Była sobie kamienica. Biografie spod krakowskich adresów ebook

BYŁA SOBIEKAMIENICA

Biografie spod krakowskich adresów

Ulicy Kalwaryjskiej 67, Składowej 10, Frycza­-Modrzewskiego 3, Słomianej 23, Siedleckiego 13 i Wiślisko 10 –moim krakowskim adresom i ludziom, dzięki którym stały się one moim domem

Wstęp

– A tam, gdzie wy, to mieszkał malarz – na dźwięk tych słów odłożyłam konewkę. Bazylia i mięta będą musiały poczekać. Jarek, sąsiad z trzeciego piętra, przed chwilą wrócił z pracy, zaparkował swoje auto w garażu na podwórku i teraz dopalał papierosa. Mrużąc oczy, patrzył w górę, pokazując palcem kolejne okna naszej kamienicy.

– Nazywