wej Wojsk Lądo­wych. Póź­niej, w ostat­nich mie­sią­cach wojny, otrzyma także odznakę „Za wła­sno­ręczne znisz­cze­nie czołgu”. Najbar­dziej zna­czą­cym aspek­tem tych póź­niej­szych odzna­czeń jest to, że ich wła­ści­ciel, jako młod­szy ofi­cer pie­choty, prze­trwał liczne zra­nie­nia i mie­siące nie­zli­czo­nych bitew, wyma­ga­nych do ich nada­nia. I znów jego doświad­cze­nia stały się uzu­peł­nie­niem, tym razem do histo­rii osta­tecz­nego upadku Trze­ciej Rze­szy.

Got­tlob Bider­mann nie jest „typowy”. Nie ist­nieje arche­typ nie­miec­kiego żoł­nie­rza II wojny świa­to­wej, tak jak nie ist­nieje jego odpo­wied­nik w innych armiach. Mimo to wojenna histo­ria Bider­manna jest histo­rią ich wszyst­kich – to saga wiecz­nych star­szych sze­re­go­wych i młod­szych ofi­ce­rów, któ­rzy, jak mawia Bruce Cat­ton, nie mając nadziei na gwiazdki na nara­mien­ni­kach, mają marną szansę na gwiazdy w koro­nie.

Więk­szość auto­bio­gra­ficz­nych zapi­sów z okresu II wojny świa­to­wej, wyda­nych w języku angiel­skim, uka­zuje życie wyso­kich rangą szta­bow­ców, pilo­tów myśliw­skich Luft­waffe, mary­na­rzy U-bootów Dönitza, pan­cer­nia­ków czy człon­ków Waf­fen-SS. Johan­nes Ste­in­hoff, Guy Sajer, Michael Wit­t­mann – ich histo­rie wciąż na nowo poja­wiają się na pół­kach księ­gar­skich i w przy­pi­sach. Jed­nakże więk­szość z milio­nów żoł­nie­rzy, któ­rzy słu­żyli w siłach zbroj­nych Trze­ciej Rze­szy nie docze­kała się uczcze­nia swych doświad­czeń i poświę­ceń. Wal­czyli ano­ni­mowo i ano­ni­mowo umie­rali. Zatarto nawet ślady po gro­bach tych, któ­rzy pole­gli w Rosji. Cza­sami robił to cofa­jący się Wehr­macht, cza­sami Rosja­nie, szu­ka­jący pomsty za dwa­dzie­ścia milio­nów swo­ich zabi­tych.

Ci, któ­rym dane było prze­trwać, pró­bu­ją­cych odro­dzić się moral­nie i fizycz­nie w Niem­czech, poza krę­giem rodzin­nym nie zna­leźli wielu odbior­ców, któ­rzy mie­liby czas i ochotę na wysłu­chi­wa­nie ich opo­wie­ści. Pod koniec wieku Niemcy nie doświad­czyły znacz­nego wzro­stu liczby publi­ko­wa­nych wspo­mnień, jakiego byli­śmy świad­kami w Sta­nach Zjed­no­czo­nych czy Wiel­kiej Bry­ta­nii, kiedy to wete­rani ode­szli na eme­ry­turę i pootwie­rali swoje szu­flady i udo­stęp­nili wspo­mnie­nia lub kiedy dzieci szpe­rały w rze­czach swych ojców po ich pogrze­bach.

Te histo­rie w żad­nym razie nie tchną trium­fa­li­zmem. Mimo to opi­sują jed­nak „dobrą wojnę”, tę toczoną prze­ciwko wro­gom, z któ­rymi nale­żało wal­czyć i któ­rych trzeba było poko­nać. Co Nie­miec z tego samego poko­le­nia może opo­wie­dzieć o swo­jej woj­nie? Rela­cja Bider­manna jest ukształ­to­wana ramami armii, w któ­rej wal­czył, naturą Rze­szy, któ­rej słu­żył i, co jest nie mniej istotne, zbio­rem kul­tu­ro­wych i inte­lek­tu­al­nych kon­wen­cji, tak bar­dzo róż­nych od ich ame­ry­kań­skich lub bry­tyj­skich odpo­wied­ni­ków.

Genezą nie­miec­kiego pamięt­ni­kar­stwa wojen­nego są doświad­cze­nia z lat 1914–1918. Podob­nie jak pamięt­ni­kar­stwo bry­tyj­skie, ame­ry­kań­skie i fran­cu­skie, jest ono pro­duk­tem nie­licz­nej grupy, w głów­nej mie­rze wywo­dzą­cej się z klasy śred­niej, czyli tych, któ­rych cecho­wała samo­świa­do­mość i zdol­ność do auto­re­flek­sji. Przy oka­zji stwo­rzyli one stan­dardy, które miały silny wpływ na lite­ra­turę wspo­mnie­niową, ponie­waż więk­szość auto­rów wspo­mnień nie była pisa­rzami ani inte­lek­tu­ali­stami. Chcąc po pro­stu opo­wie­dzieć swoją histo­rię, zwy­kle robili to w ramach usta­lo­nych kon­we­nan­sów. Nie­mieccy pamięt­ni­ka­rze z lat 1914–1918 mieli ten­den­cję do patrze­nia na wojnę przez pry­zmat doświad­czeń heglow­skich, jako część pew­nego kon­ti­nuum cha­rak­te­ry­zu­ją­cego się cyklami znisz­cze­nia i odro­dze­nia. Doświad­cze­nia wojenne poje­dyn­czego czło­wieka stały się czę­ścią Bil­dungs­ge­schichte, histo­rią roz­woju poprzez dia­lek­tykę pomię­dzy oso­bi­stym zaan­ga­żo­wa­niem i orga­nicz­nymi, wspól­nymi pro­ce­sami.

Niemcy, któ­rzy zapi­sali swoje doświad­cze­nia z wojny Hitlera, w głów­nej mie­rze wywo­dzili się z poko­le­nia, które uwa­żało owe wcze­śniej­sze pamięt­niki za normę opo­wia­da­nia o tym, co autor opi­su­jący okres wojny wiet­nam­skiej, Tim O’Brien, nazywa „praw­dziwą opo­wie­ścią o woj­nie” – kon­struk­cją przed­sta­wia­jącą prawdę, na którą nie ma słów. Uży­wali przy tym rów­nież stylu, który Niemcy okre­ślają jako „hero­isch-pate­tisch”, nie w naszym rozu­mie­niu tego słowa, lecz w sen­sie sto­so­wa­nia swego rodzaju pod­nio­słej reto­ryki, łączą­cej roman­tyzm z meta­fi­zyką.

Zbyt czę­sto poj­muje się ową frazę jako formę bom­ba­stycz­nego roz­czu­la­nia się nad samym sobą, co wśród bry­tyj­skich i ame­ry­kań­skich czy­tel­ni­ków sprzyja ten­den­cji do inter­pre­to­wa­nia nie­miec­kiej lite­ra­tury wspo­mnie­nio­wej jako mili­ta­ry­stycz­nej i pro­fa­szy­stow­skiej. Oso­bi­ste wspo­mnie­nia fran­cu­skich i bry­tyj­skich uczest­ni­ków I wojny świa­to­wej sku­piają się na mar­no­ści i zdra­dzie, dys­junk­cji i frag­men­ta­cji. Świat anglo­ję­zyczny wiąże „praw­dziwe” wspo­mnie­nia z póź­niej­szych kon­flik­tów z roz­cza­ro­wa­niem Far­leya Mowata, rze­czową dyk­cją Audiego Mur­phy czy też z gro­te­sko­wym post­struk­tu­ra­li­zmem Tima O’Briena. Żeby jed­nak zapo­ży­czyć od O’Briena jesz­cze jeden kon­cept, wszyst­kie histo­rie wojenne są niepraw­dziwe – ale wszyst­kie wojenne histo­rie są także prawdą. „W śmier­tel­nym boju” zasłu­guje na prze­czy­ta­nie na warun­kach autora.

Zasady Bider­manna to przede wszyst­kim reguły żoł­nie­rza pie­choty z pierw­szej linii. „W śmier­tel­nym boju” nie było począt­kowo napi­sane dla szer­szego grona odbior­ców ani nawet dla nie­miec­kich wete­ra­nów, lecz powstało dla zamknię­tej, wewnętrz­nej grupy: tych żoł­nie­rzy z pułku i dywi­zji Bider­manna, któ­rzy prze­trwali wojnę. Autor nie zaprzą­tał sobie głowy wyja­śnia­niem struk­tur orga­ni­za­cyj­nych i ter­mi­no­lo­gii, z któ­rymi jego czy­tel­nicy naj­praw­do­po­dob­niej byli za pan brat. Należy także pamię­tać, że jako młod­szy ofi­cer, Bider­mann nie­ko­niecz­nie musiał na bie­żąco orien­to­wać się we wszyst­kich aspek­tach dzia­łań jego nad­rzęd­nej for­ma­cji. Jego ame­ry­kań­ski odpo­wied­nik też by się nie orien­to­wał. Ostat­nie podej­rze­nia co do auten­tycz­no­ści kla­sycz­nego „Zapo­mnia­nego żoł­nie­rza” Guy Sajera oparte są głów­nie na szcze­gó­łach doty­czą­cych nazew­nic­twa, wypo­sa­że­nia, struk­tury dowo­dze­nia i pew­nych loka­li­za­cji, choć jest bar­dzo mało praw­do­po­dobne, by szary żoł­nierz mógł odno­to­wać i zapamię­tać podobne rze­czy. To samo doty­czy dowód­ców plu­to­nów czy kom­pa­nii.

Tym samym będzie tu na miej­scu przy­bli­że­nie czy­tel­ni­kowi nie­miec­kiej pie­choty okresu II wojny świa­to­wej. Podob­nie jak we wszyst­kich armiach, pod­sta­wową czę­ścią jej struk­tury była dywi­zja. Jed­nak w odróż­nie­niu od prak­tyki armii ame­ry­kań­skiej, pole­ga­ją­cej na two­rze­niu homo­ge­nicz­nych, wymien­nych for­ma­cji, nie­miec­kie dywi­zje pie­choty były orga­ni­zo­wane i wypo­sa­żane na zasa­dzie fal mobi­li­za­cyj­nych – Wel­len – któ­rych w cza­sie wojny było nie mniej niż trzy­dzie­ści pięć. 132 Dywi­zja Pie­choty Got­tloba Bider­manna była jed­nostką „jede­na­stej fali”, sfor­mo­waną we wrze­śniu 1940 roku do służby pod­czas inwa­zji Rosji, którą Hitler i Dowódz­two Naczelne już wów­czas pla­no­wali. Jed­nostka weszła do boju w cza­sie krót­kiej kam­pa­nii na Bał­ka­nach w kwiet­niu i maju 1941 roku, ale jej praw­dziwa wojna zaczęła się wraz z prze­kro­cze­niem gra­nicy rosyj­skiej w dniu 30 czerwca. To wła­śnie wtedy Bider­mann zaczyna swoją opo­wieść.

Począt­kowo dywi­zje każ­dej fali mobi­li­za­cyj­nej miały nieco inne uzbro­je­nie, w zależ­no­ści od tego, co było dostępne w arse­na­łach lub co Rze­sza była w sta­nie ścią­gnąć z ostat­nio pod­bi­tych tery­to­riów. Nie­które dywi­zje poma­sze­ro­wały na Rosję, uzbro­jone w zdo­byczne fran­cu­skie działka prze­ciw­pan­cerne i z kolum­nami zaopa­trze­nio­wymi wypo­sa­żo­nymi we fran­cu­skie pojazdy. Na przy­kład kom­pa­nia prze­ciw­pan­cerna, w któ­rej począt­kowo słu­żył Bider­mann, do holo­wa­nia swo­ich dzia­łek uży­wała lek­kich fran­cu­skich cią­gni­ków gąsie­ni­co­wych – Che­ni­lette Lor­ra­ine.

W porów­na­niu z wypo­sa­że­niem, sama orga­ni­za­cja była już bar­dziej ustan­da­ry­zo­wana. Nie­miecka dywi­zja pie­choty skła­dała się z trzech trzy­ba­ta­lio­no­wych puł­ków. W przy­padku 132 Dywi­zji Pie­choty były to pułki o nume­rach 436, 437 i 438. Jed­nostka miała też w skła­dzie pułk arty­le­rii, zło­żony z czte­rech bata­lio­nów ponu­me­ro­wa­nych od I do IV, w prze­ci­wień­stwie do ame­ry­kań­skiej zasady, pole­ga­ją­cej na przy­po­rząd­ko­wa­niu czte­rech samo­dziel­nych bata­lio­nów szta­bowi arty­le­rii. Co rów­nież nie­spo­ty­kane w armii ame­ry­kań­skiej, nie­miecka dywi­zja posia­dała bata­lion prze­ciw­pan­cerny i bata­lion roz­po­znaw­czy, wypo­sa­żony w konie, rowery i nie­wielką liczbę lek­kich samo­cho­dów pan­cer­nych. Zgod­nie z nie­miec­kim stan­dar­dem, pod­od­działy te miały nume­ra­cję zgodną z nume­rem macie­rzy­stej dywi­zji.

Służby medyczne, saper­skie oraz zaopa­trze­nie i łącz­ność były zor­ga­ni­zo­wane podob­nie jak w armii ame­ry­kań­skiej, choć ist­niała jedna, bar­dzo istotna róż­nica. Nie­miec­kie dywi­zje pie­choty pole­gały pra­wie wyłącz­nie na ciągu kon­nym. W 1939 roku, peł­no­eta­towa jed­nostka pierw­szej fali mobi­li­za­cyj­nej, z prio­ry­te­to­wym przy­dzia­łem sprzętu, posia­dała ponad pięć tysięcy koni, ale tylko nie­całe sześć­set cię­ża­ró­wek. Wymu­szony, cha­otyczny pro­ces dozbro­je­nia, przy­pa­da­jący za cza­sów wła­dzy nazi­stow­skiej na lata 1933–1939, nie pozwo­lił nawet na marze­nia o roz­wi­nię­ciu nie­miec­kiego prze­my­słu moto­ry­za­cyj­nego do poziomu wystar­cza­ją­cego dla zmo­to­ry­zo­wa­nia potęż­nej armii. Naczelne dowódz­two, które byłoby nikim, o ile nie pod­da­łoby się pew­nej logice, odpo­wie­działo na owe zapo­trze­bo­wa­nie opra­co­wa­niem całej gamy naj­no­wo­cze­śniej­szych wozów cią­gnię­tych przez konie – z takimi udo­sko­na­le­niami jak łoży­sko­wane koła czy gumowe opony. Dostar­czano je jed­nost­kom, które i tak miały prze­miesz­czać się na wła­snych nogach. Jedy­nym wyjąt­kiem były tu kom­pa­nie i bata­liony prze­ciw­pan­cerne, albo­wiem ocze­ki­wano od nich szyb­kiego reago­wa­nia na manewry nie­przy­ja­ciel­skiej broni pan­cer­nej. W innych przy­pad­kach, jeśli żoł­nierz jechał, było to wyjąt­kiem od ogól­nie przy­ję­tej reguły i nazbyt czę­sto sta­no­wiło oznakę sytu­acji kry­zy­so­wej.

Straty w sile żywej i sprzę­cie bojo­wym wymu­siły w cza­sie wojny kilka mody­fi­ka­cji. W 1944 roku naj­istot­niej­szą zmianą orga­ni­za­cyjną w 132 Dywi­zji Pie­choty było zre­du­ko­wa­nie każ­dego pułku pie­choty do dwóch bata­lio­nów i prze­kształ­ce­nie bata­lionu roz­po­znaw­czego w tak zwany bata­lion fizy­lie­rów, co w prak­tyce ozna­czało, iż dowódca dywi­zji miał bez­po­śred­nią zwierzch­ność nad sied­mioma bata­lionami pie­choty.

Zre­du­ko­wa­nie liczby żoł­nie­rzy było, przy­naj­mniej w teo­rii, rekom­pen­so­wane nowym uzbro­je­niem. Naj­lep­szym spo­so­bem na prze­śle­dze­nie tego pro­cesu jest nieco dokład­niej­sze prze­ana­li­zo­wa­nie struk­tury 437 Pułku Pie­choty, w któ­rym Bider­mann słu­żył przez więk­szość wojny. Ci, któ­rzy inte­re­sują się armią ame­ry­kań­ską okresu II wojny świa­to­wej, nie znajdą tu wielu nie­spo­dzia­nek. Ame­ry­kań­ski pułk pie­choty z lat 1941-1945 był, przy­naj­mniej na papie­rze, nie­malże iden­tyczny ze swym nie­miec­kim odpo­wied­ni­kiem. W rze­czy­wi­sto­ści, struk­tura orga­ni­za­cyjna przy­jęta przez Stany Zjed­no­czone w 1940 roku była świa­domą kopią nie­miec­kiego sche­matu.

Każdy nie­miecki bata­lion pie­choty posia­dał trzy kom­pa­nie i tak zwaną kom­pa­nię kara­bi­nów maszy­no­wych, choć podob­nie jak ame­ry­kań­ska kom­pa­nia broni cięż­kiej, miała ona w skła­dzie plu­ton moź­dzie­rzy. Dwa­na­ście kom­pa­nii wcho­dzą­cych w skład pułku ame­ry­kań­skiego było ozna­czo­nych lite­rami A do M, przy czym omi­jano literę J. Nie­miec­kie kom­pa­nie pie­choty były ponu­me­ro­wane od 1 do 12. Nie­miecki pułk pie­choty posia­dał także trzy­na­stą kom­pa­nię o ciągu kon­nym, wypo­sa­żoną w działka krót­kiego zasięgu, prze­zna­czone do bez­po­śred­niego wspar­cia pie­choty. Ame­ry­kań­ski pułk pie­choty dys­po­no­wał orga­niczną kom­pa­nią dział o takim samym prze­zna­cze­niu. W skład każ­dego nie­mieckiego pułku pie­choty wcho­dziła rów­nież kom­pa­nia prze­ciw­pan­cerna – nosząca numer 14 – wypo­sa­żona w dwa­na­ście dzia­łek.

Kom­pa­nia prze­ciw­pan­cerna była jedy­nym w pełni zmo­to­ry­zo­wa­nym pod­od­dzia­łem nie­miec­kiego pułku. Przez więk­szość okresu służby Bider­manna w 14 kom­pa­nii 437 Pułku Pie­choty, posia­dała ona na sta­nie tuzin 37-mili­me­tro­wych dzia­łek. Były one odpo­wied­ni­kami, lub raczej pier­wo­wzo­rami dzia­łek, które armia ame­ry­kań­ska zabie­rze ze sobą do Tune­zji pod koniec 1942 roku. Przy­jęte na uzbro­je­nie w 1936 roku, działka te były na tyle lek­kie, iż na krót­kich dystan­sach można je było prze­ta­czać ręcz­nie. W poło­wie 1941 roku było to już jed­nak ich nie­malże jedyną zaletą. Małe 37-mili­me­trowe poci­ski odbi­jały się od pan­ce­rzy rosyj­skich czoł­gów tak sku­tecz­nie, że broń doro­biła się wąt­pli­wego miana „kołatki”. Szcze­gól­nie w walce z czoł­gami T-34 oraz cięż­kimi KW, które weszły do służby w ciągu pierw­szych sze­ściu mie­sięcy kon­fliktu z Rosją, nie­miec­kie obsady dzia­łek musiały ucie­kać się do metod pole­ga­ją­cych na wstrzy­ma­niu się z ostrza­łem do ostat­niej chwili i celo­wa­niu we wraż­liwe miej­sca, takie jak pier­ścień obro­towy wieży czołgu lub też zmu­szone były do prze­pusz­cza­nia wro­gich maszyn w nadziei na uzy­ska­nie tra­fie­nia w bok lub tył pojazdu. Zarówno jedna, jak i druga metoda wią­zała się z ogrom­nym ryzy­kiem i wyma­gała sta­lo­wych ner­wów i abso­lut­nie ide­al­nego zgra­nia obsługi.

Ów aspekt tak­tyczny jest istotny, albo­wiem przez więk­szą część wojny na wscho­dzie, holo­wana arty­le­ria prze­ciw­pan­cerna była pod­sta­wo­wym środ­kiem nie­miec­kiej obrony przed opan­ce­rzo­nymi pojaz­dami nie­przy­ja­ciela. W prze­ci­wień­stwie do ame­ry­kań­skiej dywi­zji pie­choty, zwy­kle mogą­cej liczyć na wspar­cie przy­dzie­lo­nego bata­lionu pan­cer­nego lub samo­bież­nych nisz­czy­cieli czoł­gów, nie­miecka jed­nostka mogła w naj­lep­szym wypadku pole­gać na paru tuzi­nach zaim­pro­wi­zo­wa­nych dział samo­bież­nych dostęp­nych na szcze­blu dywi­zji. Reszta zale­żała od arty­le­rzy­stów i ich Pak-ów w puł­kach pie­choty. Na póź­niej­szym eta­pie wojny działka 37mm ustą­piły miej­sca naj­pierw kali­browi 50 mm, a następ­nie dzia­łom 75 mm i 76 mm, które cha­rak­te­ry­zo­wały się odpo­wied­nio więk­szą sku­tecz­no­ścią w walce z rosyj­skimi czoł­gami i dzia­łami sztur­mo­wymi. Jed­nakże spo­sób myśle­nia żoł­nie­rzy kom­pa­nii prze­ciw­pan­cer­nych i pie­choty, u boku któ­rej wal­czyli, pozo­stał nie­zmienny. Jeśli nie­miecki land­ser z II wojny świa­to­wej był w bli­skim boju rów­nie sku­teczny jak każdy żoł­nierz w histo­rii, to w znacz­nej mie­rze zawdzię­czał to temu, iż nie miał wyboru.

W 1943 roku, po powro­cie ze szko­le­nia ofi­cer­skiego, Bider­mann nie tra­fił już do broni prze­ciw­pan­cer­nej. Zamiast dział­kami, przy­szło mu dowo­dzić pod­od­dzia­łami pie­choty, któ­rych uzbro­je­nie i dyna­mika dzia­ła­nia odbie­gały znacz­nie od wzor­ców z 1941 roku. Podob­nie jak w przy­padku armii ame­ry­kań­skiej, pod­sta­wo­wym ele­men­tem kom­pa­nii pie­choty była gruppe, lub dru­żyna. Tak­tyka ame­ry­kań­skiej pie­choty zale­żała od indy­wi­du­al­nego strzelca i jego samo­pow­ta­rzal­nego kara­binu M1 Garand. Auto­ma­tyczny kara­bin, orga­niczny dla każ­dej dru­żyny, był bro­nią wspar­cia. Nato­miast nie­miecka dru­żyna zbu­do­wana była wokół swego lek­kiego kara­binu maszy­no­wego. W dru­giej czę­ści wspo­mnień Bider­manna, MG-42 odgrywa ogromną rolę. Czy to w obro­nie, czy w ataku, reszta dru­żyny ze swymi powta­rzal­nymi Mau­se­rami miała za zada­nie chro­nić obsługę kara­binu maszy­no­wego i dbać o zaopa­trze­nie jej w amu­ni­cję. Dopóki kara­bin maszy­nowy był sprawny, ist­niała dobra szansa na utrzy­ma­nie danej pozy­cji w boju z każ­dym prze­ciw­ni­kiem, poza przy­pad­kami, kiedy wróg dys­po­no­wał przy­tła­cza­jącą prze­wagą ilo­ściową – lub czoł­gami.

Ze swoją ogromną szyb­ko­strzel­no­ścią i łatwą do wymiany lufą, MG-42 przy­naj­mniej w czę­ści rekom­pen­so­wał osła­bie­nie pierw­szo­li­nio­wych jed­no­stek nie­miec­kich. Każdy żoł­nierz, który miał tylko ku temu oka­zję, zamie­niał swój kara­bin z prze­łomu wie­ków na pisto­let maszy­nowy, czy to nie­miecki MP-40, czy też któ­ryś z jego rosyj­skich odpo­wied­ni­ków. Te ostat­nie były popu­larne ze względu na swoją pro­stotę, nie­za­wod­ność, a zwłasz­cza róż­nicę w sile ognia i to pomimo ryzyka wpad­nię­cia pod ostrzał wła­snych sił ze względu na swój cha­rak­te­ry­styczny odgłos wystrza­łów. Podobny sta­tus, dokład­nie z tych samych powo­dów, osią­gnie kie­dyś wśród Ame­ry­ka­nów w Wiet­na­mie słynny AK-47.

Z począt­kiem 1943 roku, przy­ci­śnięta do muru nie­miecka pie­chota zacznie także otrzy­my­wać dostawy pierw­szego na świe­cie kara­binka sztur­mo­wego – Sturm­ge­wehr. Mając lżej­szy i mniej­szy nabój niż jego poprzed­nicy, kara­bi­nek był w sta­nie strze­lać w try­bie w pełni auto­ma­tycz­nym oraz był odporny na naj­gor­sze warunki pogo­dowe. Ni­gdy nie stał się bro­nią powszech­nie uży­waną, nie­mniej był dostępny nawet w tak naj­zwy­klej­szych for­ma­cjach jak 132 Dywi­zja Pie­choty. Choć Bider­mann tego nie mówi, można logicz­nie zało­żyć, iż sko­rzy­stał z faktu posia­da­nia stop­nia ofi­cer­skiego i zadbał o to, by przez więk­szość czasu mieć tę broń przy sobie.

Nie­miecka dywi­zja pie­choty posia­dała jesz­cze jedną jed­nostkę orga­ni­za­cyjną, nie­znaną w dywi­zji ame­ry­kań­skiej – bata­lion kadrowy czy też zapa­sowy. Było to czę­ścią prze­my­śla­nej poli­tyki. Niemcy były podzie­lone na dwa­dzie­ścia jeden okrę­gów woj­sko­wych i każda dywi­zja Wehr­machtu była przy­po­rząd­ko­wana do jed­nego z okrę­gów jako źró­dła swych uzu­peł­nień. Okręgi były na tyle małe, by zacho­wać regio­nalną odręb­ność i jed­no­cze­śnie na tyle duże, by nie dopu­ścić do sytu­acji, w któ­rej okre­ślone mia­sto czy region traci w jakiejś kata­stro­fie swych wszyst­kich mło­dych ludzi, jak to bywało w przy­padku bry­tyj­skich pals bat­ta­lions1 z 1916 roku. 132 Dywi­zja Pie­choty zaczęła swoje ist­nie­nie jako for­ma­cja bawar­ska z VII Okręgu. Następ­nie prze­nie­siono ją do Okręgu XII, w któ­rego skład wcho­dziła Saara, Pala­ty­nat Eifel, a po 1940 roku także ponow­nie przy­łą­czona do Rze­szy Lota­ryn­gia – gdzie Bider­mann zamel­do­wał się po zakoń­cze­niu kursu ofi­cer­skiego.

Ogólna zasada pole­gała na tym, iż rekruci, wyle­czeni ranni i żoł­nie­rze, któ­rzy ukoń­czyli kursy spe­cja­li­styczne, mel­do­wali się w bazie macie­rzy­stego pułku, skąd byli wysy­łani na front, zwy­kle jako zor­ga­ni­zo­wane pod­od­działy mar­szowe. Po zgło­sze­niu się w bata­lio­nie zapa­so­wym, byli roz­sy­łani zgod­nie z zapo­trze­bo­wa­niem. Lata wojny dopro­wa­dziły jed­nak do pew­nej ero­zji tego sys­temu. Dowolna baza wysy­łała ludzi do dowol­nych jed­no­stek – tam, gdzie ich aku­rat naj­bar­dziej potrze­bo­wano. Z żoł­nie­rzy tych for­mo­wano także doraźne grupy bojowe, aby reago­wać na sytu­acje kry­zy­sowe. Zatra­cała się regio­nalna toż­sa­mość puł­ków i dywi­zji, co można wyczy­tać w opo­wie­ści Bider­manna. Tak czy ina­czej, kon­cep­cja mak­sy­mal­nego zacho­wa­nia toż­sa­mo­ści poszcze­gól­nych jed­no­stek ni­gdy nie ule­gła osta­tecz­nemu roz­kła­dowi.

Do samego końca wojny owa spój­ność w zna­czący spo­sób przy­czy­niła się do utrzy­ma­nia efek­tyw­no­ści nie­miec­kich jed­no­stek na pierw­szej linii, w szcze­gól­no­ści impro­wi­zo­wa­nych for­ma­cji, jak te, któ­rymi przy­szło nie­kiedy dowo­dzić Bider­man­nowi. To, co okre­śla on mia­nem „rezerwy sztur­mo­wej” czy „kom­pa­nii alar­mo­wej” było stwo­rzoną ad hoc grupą bojową, która dzia­łała jako awa­ryjna siła ude­rze­niowa. Grupy takie, two­rzone zwy­kle wokół puł­ko­wego plu­tonu sape­rów, mogły mieć w skła­dzie pisa­rzy, kucha­rzy, mogą­cych cho­dzić ran­nych, maru­de­rów – wszyst­kich tych, któ­rych nie­wielu ame­ry­kań­skich ofi­ce­rów wybra­liby do nie­bez­piecz­nych misji, nawet gdyby byli jedy­nymi pod ręką. Jed­nakże w ostat­nich mie­sią­cach wojny ci Sad Sacks2 437 Pułku Pie­choty przy­czy­nili się do ura­to­wa­nia sytu­acji w wielu peł­nych despe­ra­cji chwi­lach.

Żoł­nie­rze ni­gdy nie wal­czyli lepiej niż Got­tlob Bider­mann, land­se­rzy ze 132 Dywi­zji Pie­choty i miliony innych żoł­nie­rzy w mun­du­rach feld­grau. I ni­gdy żad­nym żoł­nie­rzom nie przy­szło bić się o gor­szą sprawę. Czy Bider­mann i jego towa­rzy­sze broni byli, jak sami czę­sto się upie­rają, zwy­kłymi ludźmi wyko­nu­ją­cymi swój obo­wią­zek w nie­zwy­kłych cza­sach? Czy obsce­niczna rze­czy­wi­stość Nowego Ładu Adolfa Hitlera była tak odle­gła od oko­pów na pierw­szej linii frontu? Tutaj, rzecz jasna, nie ma opi­sów scen masa­kro­wa­nia jeń­ców wojen­nych czy mor­do­wa­nia cywi­lów. Wręcz prze­ciw­nie, Bider­mann dokłada sta­rań, aby opi­sać cie­płe sto­sunki z miesz­kań­cami Krymu. Wie­lo­krot­nie powta­rza, że wzięci do nie­woli Rosja­nie byli „porząd­nie” trak­to­wani. Wśród kilku odle­głych nawią­zań do holo­cau­stu znaj­dziemy opis zażar­tego boju na „żydow­skim cmen­ta­rzu” w pobliżu Lenin­gradu – iro­nii, która zapewne umknęła auto­rowi i jego ludziom pod­czas ich walki o prze­trwa­nie w oto­cze­niu, które niczego nie wyba­cza.

W tek­ście Bider­manna nie znaj­dziemy też ide­olo­gicz­nego napię­cia, które w ogól­nych zary­sach szki­cuje Ste­phen Fritz i Omer Bar­tov, jako coś cha­rak­te­ry­stycz­nego dla Wehr­machtu w miarę postępu wojny. To typowe dla wspo­mnień nace­cho­wa­nych pięć­dzie­się­cioma latami reflek­sji i czte­rema latami doświad­czeń. Byłoby nie­zwy­kłe, gdyby samo­zwań­czy „zwy­kły Nie­miec”, pró­bu­jący odszu­kać prawdę, którą zapa­mię­tał, przy­znał po tylu latach, jak ważny w życiu codzien­nym był naro­dowy socja­lizm pra­cu­jący dla utrzy­ma­nia morale i woj­sko­wej efek­tyw­no­ści. Podob­nie nie należy cał­ko­wi­cie brać za dobrą monetę licz­nych alu­zji do roz­cza­ro­wa­nia, pesy­mi­zmu i cyni­zmu.

Tam, gdzie Bider­mann zbliża się do uzna­nia ide­olo­gii, to miej­sca, w któ­rych bez­kry­tycz­nie zakłada, iż ponie­waż Niemcy są lep­szymi żoł­nie­rzami niż Rosja­nie, muszą też być lep­szymi isto­tami ludz­kimi. Zde­cy­do­wa­nie nie będąc sym­bo­lem ani punk­tem odnie­sie­nia, Adolf Hitler jest dla żoł­nie­rzy 437 Pułku rów­nie odle­gły, jak Niemcy, któ­rymi rzą­dzi. A mimo to te dwa pod­tek­sty łączą się, by opo­wie­dzieć „praw­dziwą wojenną histo­rię”. Jakim­kol­wiek połą­cze­niem inten­cji i pamięci nie byłoby „W śmier­tel­nym boju”, jest ono syn­tezą poglą­dów. Świat Bider­manna to jego oddział, jego towa­rzy­sze broni – jego „zgraja”, der Hau­fen. „Spo­łecz­ność ludowa” staje się zbio­rem obra­zów z wybla­kłych zdjęć i zaka­mar­ków gasną­cej pamięci. „Nie­miecka misja na wscho­dzie” jest zre­du­ko­wana do prze­trwa­nia w walce z prze­możną siłą.

Nawet „bra­ter­stwo” staje się kon­struk­cją. Jed­nym z naj­bar­dziej prze­ra­ża­ją­cych zapi­sów w tych wspo­mnie­niach jest rela­cja Bider­manna z woj­sko­wej egze­ku­cji. Pier­wot­nym prze­stęp­stwem ofiary była kra­dzież żyw­no­ści i papie­ro­sów z prze­syłki pocz­to­wej – z pew­no­ścią nie bła­hostka w żad­nej armii żad­nego okresu w histo­rii. Jed­nak w armii Hitlera taki wystę­pek pocią­gał za sobą tak surowe kon­se­kwen­cje, że zło­dziej wolał posu­nąć się do mor­der­stwa niż ryzy­ko­wać donie­sie­nie. To, co w armii bry­tyj­skiej czy ame­ry­kań­skiej ucho­dzi­łoby za drobne prze­wi­nie­nie, w Wehr­mach­cie było czę­ścią tak bru­tal­nego sys­temu dys­cy­pli­nar­nego, że posłał on pod ścianę pięt­na­ście tysięcy wła­snych żoł­nie­rzy, a ponad sto tysięcy ska­zał na kary wię­zie­nia dłuż­sze niż jeden rok. Kolejne tysiące zesłał do bata­lio­nów kar­nych, w któ­rych warunki, według słów jed­nego z tych, któ­rzy przez nie prze­szli, były „podobne do celi śmierci”. „To”, jak powie­dział wybitny histo­ryk Man­fred Mes­ser­schimdt, „było tym, co nazi­ści nazy­wali ‘ludową wspól­notą’!”

Cha­rak­te­ry­styczną dla współ­cze­snych wojen „deper­so­na­li­za­cję” i „uprzed­mio­to­wie­nie” nie­przy­ja­ciół okre­śla się jako waru­nek wstępny do „odczło­wie­cze­nia”, które jest z kolei pierw­szym kro­kiem do zabi­ja­nia, czy to na polu wali, czy na tyłach, czy w obo­zach kon­cen­tra­cyj­nych. Ale uprzed­mio­to­wie­nie wymaga inte­rak­cji. Aby kogoś odczło­wie­czyć, trzeba go zoba­czyć. Wojna także izo­luje, stwa­rza­jąc śro­do­wi­ska, gdzie wszystko „poza” jakimś istot­nym cen­trum jest postrze­gane przez żoł­nier­ski odpo­wied­nik szkla­nego klo­sza Syl­wii Plath. Pod koniec opo­wie­ści Got­tloba Bider­manna, Rosja­nie są mniej odczło­wie­czeni niż nie­wi­doczni. Niemcy nie ule­gli demo­der­ni­za­cji, lecz zostali odcy­wi­li­zo­wani. Ci żoł­nie­rze 437 Pułku Pie­choty, któ­rzy oca­leli, przy­po­mi­nają nie­jako pre­hi­sto­ryczną zgraję ści­śnięta przy ogni­sku, ślepo wpa­trzoną w pło­mień niczym w tali­zman, mający ich ochro­nić przed nie­na­zwa­nym hor­ro­rem, który maja­czy poza małym krę­giem świa­tła.

Den­nis Sho­wal­ter

Nie­win­nym, któ­rzy zgi­nęli.

Rozdział 1 – Marsz na wschód

Roz­dział 1 Marsz na wschód

Jeśli jest coś potęż­niej­szego niż prze­zna­cze­nie,to odwaga, która mu się nie­ugię­cie prze­ciw­sta­wia.Geibel

30 CZERWCA 1941 roku. Letni żar roz­lał się po bez­kre­snych rów­ni­nach wschod­niej Pol­ski i tylko ruch lekko koły­szą­cego nami pociągu przy­no­sił ulgę od gorąca. Ciężko zała­do­wany esze­lon toczył się powoli przez roz­rzu­cone tu i ówdzie sosnowe zagaj­niki i poła­cie piasz­czy­stej, leżą­cej odło­giem ziemi. W naszej dro­dze na wschód mija­li­śmy malut­kie wio­ski i prze­kra­cza­li­śmy wijące się rzeki.

Poza dziećmi, które nie­kiedy machały do nas z zaku­rzo­nych dróg i pobo­czy, miej­scowa lud­ność w więk­szo­ści nas igno­ro­wała. Męż­czyźni i kobiety w burych ubra­niach, któ­rych obser­wo­wa­li­śmy z daleka, roz­pły­wali się w drga­ją­cym żarem powie­trzu, pod­czas gdy koła pociągu zosta­wiały ich coraz dalej w tyle. Wszyst­kie te godziny spę­dza­li­śmy sie­dząc lub leżąc, odpo­czy­wa­jąc pod bez­chmur­nym nie­bem na wago­nach-plat­for­mach pomię­dzy sta­ran­nie zamo­co­wa­nymi pojaz­dami i uzbro­je­niem.

W prze­ci­wień­stwie do prze­pi­sów czasu pokoju, które rzą­dziły naszym dotych­cza­so­wym życiem, zezwo­lono nam na roz­pię­cie gór­nego guzika naszych sza­ro­zie­lo­nych mun­du­rów i na pod­wi­nię­cie ręka­wów, aby­śmy w palą­cym upale mogli poczuć przy­naj­mniej odro­binę ulgi. Pierw­sze donie­sie­nia z frontu wojny z Rosją pocho­dziły sprzed kilku dni i nie roz­ma­wia­li­śmy wiele na temat per­spek­tyw szyb­kiego wej­ścia do boju. Wszy­scy byli pewni, że wojna ze Związ­kiem Radziec­kim, podob­nie jak kon­flikty z Pol­ską i Fran­cją, zakoń­czy się szybko.

Nad ranem uka­zały nam się mury i wieże Kra­kowa, świę­tego mia­sta Pol­ski, gdzie w kate­drze zło­żono serce Pił­sud­skiego. Poskrzy­pu­jąc hamul­cami, nasz skład zatrzy­mał się na małym, pokry­tym pyłem przy­stanku kole­jo­wym i w ciągu paru sekund oto­czył nas wia­nu­szek zanie­dba­nych dzie­cia­ków, igno­ro­wa­nych przez stró­żu­ją­cych w pobliżu żoł­nie­rzy żan­dar­me­rii o kamien­nych twa­rzach. „Bidde um bror, Herr,” wołały żało­snym tonem w łama­nym nie­miec­kim, brud­nymi rącz­kami chwy­ta­jąc łap­czy­wie smaczne kęski, które wycią­ga­li­śmy dla nich z chle­ba­ków. Pozwo­lono nam na opusz­cze­nie wago­nów i dzie­ciaki obstą­piły nas ze wszyst­kich stron.

„Biedna Pol­ska,” pomy­śla­łem w duchu. Wrę­czy­łem kawa­łek chleba spryt­nej małej dziew­czynce w zamian za wymiętą gazetę. Została wydru­ko­wana dzień wcze­śniej w języku nie­miec­kim i pol­skim i można w niej było zna­leźć pierw­sze wia­do­mo­ści o ope­ra­cji na wscho­dzie: mar­szu na Lwów. W ręce nie­miec­kie szybko wpa­dły Grid­now, Wilno, Brześć Litew­ski, Kowno i Dyne­burg. Eks­ta­tyczne nagłówki obwiesz­czały o znisz­cze­niu 2.582 sowiec­kich samo­lo­tów i 1.297 pojaz­dów pan­cer­nych. Oku­po­wana przez Sowie­tów Pol­ska była uwal­niana spod jarzma bol­sze­wi­ków.

Wkrótce żan­dar­me­ria woj­skowa oży­wiła się, za pomocą gwizd­ków, krzy­ków i gesty­ku­la­cji dając nam do zro­zu­mie­nia, iż powin­ni­śmy wra­cać do pociągu, więc ponow­nie zała­do­wa­li­śmy się na plat­formy. Wagony jęk­nęły w pro­te­ście, napięły się pod cię­ża­rem i gdy powoli zaczę­li­śmy posu­wać się do przodu, na głos odczy­ta­łem wia­do­mo­ści z gazety kole­gom z obsługi naszego działa. Wszy­scy apa­tycz­nie wyle­gi­wali się na plat­for­mie, nie prze­ja­wia­jąc więk­szego zain­te­re­so­wa­nia. Pod­nio­słem wzrok znad gazety i spoj­rza­łem do tyłu na peron, teraz zajęty tylko przez grupkę małych obdar­tu­sów. Nasza podróż ku nie­zna­nemu prze­zna­cze­niu trwała dalej.

1 lipca zatrzy­ma­li­śmy się dzie­sięć kilo­me­trów na zachód od wsi Peł­ki­nie, nie­da­leko Jaro­sła­wia, gdzie wyła­do­wa­li­śmy się i ruszy­li­śmy w kie­runku wschod­nim. Pie­chota wycią­gnęła się w długą kolumnę mar­szową, sma­ku­jąc nie­uchronny los każ­dego pie­cho­cińca. Nasze działko prze­ciw­pan­cerne jechało daleko przed nami, pod­cze­pione do cią­gnika gąsie­ni­co­wego Che­ni­lette, zdo­by­tego w cza­sie kam­pa­nii fran­cu­skiej.

Nasz zmysł powo­nie­nia natych­miast wychwy­cił utrzy­mu­jący się w powie­trzu zapach dymu i popiołu i wkrótce mogli­śmy ujrzeć wiel­kie leje i wypa­lone wraki pojaz­dów, będące dowo­dem na dzia­łal­ność nie­miec­kich bom­bow­ców nur­ku­ją­cych – Stu­ka­sów. Zatrzy­ma­li­śmy się na postój przy tym­cza­so­wej, przy­droż­nej kan­ty­nie, gdzie pod czuj­nym okiem wszę­do­byl­skiej żan­dar­me­rii woj­sko­wej, sio­stry nie­miec­kiego Czer­wo­nego Krzyża cho­chlami nabie­rały zimną kawę z cią­gnię­tej przez konie kuchni polo­wej i nale­wały w pod­sta­wiane przez nas kubki. Na próżno zada­wały nam pyta­nia o ostat­nie wie­ści z domu.

Kon­ty­nu­owa­li­śmy marsz długą, szarą kolumną, zosta­wia­jąc w tyle sio­stry Czer­wo­nego Krzyża i posu­wa­jąc się dalej w kie­runku wschod­nim. Kiedy zaczął zapa­dać zmierzch, odna­leź­li­śmy nasze pojazdy i działa pod drze­wami, które z rzadka pora­stały pobo­cze wąskiej drogi. Roz­ka­zano nam zama­sko­wać się przed obser­wa­cją z powie­trza, co usi­ło­wa­li­śmy zro­bić za pomocą cien­kich gałą­zek.

O świ­cie wyprze­dziły nas kolumny zaopa­trze­niowe, toczące się główną szosą w kie­runku odle­głego wschodu słońca. Kolejny dzień spę­dzi­li­śmy na mar­szu po śla­dach zaopa­trze­niow­ców, zaś póź­nym popo­łu­dniem po raz pierw­szy ujrze­li­śmy nie­przy­ja­ciela.

Pokrytą kurzem drogą w prze­ciw­nym kie­runku cią­gnęły nie­ma­jące końca kolumny rosyj­skich jeń­ców wojen­nych w wymię­tych, zie­lono-brą­zo­wych mun­du­rach. Wielu spo­śród tych żoł­nie­rzy, któ­rzy nie mieli cza­pek, osła­niało głowy przed palą­cym słoń­cem za pomocą kępek trawy lub szmat, owi­nię­tych wokół ogo­lo­nych na gładko głów. Niektó­rzy szli boso, na wpół ubrani, dając dowód szyb­ko­ści, z jaką nasze ata­ku­jące oddziały prze­ła­mały ich pozy­cje.

Z powodu owej dziw­nej pstro­ka­ci­zny ubio­rów w naszych oczach led­wie przy­po­mi­nali żoł­nie­rzy, będąc mie­sza­niną Rosjan, ciem­no­skó­rych miesz­kań­ców Kau­kazu, Kir­gi­zów, Uzbe­ków, noma­dów o mon­gol­skich rysach, przy­by­szów z dwóch kon­ty­nen­tów, na któ­rych roz­cią­gał się Zwią­zek Radziecki. Prze­cho­dzili obok nas smęt­nie, ze spusz­czo­nym wzro­kiem; gdzie­nie­gdzie można było dostrzec grupki pod­trzy­mu­jące innych, któ­rzy naj­wy­raź­niej doznali obra­żeń, byli cho­rzy lub wycień­czeni. W szkole uczono nas, że góry Uralu oddzie­lają Europę od Azji; a jed­nak tutaj widzie­li­śmy Azję w miej­scu, które uwa­ża­li­śmy za śro­dek Europy. Długa kolumna nie­szczę­ścia znik­nęła nam za ple­cami i wraz z nadej­ściem ciem­no­ści zatrzy­ma­li­śmy się na odpo­czy­nek. Pod roz­gwież­dżo­nym nie­bem okrę­ci­li­śmy się masku­ją­cymi pałat­kami i spa­li­śmy do samego świtu.

14 kom­pa­nia prze­ciw­pan­cerna została prze­su­nięta do szpicy i dokład­nie o godzi­nie pią­tej rano ruszy­li­śmy w dal­szą drogę. Roz­sy­pu­jące się ruiny wypa­lo­nych domów stały, jak niemi świad­ko­wie walk, które o Jaro­sław toczono w cza­sie pol­skiej kam­pa­nii, która, choć zakoń­czona tylko dwa lata temu, teraz wyda­wała się odle­gła o całe wieki. Prze­kra­cza­jąc San w Radym­nie, posta­wi­li­śmy pierw­sze kroki na rosyj­skiej ziemi.

Minę­li­śmy duży nie­miecki cmen­tarz z I wojny świa­to­wej. Nad bramą wybla­kłe litery na drew­nia­nym tle infor­mo­wały: „Pamięci naszych towa­rzy­szy broni pole­głych pod Dubro­wicą”. Naszej kolum­nie nie pozwo­lono zatrzy­mać się na tyle długo, byśmy mogli obej­rzeć nagrobki. Wtedy nie zda­wa­li­śmy sobie jesz­cze sprawy, jak wiele naszych wła­snych cmen­tarzy pozo­sta­wimy wzdłuż dróg naszego mar­szu w głąb Rosji. Wkrótce natra­fi­li­śmy na świeże wzgórki ziemi ozna­czone cio­sa­nymi z brzozy krzy­żami i zwień­czone cha­rak­te­ry­stycz­nymi sta­lo­wymi heł­mami nie­mieckiego Wehr­machtu. Pierw­szych, mil­czą­cych i krwa­wych świad­ków przy dro­dze na wschód usta­wiono w regu­lar­nych rzę­dach i kolum­nach, a my pró­bo­wa­li­śmy odwra­cać od nich wzrok, który jed­nak cią­gle powra­cał do gro­bów. Szli­śmy dalej bez słowa, a ciche czer­wono-brą­zowe kop­czyki zda­wały się wzy­wać nas, jakby chciały powie­dzieć, „Nie zosta­wiaj­cie nas tutaj… nie porzu­caj­cie nas w tym dziw­nym miej­scu”.

Od strony Lwowa dobie­gały przy­tłu­mione odgłosy ognia arty­le­ryj­skiego. Stan dróg stop­niowo się pogar­szał i na ludziach, koniach i pojaz­dach zaczął grubą war­stwą osia­dać kurz. Gdy słońce stało w zeni­cie niczym wielka poma­rań­czowa kula, z tru­dem prze­bi­ja­jąc się przez duszące chmury kurzu, przed sobą mogli­śmy ujrzeć wyłącz­nie nie­wy­raźną syl­wetkę pojazdu naszego plu­tonu. Pot i brud łączyły się, two­rząc dzi­waczne kształty na twa­rzach pobły­sku­ją­cych spod cięż­kich, zie­lo­nych heł­mów. W pobliżu Kra­kowca ponow­nie połą­czy­li­śmy nasze pałatki w namioty i spę­dzi­li­śmy tam noc.

Nasza ody­seja doni­kąd trwała, a my podą­ża­li­śmy ku nie­zna­nemu prze­zna­cze­niu. Mija­li­śmy pry­mi­tywne wsie, sto­jące wzdłuż dróg, gdzie rosyj­skie kobiety i dzieci wpa­try­wały się w nas z zacie­nio­nych sieni i przy­glą­dały się nam zza zasłony nie­he­blo­wa­nych okien. Jed­nymi męż­czy­znami, któ­rych mogli­śmy dostrzec, byli sta­rzy wete­rani daw­nych wojen.

Pytani, miesz­kańcy wio­sek opo­wia­dali nam o bol­sze­wi­kach. Gdy mówili, w ich oczach czaił się strach i obawa przed sybe­ryj­skimi łagrami. Twier­dzili, że w szko­łach wiszą obrazy Chry­stusa i Sta­lina, a kiedy wiej­scy nauczy­ciele zada­wali pyta­nie, „Komu dzię­ku­je­cie za wasz codzienny chleb?”, dzieci zmu­szano do odpo­wia­da­nia: „Sta­li­nowi”. Z ulgą stwier­dza­li­śmy, że o skut­kach komu­ni­zmu możemy się dowie­dzieć z pierw­szej ręki, a tego, co pozna­jemy, nie można tak po pro­stu zło­żyć na karb naszej pro­pa­gandy. Nie­der­meyer zauwa­żył: „Dopiero po ujrze­niu Rosji wiemy, jakie to szczę­ście być Niem­cem”.

5 lipca prze­szli­śmy przez Lwów. W począt­ko­wym okre­sie wojny mia­sto dwu­krot­nie doznało poważ­nych znisz­czeń i z poran­nej mgły wynu­rzyły się spa­lone fabryki, zruj­no­wane domo­stwa i znisz­czone czołgi. Z ich tłu­stych, wciąż jesz­cze gorą­cych wra­ków biły w niebo kłęby czar­nego dymu. W jed­nej z czę­ściowo oca­la­łych dziel­nic długa kolejka ludzi stała przed pie­kar­nią. Gdy prze­cho­dzi­li­śmy, patrzyli na nas pustym wzro­kiem.

Rosyj­skie lot­ni­sko we Lwo­wie zostało zruj­no­wane przez Stu­kasy. Poczer­niałe samo­loty i roz­bity sprzęt walały się po oko­licy. W cza­sie prze­rwy w mar­szu żoł­nie­rze wałę­sali się po wra­ko­wi­sku, foto­gra­fu­jąc się na tle znisz­czo­nych sowiec­kich samo­lo­tów i ostroż­nie grze­bali w rumo­wi­sku, pamię­ta­jąc o suro­wych roz­ka­zach zabra­nia­ją­cych rabunku i nie­le­gal­nego przy­własz­cza­nia zdo­bycz­nego sprzętu nie­przy­ja­ciela. Wojna ze Związ­kiem Radziec­kim trwała dopiero od kilku dni, więc wszystko, co miało zwią­zek z sowiecką armią, budziło nasze zacie­ka­wie­nie.

* * *

Nasze prze­mar­sze trwały przez pierw­szą połowę lipca. Nasz szlak całymi dniami wiódł pośród ogrom­nej ilo­ści znisz­czo­nych rosyj­skich czoł­gów, a wywró­cone do góry nogami cią­gniki z zaprzod­ko­wa­nymi dzia­łami polo­wymi leżały roz­rzu­cone wzdłuż dróg. Na polach można było zauwa­żyć porzu­cone sta­no­wi­ska rosyj­skiej arty­le­rii, które wyda­wały się nie­na­ru­szone, co było dowo­dem na to, jak szybko nasza ofen­sywa zła­mała sowiec­kich obroń­ców.

Byli­śmy zdu­mieni stop­niem nasy­ce­nia sowiec­kiej armii środ­kami moto­ro­wymi, pod­czas gdy nasza wła­sna arty­le­ria wciąż bazo­wała na ciągu kon­nym, przy­po­mi­na­ją­cym czasy I wojny świa­to­wej. Mogiły nie­miec­kich i rosyj­skich żoł­nie­rzy napo­ty­kało się teraz razem; nie­miec­kie, przy­ozdo­bione krzy­żami z suro­wego drewna, stały po pra­wej stro­nie drogi, rosyj­skie po lewej. Mogiły Rosjan były bez­i­mienne, ozna­czone tylko wbi­tymi w świeżą zie­mię kara­bi­nami z zatknię­tymi bagne­tami. Na nie­miec­kich gro­bach, jak zawsze, zwy­cza­jowo zatknięte były sta­lowe hełmy, a na nie­któ­rych wisiały na sznur­kach nie­śmier­tel­niki, cze­ka­jące na zebra­nie i opi­sa­nie.

8 lipca, kiedy zbli­ża­li­śmy się do Bro­dów, idąc po sze­ro­kiej, pokry­tej kole­inami dro­dze, minęły nas pojazdy zaopa­trze­niowe i wozy łącz­no­ści z 72 Dywi­zji Pie­choty 6 Armii. Tele­fo­ni­ści powie­dzieli nam, że dywi­zja wzięła Lwów przy stra­cie sze­ściu­set ludzi i z ufno­ścią donie­śli, że wojna zakoń­czy się w ciągu kilku tygo­dni.

Nasz prze­marsz wstrzy­mano na sta­rej gra­nicy rosyj­sko-gali­cyj­skiej. 6 i 17 Armia pode­szła do Linii Sta­lina, ciągu beto­no­wych umoc­nień i sil­nie bro­nio­nych punk­tów oporu. Spo­dzie­wa­li­śmy się, iż nie­przy­ja­ciel będzie się tam zażar­cie bro­nić i byli­śmy zawie­dzeni, gdy nade­szły wie­ści, że 132 Dywi­zja Pie­choty otrzy­mała roz­kaz przej­ścia do odwodu, bowiem więk­szość z nas chciała docze­kać się akcji jesz­cze przed nie­uchronną kapi­tu­la­cją Związku Radziec­kiego.

14 lipca prze­szedł bez echa. Życie wypeł­niła nuda; nasza rze­czy­wi­stość skur­czyła się do sze­ro­kiego na sto metrów traktu, kurzu, błota, palą­cego słońca, burz i nie­skoń­czo­nej, pustej prze­strzeni, gdzie tylko od czasu do czasu rzad­kie kępy drzew cią­gnęły się ku hory­zon­towi. W oddali widać było kryte słomą dachy koł­cho­zo­wych cha­łup i to na nich sku­pia­li­śmy wzrok, niczym na pal­mach na pustyni, aby zwio­dły nas ku pry­mi­tyw­nym stud­niom. Poin­for­mo­wano nas, że Armia Czer­wona w cza­sie odwrotu czę­sto zatru­wała uję­cia wody. Mar­szowi towa­rzy­szył wszę­do­byl­ski smród ze szkie­le­to­wa­tych pozo­sta­ło­ści koń­skich tru­pów, leżą­cych wzdłuż szlaku. Fetor ten zawsze już będzie nam przy­po­mi­nać o sowiec­kim raju, w który przy­szło nam teraz coraz bar­dziej się zagłę­biać.

Po minię­ciu Jam­pola nasze tempo spa­dło. Nie­kiedy mie­li­śmy na tyle szczę­ścia, by w mija­nych wio­skach zdo­być parę cebul albo mar­che­wek, rza­dziej kur­czaka czy kilka jajek, co uroz­ma­icało nieco nasze mono­tonne wyży­wie­nie z kuchni polo­wych. Z roz­rzew­nie­niem wspo­mi­na­li­śmy czasy spę­dzone w Karyn­tii i Zagrze­biu, zanim jesz­cze nastą­pił atak na Rosję, gdzie raczy­li­śmy się zim­nym piwem i śli­wo­wicą.

Pie­chota kon­ty­nu­owała marsz od świtu do zachodu słońca. Pokryci kurzem, spo­ceni i lepcy, bez szans na ucieczkę przed okrut­nym kli­ma­tem, wcho­dzi­li­śmy coraz głę­biej na tery­to­rium Związku Radziec­kiego. Choć było to wbrew regu­la­mi­nowi, aby odcią­żyć nas od nie­sie­nia ple­ca­ków, rekwi­ro­wano małe fur­manki („panje”), cią­gnięte przez nie­złomne rosyj­skie koniki. Gdy cywi­li­za­cja, jaką zna­li­śmy, pozo­sta­wała coraz bar­dziej z tyłu, ten oby­czaj robił się coraz powszech­niej­szy. Nie­liczne ludz­kie osady były pry­mi­tywne i praw­do­po­dob­nie zawszone, tak więc noce spę­dza­li­śmy w namio­tach, sto­gach siana lub naj­czę­ściej na gołej ziemi, owi­ja­jąc się do snu w ćwiartkę pałatki namio­to­wej, którą przy­dzia­łowo otrzy­my­wał każdy land­ser. Żoł­nie­rze z pod­od­dzia­łów o ciągu kon­nym budzili się ran­kami, muskani nosami przez głodne i spra­gnione zwie­rzęta.

Prze­cho­dzi­li­śmy obok drew­nia­nych szkół, które były niczym innym, jak pro­stymi budyn­kami ude­ko­ro­wa­nymi cha­rak­te­ry­styczną czer­woną gwiazdą i poma­lo­wa­nymi na czer­wono mów­ni­cami, słu­żą­cymi do spo­tkań człon­ków par­tii komu­ni­stycz­nej. Postrzę­pione, pokryte kurzem por­trety Lenina i Sta­lina wisiały na ścia­nach. Sta­lin wpro­wa­dził przy­mu­sowe naucza­nie tam, gdzie uprzed­nio, w epoce caratu, alfa­bet był czymś pra­wie nie­zna­nym. Byli­śmy zasko­czeni fak­tem, że wiele dzieci w wieku szkol­nym potra­fiło poro­zu­mie­wać się łama­nym języ­kiem nie­miec­kim. Ze zdo­bycz­nych mate­ria­łów pro­pa­gan­do­wych dowie­dzie­li­śmy się, iż edu­ka­cja poli­tyczna była prio­ry­te­to­wym przed­mio­tem dla dzieci.

17 lipca, po raz pierw­szy od momentu roz­po­czę­cia naszego mar­szu, otrzy­ma­li­śmy pocztę z domu. Dzie­sięć dni póź­niej dywi­zja wkro­czyła na Ukra­inę i prze­szła przez Kozia­tyn, masze­ru­jąc na połu­dniowy wschód, w kie­runku Różyna. Ukra­ina goto­wała się w let­nim skwa­rze. Po sze­ro­kich, piasz­czy­stych i wyło­żo­nych kamie­niem dro­gach weszli­śmy w kraj bez­kre­snych hory­zon­tów.

Nie­koń­czące się sze­ro­kie stepy, pola zbóż i sło­necz­ni­ków gra­ni­czyły z dro­gami, po któ­rych szli­śmy na wschód. Hory­zont usiany był pry­mi­tyw­nymi, drew­nia­nymi wia­tra­kami, które słu­żyły nam za miej­sca postoju i odpo­czynku w tym samot­nym mar­szu przez kra­inę, która pozo­sta­wiła u nas wra­że­nie wol­no­ści, połą­czo­nej z przy­tła­cza­ją­cym poczu­ciem pustki.

Zatrzy­ma­li­śmy się w zapusz­czo­nym zagaj­niku aka­cji, który dawał odro­binę cie­nia w oce­anie traw. Kom­pa­nia na bole­śnie otar­tych i posi­nia­czo­nych nogach prze­szła sześć­dzie­siąt kilo­me­trów w cza­sie krót­szym niż dwa­dzie­ścia cztery godziny. Pokryte kurzem, w któ­rym pot poro­bił bruzdy, ogo­rzałe w słońcu i wie­trze twa­rze patrzyły spod cięż­kich heł­mów na nasze „kró­le­stwo”. Ręce śli­skie od potu chwy­ciły łopatki saper­skie, aby ryć dziury w ziemi. Padła komenda: „Oko­pać się.”

Roze­brani do pasa, w mil­cze­niu wgry­za­li­śmy się w zie­mię. Opo­dal, brzę­cze­nie psz­czół przy­po­mi­nało mi o ich wła­snym, nie­koń­czą­cym się znoju. Cle­mens i Gehr, kie­rowcy cią­gni­ków, wpa­dli na pomysł odszu­ka­nia ula w nadziei na zna­le­zie­nie miodu. Wypo­sa­żeni w menażki, celty namio­towe i maski prze­ciw­ga­zowe, znik­nęli mię­dzy zabu­do­wa­niami koł­chozu za pozy­cjami naszych dzia­łek.

Po godzi­nie pracy, po lewej stro­nie sta­no­wi­ska naszego Paka skon­stru­owa­łem praw­dziwy sza­niec, na któ­rym poło­żymy kara­biny i gra­naty; jego wyż­sza ściana zwró­cona była w stronę naszego frontu. Działko prze­ciw­pan­cerne, dokład­nie zama­sko­wane gałę­ziami i trawą, stało na skraju zagaj­nika. Przed nami, przez otwarte pole, po osi wschód-zachód bie­gła piasz­czy­sta droga. W falu­ją­cym od popo­łu­dnio­wego słońca powie­trzu, na hory­zon­cie widać było zabu­do­wa­nia odle­głej wsi.

Po lewej stro­nie drogi, na tyłach zagaj­nika, star­szy sze­re­gowy Poell usta­wił swój pojazd pół­gą­sie­ni­cowy, po czym zabrał się za masko­wa­nie swo­jego Paka. Obser­wa­to­rzy arty­le­ryj­scy z pod­od­dzia­łów arty­le­rii i moź­dzie­rzy wysu­nęli się do przodu, nio­sąc na ple­cach bębny z kablem tele­fo­nicz­nym. Ciszę pozor­nie spo­koj­nego świata zakłó­cało tylko spo­ra­dyczne pobrzę­ki­wa­nie łopa­tek saper­skich, mena­żek i manie­rek.

Wła­śnie zwi­ną­łem sobie pod głowę moją zaku­rzoną bluzę, robiąc z niej poduszkę i w popo­łu­dnio­wym słońcu zaczy­na­łem zapa­dać w drzemkę, kiedy ciszę roz­darł wystrzał z kara­binu. Jed­nym ruchem sto­czy­łem się do świeżo wyko­pa­nego dołka strze­lec­kiego, zało­ży­łem ciężki, sta­lowy hełm i przy­ło­ży­łem do ramie­nia kolbę broni. Wpa­tru­jąc się przed sie­bie, byłem w sta­nie dostrzec jedy­nie pustkę i koły­szące się trawy. W cza­sie szko­le­nia pie­choty wbi­jano nam do głowy, by strze­lać przy naj­mniej­szych ozna­kach ruchu, do każ­dego poru­sza­ją­cego się liścia i każ­dego źdźbła chwie­ją­cej się trawki. Wszystko po to, by zabić wroga. A teraz, z biją­cym ser­cem łapa­łem myśli, kłę­biące mi się w gło­wie: czy to dzi­siaj będzie ten dzień, w któ­rym będę musiał zabić innego czło­wieka? Kto strzeli pierw­szy, kto pierw­szy trafi? On czy ja? Czy będę musiał dzi­siaj zabi­jać, by oca­lić życie swoje i swo­ich towa­rzy­szy? Pamięć przy­wo­łała obrazy mija­nych po dro­dze rzę­dów mogił ze sta­ran­nie usta­wio­nymi krzy­żami i z zawie­szo­nymi na nich nie­śmier­tel­ni­kami. Pró­bo­wa­łem wyrzu­cić je z głowy.

Po lewej stro­nie, jakieś sześć­set metrów od naszych pozy­cji, ciszę prze­rwał odgłos broni ręcz­nej. Dźwięki, począt­kowo przy­po­mi­na­jące zna­jomy odgłos wystrza­łów na strzel­nicy, prze­ro­dziły się w sza­leń­cze wystrzały i nad naszymi gło­wami zagwiz­dały ryko­szety. W dal­szym ciągu wyba­łu­sza­li­śmy pie­kące oczy, ale przed naszymi sta­no­wi­skami nie dostrze­ga­li­śmy niczego nie­zwy­kłego. W oddali, poprzez ogień kara­bi­nowy prze­bił się cha­rak­te­ry­styczny trzask działka prze­ciw­pan­cer­nego.

Po kilku minu­tach wszystko się uspo­ko­iło. W powie­trzu uno­sił się kurz i słaby, draż­niący zapach spa­lo­nego pro­chu. Po naszej pra­wej stro­nie w błę­kitne popo­łu­dniowe niebo bił słup czar­nego dymu. Sku­leni, pozo­sta­li­śmy na sta­no­wi­skach; przy­ci­szo­nymi gło­sami, z ser­cami biją­cymi z nie­po­koju, pró­bo­wa­li­śmy oce­nić, co się wyda­rzyło. Jakiś czas póź­niej dowie­dzie­li­śmy się od łącz­nika, iż działko prze­ciw­pan­cerne Poella znisz­czyło sowiecki samo­chód pan­cerny oraz że odparto atak kom­pa­nii rosyj­skiej pie­choty.

Nie mogli­śmy wie­dzieć, że w nad­cho­dzą­cych mie­sią­cach i latach ta krótka utarczka będzie uwa­żana za nic innego, jak zwy­kłą i nie­istotną potyczkę z nie­przy­ja­cie­lem. To pierw­sze drobne star­cie pułku nie wyglą­dało na zwia­stun maka­brycz­nych lat walki, nace­cho­wa­nej wyrze­cze­niami, smut­kiem i nie­zli­czo­nymi ofia­rami. To miało dopiero nadejść. Wielu z nas miało ni­gdy nie powró­cić z tych prze­past­nych prze­strzeni, ale wtedy nikt nie zaprzą­tał sobie głowy takimi myślami.

Wró­ci­łem do mojego dzien­nika, małego, kie­szon­ko­wego notat­nika opra­wio­nego w czarną ceratę, z rogami już nieco postrzę­pio­nymi i kart­kami popla­mio­nymi potem i desz­czem, by opi­sać w nim ten incy­dent.

Nasi dwaj kie­rowcy powró­cili z menaż­kami kapią­cymi od miodu, który stał się wspa­nia­łym dodat­kiem do naszych wie­czo­ro­wych racji. Zje­dli­śmy miód z komi­śnia­kiem, cie­sząc się z odmiany i zastą­pie­nia nim zwy­cza­jo­wej pusz­ko­wa­nej kaszanki. Spłu­ka­li­śmy chleb z mio­dem zimną her­batą i przy­go­to­wa­li­śmy się do kolej­nego wymar­szu o świ­cie.

30 lipca zastał nas na postoju w Michaj­łowce. W ciągu kilku ostat­nich dni nie­które z naszych oddzia­łów doświad­czyły nalo­tów sowiec­kich bom­bow­ców i samo­lo­tów sztur­mo­wych, które jed­nak nie przy­czy­niły się do spo­wol­nie­nia tempa naszego mar­szu. Kom­pa­nie pie­choty i jed­nostki o ciągu kon­nym masze­ro­wały nocą i prze­były około sześć­dzie­się­ciu pię­ciu kilo­me­trów, docho­dząc w dniu 31 lipca do Kahar­łyka. Podano nocne hasło i roze­szły się pogło­ski o zbli­ża­ją­cym się ataku na sze­ro­kim fron­cie, który miał się roz­po­cząć o godzi­nie siód­mej następ­nego ranka. Spę­dzi­li­śmy noc zawi­nięci w nasze namio­towe „ćwiartki”, sku­leni w wyście­lo­nych trawą doł­kach strze­lec­kich.

Plotki się spraw­dziły i 1 sierp­nia, dokład­nie o godzi­nie siód­mej rano, roz­po­czę­li­śmy natar­cie w kie­runku sowiec­kich umoc­nień pod Mirowką. Przed nami roz­cią­gało się gigan­tyczne, puste pole, gdzie wzro­kiem można było ogar­nąć step, który poza łagod­nie pofał­do­wa­nym tere­nem i zagłę­bie­niami nie­wi­docz­nymi dla nie­wpraw­nego oka, nie dawał żad­nej osłony. Sowie­tom zapew­niało to dużą prze­wagę, gdyż obrońcy mogli wgryźć się w zie­mię, mając przed swymi sta­no­wi­skami czy­ste pole ostrzału. Poczy­ni­li­śmy ostat­nie przy­go­to­wa­nia do opusz­cze­nia naszych pozy­cji i do rusze­nia przez otwarty step.

Przy nie­wiel­kim wysiłku wysu­nę­li­śmy nasze działko na sta­no­wi­sko na skraju pola psze­nicy, skąd mie­li­śmy dosko­nały widok w kie­runku wschod­nim, na falu­jące, zie­lone morze, tylko gdzie­nie­gdzie z rzadka pozna­czone polet­kami ziem­nia­ków. Pierw­sze pro­mie­nie poran­nego słońca tań­czyły na źdźbłach ukra­iń­skiej psze­nicy i w mgiełce poranka mogli­śmy roz­po­znać na hory­zon­cie odle­głe syl­wetki domów dwóch wsi. Usie­dli­śmy na lawe­cie działka, popi­ja­jąc cie­płą kawę i pró­bu­jąc roz­pro­szyć uczu­cie chłodu, które się w nas zalę­gło. Każdy chciał wyglą­dać non­sza­lancko, mówiąc o rze­czach nie­zwią­za­nych z wojną, usi­łu­jąc poprzez roz­mowę ukryć nie­po­kój, dobrze widoczny na spa­lo­nych słoń­cem twa­rzach. Kil­ka­dzie­siąt metrów dalej ofi­ce­ro­wie kom­pa­nii zbili się w cia­sne gro­madki, dys­ku­tu­jąc przy­ci­szo­nymi gło­sami, spo­glą­da­jąc w stronę pozy­cji nie­przy­ja­ciela i od czasu do czasu pod­no­sząc do oczu lor­netki.

O godzi­nie szó­stej pięć­dzie­siąt nasza arty­le­ria otwo­rzyła ogień. Cięż­kie poci­ski wyły nad naszymi gło­wami w dro­dze na usta­lone cele na pozy­cjach wroga, a pie­chota, obcią­żona bro­nią, amu­ni­cją, sprzę­tem łącz­no­ści i ładun­kami wybu­cho­wymi ruszyła do przodu na sze­ro­kim fron­cie. Wyda­wało się, że natar­cie w każ­dym szcze­góle posuwa się dokład­nie tak, jak zapla­no­wano, co począt­kowo spra­wiało wra­że­nie, iż są to kolejne ćwi­cze­nia w Pffar­kir­chen czy w Dugo Selo.

Zdo­byczny fran­cu­ski cią­gnik z gło­śnym stu­ko­tem pod­je­chał na nasze sta­no­wi­sko. Pod­cze­pi­li­śmy działko, wspię­li­śmy się na pojazd i poje­cha­li­śmy, zosta­wia­jąc za sobą wielką chmurę kurzu. Minę­li­śmy zwia­dow­czy samo­chód pan­cerny, znisz­czony dzień wcze­śniej przez Poella i nasz wzrok przy­kuł wciąż jesz­cze nie­co­dzienny, maka­bryczny widok na wpół spa­lo­nego trupa z nagim tuło­wiem, zwi­sa­ją­cego z jed­nego z luków.

Dwa działka prze­ciw­pan­cerne naszego plu­tonu wyrwały przed sie­bie po pofał­do­wa­nym tere­nie, towa­rzy­sząc pod­od­dzia­łom prze­miesz­cza­ją­cym się po piasz­czy­stej dro­dze w kie­runku Kahar­łyka. Kara­biny maszy­nowe naszej wysu­nię­tej do przodu pie­choty weszły już do akcji; dobrze sły­szalne serie MG-34 nio­sły się w naszą stronę ponad kło­sami psze­nicy. Za nami, działa arty­le­ryj­skie i moź­dzie­rze tłu­kły głu­chym łomo­tem, kon­tra­stu­ją­cym z wyso­kim dźwię­kiem wyda­wa­nym przez broń mało­ka­li­brową.

Nagle zaświ­stały ryko­szety, odbi­ja­jąc się wokół nas i w poszu­ki­wa­niu ukry­cia wylą­do­wa­li­śmy pośród bruzd i kolein na dro­dze.

„Kryć się!”, krzyk­nął Hart­mann, dowódca dzia­łonu.

W coraz gło­śniej­szym huku broni wszel­kiego kali­bru widzie­li­śmy jego gesty­ku­lu­jące ramiona i poru­sza­jące się usta. Jego komendy uto­nęły w dud­nią­cym grzmo­cie. I oto nad­szedł ten moment. Przy­szła chwila, w któ­rej będziemy musieli sta­wić czoła nie­przy­ja­cie­lowi. Pomimo gnio­tą­cego nas stra­chu, to, co nie­unik­nione, przy­ję­li­śmy z głę­boką ulgą, co było dowo­dem na zmianę naszych prio­ry­te­tów od czasu roz­po­czę­cia mar­szu.

Obsługi dział rzu­ciły się do pracy auto­ma­tycz­nie, jak to robiły już nie­zli­czoną ilość razy w cza­sie ćwi­czeń. Kano­nie­rzy numer jeden i dwa polu­zo­wali łoże i zablo­ko­wali koła. Kano­nie­rzy numer trzy i cztery odcią­gnęli sze­roko na bok ogony łoża, pod­czas gdy celow­ni­czy jed­no­cze­śnie usta­wiał zasięg strzału i obni­żał lufę do poło­że­nia w pozio­mie. Ładow­ni­czy otwo­rzył zamek, a amu­ni­cyjni wyrzu­cali skrzynki z amu­ni­cją z jasz­cza. Wystar­czył jeden ruch, by płyn­nie wpro­wa­dzić pierw­szy nabój do komory. Szczęk­nął zamek i działo było gotowe do strzału. Hart­mann przy­klęk­nął obok działa z lor­netką w ręku i regu­la­mi­nowo wyda­wał roz­kazy celow­ni­czemu: „Prawy skraj żywo­płotu… odle­głość czte­ry­sta… gniazdo kara­binu maszy­no­wego. Ognia!” W odpo­wie­dzi na jego wyuczone komendy, w ciągu naj­bliż­szych kilku sekund jeden pocisk za dru­gim zaczął opusz­czać lufę.

Mogli­śmy dostrzec, jak plu­ton pie­choty z 5 kom­pa­nii zaległ w płyt­kim zagłę­bie­niu terenu, przy­gwoż­dżony cięż­kim ogniem nie­przy­ja­ciel­skich kara­bi­nów maszy­no­wych. Pod osłoną ognia z działka prze­ciw­pan­cer­nego – nasze poci­ski spa­dały teraz bez­po­śred­nio na sta­no­wi­ska wroga – plu­ton zaczął prze­su­wać się do przodu. Obju­czeni opo­rzą­dze­niem pie­chu­rzy, powoli brnący przez pole psze­nicy, byli dosko­nale widoczni. Smużki dymu wska­zy­wały miej­sca, w któ­rych suche źdźbła zostały pod­pa­lone przez serie poci­sków smu­go­wych.

Koł­choz o nazwie Mały Kahar­łyk, w któ­rym zgod­nie z donie­sie­niami znaj­do­wali się sowieccy obser­wa­to­rzy arty­le­ryj­scy, został wzięty na cel przez dru­giego Paka i ostrze­lany z odle­gło­ści sze­ściu­set metrów. Sło­miane strze­chy zabu­do­wań koł­chozu zaczęły palić się jasnym ogniem, a w czy­ste niebo pod­nio­sły się słupy gęstego, czar­nego dymu.

Otrzy­ma­li­śmy roz­kaz zmiany sta­no­wisk i prze­su­nę­li­śmy się na skrzy­żo­wa­nie dróg w stronę pło­ną­cej wsi. W huku roz­ry­wa­ją­cych się gra­na­tów moź­dzie­rzo­wych i dud­nie­niu kara­bi­nów maszy­no­wych sły­sze­li­śmy wła­sne wiwaty, wyry­wa­jące nam się ze spie­czo­nych gar­deł na widok Rosjan opusz­cza­ją­cych swoje pozy­cje. Usi­ło­wali uciec z gospo­dar­stwa wzdłuż zaku­rzo­nej drogi wio­dą­cej w kie­runku wschod­nim i wtedy oży­wiły się nasze szyb­ko­strzelne szpan­dały3 MG-34, pole­wa­jąc seriami nabo­jów, odzia­nych w pla­te­ro­wane mie­dzią łuski, umy­ka­jące grupki ludzi w zie­lono-brą­zo­wych mun­du­rach. Po pra­wej stro­nie, z prze­ra­żo­nymi spoj­rze­niami i rękoma pod­nie­sio­nymi w górę, poka­zali się pierwsi jeńcy. Szybko zdarto z nich hełmy i opo­rzą­dze­nie, oni zaś instynk­tow­nie pobie­gli truch­tem w stronę naszych tyłów, trzy­ma­jąc ręce zało­żone na tył głowy.

W cza­sie zmiany sta­no­wi­ska, nasz Che­ni­lette zgu­bił gąsie­nicę. Cią­gnik zakrę­cił się nie­for­tun­nie wokół wła­snej osi i sta­nął, bez­na­dziej­nie utknąw­szy pośrodku gołego pola na oczach nie­przy­ja­ciela. Kie­rowcy wysko­czyli z pojazdu i gorącz­kowo usi­ło­wali usu­nąć awa­rię, my zaś odcze­pi­li­śmy działko, zarzu­ci­li­śmy uprzęże i pró­bo­wa­li­śmy ręcz­nie prze­cią­gnąć je do przodu. W tym cza­sie Pak ozna­czony w naszej kom­pa­nii nume­rem 1 minął nas i zosta­wił z tyłu, pod­ska­ku­jąc na dro­dze i odda­la­jąc się w kie­runku odgło­sów wystrza­łów.

Pot prze­sią­kał nasze sza­ro­zie­lone mun­dury i zosta­wiał ślady na twa­rzach pokry­tych pyłem i bru­dem, a ukra­iń­skie słońce roz­grze­wało cięż­kie hełmy. Zmę­czeni, ciężko łapiąc powie­trze, napie­ra­li­śmy na szelki do cią­gnię­cia działka, pod­czas gdy wystrzały kara­bi­nowe trza­skały dobrze już zna­nym echem i kule dzio­bały suchą, zesko­ru­piałą nawierzch­nię drogi. Od czasu do czasu małe fon­tanny pia­sku wystrze­li­wały nie­re­gu­lar­nymi ście­gami wzdłuż drogi, gdy kule wystrze­li­wane z ceka­emu usta­wio­nego na skraju Małego Kahar­łyka ude­rzały nie­da­leko nas. Z tar­czą ochronną zwró­coną do przodu, raz jesz­cze gwał­tow­nie szarp­nę­li­śmy za uprząż, aby pod­cią­gnąć działko dalej. Na naszych twa­rzach malo­wało się znu­że­nie i strach. Nie­kiedy roz­le­gał się ostry brzęk, gdy kula niczym mło­tek ude­rzała w pan­cerną tar­czę, co w straszny spo­sób przy­po­mi­nało nam, że wciąż jeste­śmy pod ogniem poje­dyn­czych strzel­ców.

Hart­mann pobiegł przo­dem, aby zna­leźć odpo­wied­nie sta­no­wi­sko dla działka. Na szyi dyn­dał mu pisto­let maszy­nowy, w pra­wym ręku ści­skał gra­nat. Gdy zeszli­śmy z drogi, zauwa­ży­li­śmy ślady świeżo wzru­szo­nej ziemi, które ukła­dały się w kształt nie­wy­raź­nej sza­chow­nicy. Rosja­nie blo­ko­wali nam przej­ście swo­imi pudeł­ko­wa­tymi minami. Reko­ne­san­sowi Hart­manna zawdzię­czamy, że przy­pad­kowo nie zabłą­ka­li­śmy się w to miej­sce.

Zatrzy­ma­li­śmy się na chwilę, by pod skąpą osłoną tar­czy zła­pać oddech. Ni­gdzie nie było widać budynku, drzewa czy krzaczka, który mógłby zapew­nić choćby naj­lżej­szą ochronę przed palą­cym połu­dnio­wym słoń­cem. Z płu­cami pra­cu­ją­cymi jak mie­chy na chwilę zasty­głem na czwo­ra­kach. Inni padli w rowie na skraju drogi w próż­nej nadziei na zna­le­zie­nie cie­nia; nie­któ­rzy po pro­stu roz­cią­gnęli się na ukra­iń­skiej ziemi.

Wciąż mia­łem mgli­stą świa­do­mość ude­rza­ją­cych bli­sko kul z Mak­sima, ale gdy leża­łem na pia­sku łomot serca nieco się uspo­koił. Nio­sące śmier­telne zagro­że­nie kule dalej gwiz­dały nam nad gło­wami.

Rosja­nie usi­ło­wali wstrze­lać się w nasz zepsuty cią­gnik, sto­jący teraz jakieś sto metrów od miej­sca, do któ­rego dzięki naszym wysił­kom dowle­kli­śmy działko. Do góry wyska­ki­wały fon­tanny ziemi i Che­ni­lette skrył się w chmu­rze sza­rego dymu, gdy obra­mo­wały go pada­jące poci­ski. Pomimo gradu kul, dziu­ra­wią­cych powie­trze nad ich gło­wami, kie­rowcy nie zostali nawet dra­śnięci i zdo­łali zre­pe­ro­wać gąsie­nicę. Cle­mens wsko­czył na sie­dze­nie, gwał­tow­nie wrzu­cił bieg i rycząc sil­ni­kiem wyrwał do przodu, pod­ska­ku­jąc na wybo­jach w naszym kie­runku.

Dru­gie działko, sto­jące po lewej stro­nie i odda­lone od nas o jakieś sto metrów, otwo­rzyło ogień, pró­bu­jąc znisz­czyć Mak­sima. Cią­gnik arty­le­ryj­ski popełzł lewą stroną drogi i skrę­cił gwał­tow­nie w ogromne, roz­cią­ga­jące się po hory­zont pole psze­nicy. Kara­bin maszy­nowy bez­u­stan­nie trzy­mał cią­gnik pod ogniem, ale amu­ni­cja małego kali­bru nie wywie­rała wiel­kiego wra­że­nia na opan­ce­rze­niu pojazdu.

Przy­by­cie naszego kie­rowcy wraz z cią­gni­kiem powi­ta­li­śmy z mie­sza­nymi uczu­ciami. Bar­dzo chcie­li­śmy zmie­nić pozy­cję i Che­ni­lette mógł teraz pocią­gnąć cięż­kie działko, z dru­giej strony jed­nak byli­śmy w pełni świa­domi faktu, iż pojazd sku­pia na sobie dodat­kowy ogień nie­przy­ja­ciela. Przez głowę prze­mknęła mi myśl, by porzu­cić działo i poszu­kać osłony przed ostrza­łem Rosjan, ale szybko zre­zy­gno­wa­łem z tej nie­do­rzecz­nej idei i ze zdwo­joną siła napar­łem na uprząż. Po chwili, która trwała wiecz­ność, działko zostało pod­cze­pione do cią­gnika. Wyjąc sil­ni­kiem, cią­gnął je w pod­sko­kach po nie­rów­nym grun­cie.

Rosja­nie skró­cili ogień swo­jej arty­le­rii i prze­nie­śli go teraz bli­żej wła­snych pozy­cji. Eks­plo­zje cięż­kich, wypeł­nio­nych sil­nym mate­ria­łem wybu­cho­wym poci­sków kła­dły się coraz bli­żej nas, roz­ry­wa­jąc się pomię­dzy naszymi naj­bar­dziej wysu­nię­tymi do przodu pod­od­dzia­łami. Erup­cje nad­la­tu­ją­cych poci­sków trzę­sły zie­mią i wyda­wane komendy można było dosły­szeć tylko z wiel­kim wysił­kiem.

7 kom­pa­nia, po naszej lewej stro­nie, uwi­kłała się w ciężki bój. Gdy posu­wa­li­śmy się do przodu, Rosja­nie opusz­czali swoje sta­no­wi­ska i ucie­kali przez pole psze­nicy w stronę Kahar­łyka, odle­głego o około pięć­set metrów. W się­ga­ją­cym do pasa zbożu, strzelcy kara­bi­nów maszy­no­wych, chcąc mieć czy­ste pole ostrzału, strze­lali ze swo­ich MG-34 w pozy­cji sto­ją­cej, opie­ra­jąc broń na ramio­nach kole­gów z obsługi. Wielu Rosjan zostało tra­fio­nych seriami broni maszy­no­wej, prze­wra­ca­jąc się na zie­mię i zni­ka­jąc w psze­nicy.

Kawa­łek dalej wpa­dli­śmy pod spo­ra­dyczny ogień kara­bi­nowy pro­wa­dzony przez grupę Rosjan, któ­rzy potem się pod­dali i nad­bie­gli w naszą stronę z pod­nie­sio­nymi rękami. Na ich twa­rzach wyraź­nie było widać zmę­cze­nie i strach.

Cel na dzi­siej­szy dzień – nasyp linii kole­jo­wej przed wsią – został osią­gnięty. W ciągu sze­ściu godzin cięż­kiej walki zdo­byto dwa­na­ście kilo­me­trów terenu. Nie mogłem opę­dzić się od myśli, jak bar­dzo nie­istotne jest te dwa­na­ście kilo­me­trów na mapie prze­past­nego kraju, gdzie od świtu do nocy przed oczami cią­gnęły się po hory­zont puste pola. Zasta­na­wia­łem się, ile jesz­cze bojów o kolejne tuziny kilo­me­trów czeka nas pod­czas naszego mar­szu, coraz dalej od zacho­dzą­cego słońca.

Natknę­li­śmy się na jed­nego z naszych zabi­tych, leżą­cego bez ruchu w pyle drogi, z heł­mem wciąż sta­ran­nie zapię­tym pod brodą i nie­wi­dzą­cymi oczami wpa­trzo­nymi w niebo.

Rosyj­scy jeńcy zostali szybko zatrud­nieni przy prze­no­sze­niu ran­nych na punkt opa­trun­kowy. Eskor­to­wana przez naszych lekko ran­nych, masze­ru­ją­cych skra­jem drogi, godna poża­ło­wa­nia kolumna popeł­zła na tyły w kie­runku punktu zbor­nego 2 bata­lionu.

Takim oto spo­so­bem nasz pułk doświad­czył swo­jego pierw­szego boju z nie­przy­ja­cie­lem oraz poniósł swoje pierw­sze straty. Nie prze­peł­niała nas radość ze zwy­cię­stwa i uczu­cie pod­nie­ce­nia szybko z nas wypa­ro­wało, zastą­pione przez smu­tek i prze­możną chęć opusz­cze­nia tego miej­sca. Do tej pory nie doświad­czy­li­śmy jesz­cze praw­dzi­wych efek­tów nie­koń­czą­cej się walki, która spra­wia, że wszyst­kie dotych­cza­sowe więzi łączące czło­wieka z rodziną i jego krę­giem kul­tu­ro­wym zostają nie­uchron­nie wyparte przez poczu­cie bli­sko­ści z towa­rzy­szami broni. To miało dopiero nadejść w tygo­dniach, mie­sią­cach i latach, które nas cze­kały. Przy oka­zji, dzien­ni­ka­rze przy­dzie­leni do kom­pa­nii pro­pa­gan­do­wej napi­szą barwne rela­cje z wyda­rzeń i nie omiesz­kają dodać, że pole­gli i ranni speł­nili swój obo­wią­zek w służ­bie ojczy­zny i Führera.

Obsługa naszego działka została wyzna­czona do peł­nie­nia roli osłony. Kiedy zapadł zmierzch, usta­wi­li­śmy działo przy dro­dze w pobliżu pozy­cji obron­nych bata­lionu. Poje­dyn­cze wybu­chy poci­sków moź­dzie­rzo­wych nio­sły się echem ponad polem psze­nicy i spra­wiały wra­że­nie, iż gonią za słoń­cem, toną­cym powoli na zacho­dzie, od strony Nie­miec. Nasze myśli towa­rzy­szyły opusz­cza­ją­cej się za hory­zont pło­mie­ni­stej kuli, któ­rej blask prze­bi­jał się przez wie­czorną mgiełkę. Myśle­li­śmy o naszej ojczyź­nie, którą zosta­wi­li­śmy tysiąc pięć­set kilo­me­trów za sobą.

Front nie chciał zasnąć tej nocy. Pod­od­działy zwia­dow­cze obu stron były w cią­głym ruchu, prze­my­ka­jąc w ciem­no­ści i pró­bu­jąc wyma­cać pozy­cje prze­ciw­nika. Raz za razem ogień rosyj­skiego Mak­sima rwał ciem­ność i zawsze odpo­wia­dał mu stu­kot naszego szpan­dała, do któ­rego szybko dołą­czał bez­ładny ogień kara­bi­nowy. Cza­sem po polu niósł się huk eks­plo­zji gra­na­tów i ostre wystrzały pisto­le­tów maszy­no­wych, a wtedy linie obronne przez dłuż­szy czas roz­świe­tlały skwier­czące, wzla­tu­jące w niebo flary. Nad ranem wyco­fano nas z linii i prze­rzu­cono dwa kilo­me­try dalej na połu­dnie, gdzie szy­ko­wano nowy atak.

2 sierp­nia zapa­mię­ta­li­śmy odmianę w mono­ton­nym wyży­wie­niu opar­tym na suchym pro­wian­cie. Ugo­to­wa­li­śmy sobie ziem­niaki, świeżo nako­pane w jakiejś bez­i­mien­nej ukra­iń­skiej wsi. Oberschütze Fehr zdą­żył już osku­bać kurę, którą zje­dli­śmy z ziem­nia­kami i obra­nymi ze skórki ogór­kami.

W odle­gło­ści kil­ku­set metrów, na pod­jeź­dzie do wsi, na małym wzgórku stał wypa­lony trans­por­ter pół­gą­sie­ni­cowy, nale­żący do kaprala Aignera. W cza­sie wczo­raj­szej walki wje­chał pro­sto na dobrze zama­sko­wane pole minowe, na któ­rym trzech żoł­nie­rzy z obsługi działa spo­tkało swoją śmierć. Dwóch zgi­nęło natych­miast, zaś Aigne­rowi mina urwał obie nogi i zmarł jesz­cze tej samej nocy na punk­cie medycz­nym. Widać stąd było ich hełmy, zło­żone razem pod brzo­zo­wym krzy­żem; ich mogiła dopi­sała się do rosną­cej liczby strat, któ­rymi nie­miecka armia pła­ciła za wojnę w Związku Radziec­kim.

Nie­da­leko od ich pro­stego kop­czyka leżał rząd kil­ku­dzie­się­ciu min w drew­nia­nych pudeł­kach, wyko­pa­nych przez sape­rów. Żoł­nie­rze zdą­żyli już wyna­leźć sto­sowną nazwę dla tych śmier­cio­no­śnych, małych pude­łek i nazy­wali je „tru­mien­kami dla dzieci”.

W sze­re­gach pie­choty roze­szła się wieść o tym, jak dywi­zyjny kape­lan, Sat­zger, ryzy­ko­wał życie, aby ścią­gnąć kilku ran­nych, któ­rzy leżeli przed pozy­cjami wroga w cza­sie wczo­raj­szego ataku. Dla nas zawsze istotne było, jak trak­tuje się ran­nych, gdyż zda­wa­li­śmy sobie sprawę, że w każ­dej chwili, bez żad­nego ostrze­że­nia możemy dołą­czyć do ich grona.

Wielu żoł­nie­rzy, któ­rzy wcze­śniej nie zdra­dzali takich inkli­na­cji, zaczęło uczest­ni­czyć w obrząd­kach reli­gij­nych, a rosnąca świa­do­mość naszej wła­snej śmier­tel­no­ści spra­wiła, że zaczę­li­śmy doce­niać obec­ność kape­lana. Gdy lista ofiar zaczęła się wydłu­żać, kape­lan, który nie nosił w armii nie­miec­kiej oznak stop­nia woj­sko­wego, zaczął odgry­wać coraz istot­niej­szą rolę w naszym życiu. Dla wielu – zbyt wielu – będzie miał ostat­nie słowo pocie­chy i będzie ostat­nim, który udzieli im wspar­cia zanim i oni umrą od śmier­tel­nych ran.

Z każ­dym dniem nasze linie zaopa­trze­nia sta­wały się coraz bar­dziej roz­cią­gnięte, a kiedy nasz impet wyha­mo­wał, zaczę­li­śmy w coraz więk­szym stop­niu doświad­czać spo­ra­dycz­nych ostrza­łów arty­le­ryj­skich. Któ­re­goś razu odła­mek poci­sku zerwał moją maskę prze­ciw­ga­zową wraz z saperką, dziu­ra­wiąc przy oka­zji moją bluzę, ale poza sinia­kiem na bio­drze obyło się bez zra­nie­nia. Rosyj­skie oddziały osło­nowe wyco­fy­wały się przed naszym nadej­ściem, dokła­da­jąc sta­rań, by spa­lić jak naj­więk­szą liczbę gli­niano-sło­mia­nych chat i pozo­sta­wia­jąc za sobą wiecz­nie aktywną kadrę snaj­pe­rów, któ­rzy za cenę wła­snego życia powoli wyry­wali z naszych sze­re­gów śmier­telną daninę krwi.

3 sierp­nia więk­szą część nocy spę­dzi­li­śmy leżąc pośrodku pola rzepy. Plu­ton roz­po­znaw­czy usta­lił ponad wszelką wąt­pli­wość, iż nie­znisz­czony koł­choz, poło­żony w odle­gło­ści około pół kilo­me­tra od nas, nie był zajęty przez nie­przy­ja­ciela, więc we wcze­snych godzi­nach przed świ­tem prze­nie­śli­śmy się do małego sku­pi­ska chat. Kom­pa­nijna kuch­nia pode­słała do przodu tro­chę gorą­cej kawy oraz chleb ze smal­cem. Obsada naszego działa zajęła dla sie­bie jedną z cha­łup, w któ­rej zasła­li­śmy gli­nianą pod­łogę sia­nem i drze­ma­li­śmy tam przez kilka godzin, zado­wo­leni, że nie leżymy gdzieś w ciem­no­ści pośród rzepy.

Następ­nego dnia posu­wa­li­śmy się jesz­cze dalej na wschód aż do momentu, kiedy nasza wysu­nięta szpica dotarła do sze­ro­kiego Dnie­pru. Gdy zbli­ża­li­śmy się do brze­gów rzeki mie­li­śmy wra­że­nie, że gigan­tyczna masa wojsk wcho­dzą­cych w skład sowiec­kiej armii wypa­ro­wała i że zwy­cię­stwo wydaje się pewne.

Przez całe tygo­dnie nasz usta­lony porzą­dek skła­dał się z nie­koń­czą­cych się prze­mar­szów, prze­ry­wa­nych tylko spo­ra­dycz­nym opo­rem nie­wiel­kich gru­pek sowiec­kich maru­de­rów, któ­rych prze­ga­niała nasza awan­garda. Napo­ty­kane co jakiś czas trupy nie­przy­ja­ciół nie budziły już więk­szego zain­te­re­so­wa­nia, zaś widok nie­odmien­nie pod­no­szą­cych się z ziemi i pod­cho­dzą­cych do nas z unie­sio­nymi rękami jeń­ców cał­kiem spo­wsze­dniał. Naj­czę­ściej po pro­stu ich roz­bra­jano i ruchem ręki kie­ro­wano na tyły, czę­sto bez żad­nej eskorty, aby tam zajęły się nimi nasze tyłowe oddziały.

Wie­czór 5 sierp­nia zastał nas na nowo pobu­do­wa­nych sta­no­wi­skach obron­nych pod wsią Prucki Wiel­kie. Zło­wiesz­czy grzmot cięż­kiej nawały nie milkł nawet na chwilę, gdy nasza arty­le­ria kon­ty­nu­owała ostrzał pozy­cji nie­przy­ja­ciela gdzieś za linią hory­zontu. Przez całą noc ner­wowo wycze­ki­wa­li­śmy momentu ataku, który miał się roz­po­cząć następ­nego ranka.

Ruszy­li­śmy do przodu dokład­nie za dzie­sięć szó­sta, mając za cel Dniepr. Bate­rie naszej arty­le­rii strze­lały poci­skami dym­nymi i burzą­cymi na góru­jące nad oko­licą wzgó­rze, ozna­czone jako wzgó­rze 197. Z miej­sca, w któ­rym się znaj­do­wa­li­śmy, widać było sowiecką pie­chotę ucie­ka­jącą w chmu­rach dymu, zasła­nia­ją­cego pole walki. Jeńcy zeznali póź­niej, że wiele ogar­nię­tych paniką pod­od­dzia­łów ucie­kło, bojąc się, iż w ataku na ich umoc­nie­nia zasto­so­wa­li­śmy gazy bojowe. Fak­tycz­nie, mel­dunki z placu boju potwier­dzały, że w cza­sie naszego ataku nie­przy­ja­ciel­scy żoł­nie­rze zakła­dali maski prze­ciw­ga­zowe.

W ciągu kilku godzin wzgó­rze zostało zajęte przez naszą pie­chotę przy mini­mal­nych stra­tach. Dzie­sięć minut przed siódmą prze­ciw­nik pro­wa­dził dzia­ła­nia opóź­nia­jące, cofa­jąc się na wzgó­rze 160, gdzie sta­wił zacięty opór na przy­go­to­wa­nych sta­no­wi­skach.

Prze­słu­cha­nia wycień­czo­nych jeń­ców potwier­dziły, iż głów­nym czyn­ni­kiem pozba­wia­ją­cym obroń­ców woli walki była silna kon­cen­tra­cja cięż­kiego ognia arty­le­rii. Póź­nym popo­łu­dniem nasze oddziały zostały zaata­ko­wane przez samo­loty sztur­mowe, ale ich naloty spo­wo­do­wały tylko mini­malne znisz­cze­nia.

Ran­kiem 7 sierp­nia mozo­li­li­śmy się nad kopa­niem sta­no­wisk obron­nych w oko­li­cach wsi Bałyka, około stu metrów od brze­gów Dnie­pru. Z naszych pozy­cji roz­po­ście­rał się widok na sze­roką rzekę. W ocze­ki­wa­niu na ataki wro­gich sztur­mow­ców, jak rów­nież dla zabez­pie­cze­nia się przed ostrza­łem ze strony sowiec­kich kano­nie­rek, sta­ra­li­śmy się wgryźć w zie­mię naj­szyb­ciej, jak tylko się dało.

Po paru godzi­nach cięż­kie poci­ski moź­dzie­rzowe, wystrze­li­wane z moni­to­rów manew­ru­ją­cych na Dnie­prze, zaczęły spa­dać na zbo­cza wzgó­rza wokół nas. Działo z pierw­szego plu­tonu pró­bo­wało ostrze­lać jedną z kano­nie­rek, ale bez powo­dze­nia. Wkrótce nasze sta­no­wi­ska roz­cią­gnięte wzdłuż rzeki zna­la­zły się pod ogniem wro­giej arty­le­rii i moź­dzie­rzy. Pomimo naszych gorącz­ko­wych przy­go­to­wań, byli­śmy zmu­szeni do wyco­fa­nia się z naszych sta­no­wisk w celu unik­nię­cia strat, powo­do­wa­nych przez ogień nie­przy­ja­ciela, znaj­du­ją­cego się poza naszym zasię­giem.

W tym sek­to­rze sta­nę­li­śmy naprze­ciwko nie­przy­ja­ciela, który posia­dał prze­wagę w cięż­kiej broni, a nasze wła­sne bate­rie arty­le­rii zostały zobli­go­wane do oszczę­dza­nia amu­ni­cji, co było efek­tem wydłu­że­nia linii zaopa­trze­nio­wych. Głę­bo­kość naszego wła­ma­nia na tereny Związku Radziec­kiego zaczy­nała zbie­rać swoje żniwo i racjo­no­wa­nie amu­ni­cji było pierw­szym prze­ja­wem bra­ków, któ­rych strasz­liwe efekty miały o sobie dać znać w ocze­ku­ją­cych nas zma­ga­niach.

Odle­gły grzmot sto­ją­cych gdzieś daleko cięż­kich dział roz­brzmie­wał sła­bym echem w naszych uszach i został szybko przy­tłu­miony rykiem poci­sków roz­ry­wa­ją­cych się w otwar­tym tere­nie. Wie­czór przy­niósł nowe ataki ze strony „Szczu­rów”4 lata­ją­cych nisko nad naszymi pozy­cjami i prze­la­tu­ją­cych nam nad gło­wami w spo­sób, który nie przy­po­mi­nał żad­nego sko­or­dy­no­wa­nego nalotu. Pró­bo­wa­li­śmy odpę­dzić je ogniem kara­bi­nów i erka­emów, ale bez powo­dze­nia.

Któ­re­goś wie­czoru obser­wo­wa­łem dwóch żoł­nie­rzy z bate­rii arty­le­rii, roz­lo­ko­wa­nej poni­żej nas, któ­rzy roz­no­sili jedze­nie. Szli wzdłuż niżej poło­żo­nej czę­ści wzgó­rza, kie­ru­jąc się w stronę linii frontu. Pro­wa­dzący niósł na ple­cach cylin­dryczny ter­mos umo­co­wany na szel­kach i widać było, jak wybie­rają drogę na nie­rów­nym grun­cie, brnąc powoli w pofał­do­wa­nym, prze­ora­nym przez poci­ski arty­le­ryj­skie tere­nie, błot­ni­stym i nasiąk­nię­tym wodą po ulew­nych burzach.

Nie­ocze­ki­wa­nie zosta­li­śmy raz jesz­cze zmu­szeni do szu­ka­nia ukry­cia, zasko­czeni przez „Szczura”, który wysko­czył z nisko wiszą­cych chmur. Dwie nad­cho­dzące posta­cie rzu­ciły się pod osłonę ściany jed­nej z gli­nia­nych cha­łup na skraju wsi. Samo­lot, prze­la­tu­jąc nam nad gło­wami, prze­je­chał serią z broni maszy­no­wej po wsi i znik­nął w burzo­wej chmu­rze tak samo nagle, jak się poja­wił.

Chwilę póź­niej dwóch żoł­nie­rzy uka­zało się znowu, powoli posu­wa­jąc się obok naszych sta­no­wisk. Czła­pali z tru­dem, grzę­znąc w bło­cie, idąc bli­sko jeden za dru­gim. Bez­wietrzny wie­czór wyraź­nie niósł do nas ich prze­kleń­stwa. Drugi z idą­cych prze­wie­sił kara­bin i wol­nymi rękami z obu stron obej­mo­wał ter­mos, usi­łu­jąc oca­lić to, co zostało z wie­czor­nego posiłku. Sta­lowy pojem­nik był ewi­dent­nie prze­strze­lony poci­skiem z działka pokła­do­wego myśliwca, który prze­wier­cił go na wylot. Gorąca zawar­tość dwoma stru­my­kami lała się na zie­mię z obu stron ter­mosu. W pół­mroku wie­czoru, omi­ja­jąc leje po poci­skach, żoł­nie­rze bro­dzili w błot­ni­stej, roz­ora­nej mazi, kie­ru­jąc się w stronę sta­no­wisk bate­rii i ocze­ku­ją­cych ich towa­rzy­szy. Poty­ka­jąc się, szli do celu, klnąc Iwa­nów. Tego wie­czoru zupa u arty­le­rzy­stów będzie wydzie­lana skąpo, ale jak mało by jej nie było, wciąż będzie o niebo lep­sza od mono­ton­nej „żela­znej racji” kiszki i twar­dego chleba, które czę­sto przy­cho­dziło nam kon­su­mo­wać w cza­sie mar­szu.

Wie­czo­rem 9 sierp­nia ura­czono nas pie­cze­nią wie­przową, dostar­czoną z kuchni polo­wej przez roz­no­si­cieli, a następ­nego ranka ponow­nie ruszy­li­śmy w drogę. Siły pan­cerne nie­przy­ja­ciela podej­mo­wały próby prze­bi­cia się na odcinku zaj­mo­wa­nym przez sąsied­nią dywi­zję i ele­menty 68 i naszej 132 Dywi­zji Pie­choty zostały skie­ro­wane do wzmoc­nie­nia tego sek­tora.

Wymarsz prze­wi­dziano na godzinę ósmą. Przed wyru­sze­niem wydano nam kawę i chleb ze smal­cem. Pomimo mdlą­cego odoru mar­twego konia, któ­rym zala­ty­wało ze skraju drogi, chęt­nie zje­dli­śmy nasz pierw­szy posi­łek od czasu sław­nej pie­czeni z poprzed­niego dnia. W cza­sie naszej krót­kiej prze­rwy prze­le­ciała nad nami for­ma­cja Stu­ka­sów. Mogli­śmy popa­trzeć, jak wyła­mują się z szyku i niczym jastrzę­bie nur­kują na nie­wi­dzialne ofiary. W cza­sie, gdy Stu­kasy zrzu­cały bomby na kolumny rosyj­skich czoł­gów i miej­sca kon­cen­tra­cji oddzia­łów, skry­tych przed naszym wzro­kiem za zało­mami terenu, ich wyjące syreny siały panikę i zamie­sza­nie w sze­re­gach wroga. Grzyby czar­nego dymu pod­no­siły się do nieba, zna­cząc miej­sca, w któ­rych pojazdy padły ofiarą bom­bow­ców nur­kujących.

Rosja­nie wkrótce odpo­wie­dzieli wła­snymi ata­kami z powie­trza. Nie mając czasu na przy­go­to­wa­nie pozy­cji obron­nych, rzu­ci­li­śmy się pod osłonę płyt­kiego zagłę­bie­nia terenu, jed­nakże samo­loty prze­ciw­nika prze­le­ciały obok nas. Kilka bomb spa­dło nam za ple­cami w pobliżu punktu opa­trun­ko­wego, ale obe­szło się bez strat.

12 sierp­nia nasze lot­nic­two doko­nało zrzu­tów amu­ni­cji dla bate­rii arty­le­rii sto­ją­cych na naszych tyłach. W ciągu ostat­nich dni nasza arty­le­ria pro­wa­dziła nie­prze­rwany ogień, odpie­ra­jąc silne sowiec­kie kontr­ataki, a obser­wa­to­rzy lot­ni­czy mel­do­wali, że Rosja­nie pod Kanio­wem wyco­fują swoje siły przez Dniepr i dalej w kie­runku wschod­nim. Nasze jed­nostki pona­wiały ataki, lecz opór nie­przy­ja­ciela stę­żał i nasze zdo­by­cze tere­nowe były nikłe.

Moje działo zajęło sta­no­wi­sko w pobliżu nasypu kole­jo­wego w celu zabez­pie­cze­nia linii kole­jo­wej bie­gną­cej w kie­runku Kaniowa i dalej przez Dniepr. Popo­łu­dnie było na naszym odcinku spo­kojne i wraz z Hart­man­nem wybra­łem się na krótki reko­ne­sans oko­licy.

Za linią kole­jową w kie­runku wschod­nim, na skraju małego zagaj­nika, nagle sta­nę­li­śmy jak wryci, gapiąc się wprost w otwór lufy Mak­sima, usta­wio­nego mniej niż dzie­sięć metrów od nas. Ukryte w cie­niu nisko zwie­sza­ją­cych się gałęzi, odziane w mun­dur koloru khaki i zbry­zgane krwią ciało leżało bez ruchu na łożu ceka­emu, jakby odpo­czy­wa­jąc.

Cicho zwal­nia­jąc bez­piecz­niki naszych pisto­le­tów maszy­no­wych, ostroż­nie posu­nę­li­śmy się do przodu, lustru­jąc wzro­kiem scenę przed nami. Wzdłuż nasypu kole­jo­wego, w nie­rów­nej linii leżało bli­sko sie­bie około trzy­dzie­stu mar­twych Rosjan. Z pozy­cji, w jakich zasty­gli, jasno wyni­kało, iż pod­czas wczo­raj­szych walk wystrzał z czołgu lub ostrzał broni pokła­do­wej samo­lotu zła­pał ten plu­ton flan­ku­ją­cym ogniem, w jed­nej chwili zabi­ja­jąc i raniąc wszyst­kich.

Powoli pod­kra­dłem się, by obej­rzeć pole­głych i dostrze­głem, że mar­twa dłoń jed­nego z tru­pów wciąż ści­skała otwarty opa­tru­nek oso­bi­sty z ban­da­żem w środku. Ciężko ranny Rosja­nin na próżno pró­bo­wał go sobie nało­żyć i nie będąc w sta­nie zaha­mo­wać krwo­toku, umarł tam, gdzie leżał. Jego bluza była odpięta do pasa, a cały mun­dur aż czarny od zakrze­płej krwi ze śmier­tel­nej rany. Mój wzrok prze­śli­zgnął się z pierw­szej postaci i zatrzy­mał się na ciele żoł­nie­rza z naszyw­kami sier­żanta. Pod­ofi­cer trzy­mał w uści­sku jedno z kół łoża Mak­sima, jego nic już nie­wi­dzące oczy wle­pione były w pas z amu­ni­cją w miej­scu, gdzie wcho­dzi do komory ceka­emu. Inny wciąż trzy­mał w swych zim­nych dło­niach kara­bin i opie­rał głowę o zie­mię, jakby spał. Pasek jego oliw­ko­wego hełmu wciąż był sta­ran­nie zapięty pod brodą.

Hart­mann prze­śli­zgnął się koło mnie i powoli pod­szedł do dwóch żoł­nie­rzy leżą­cych bli­sko obok sie­bie. Jeden z nich obej­mo­wał ramie­niem dru­giego, jakby ostat­nim uści­skiem chciał przy­nieść pocie­chę umie­ra­ją­cemu towa­rzy­szowi. Gdy Hart­mann pod­szedł do nich, w powie­trze wzbiła się pro­te­stu­jąca chmara much, prze­ry­wa­jąc śmier­telną ciszę. Pod­sze­dłem do niego, by także spoj­rzeć na kosz­marną scenę.

Cho­dząc cicho po polu tej masa­kry, Hart­mann nagle odwró­cił się i bez słowa prze­szedł obok mnie, kie­ru­jąc się w stronę, z któ­rej przy­szli­śmy. Sta­ran­nie uni­ka­jąc patrze­nia w oczy zabi­tym, szybko posze­dłem w jego ślady.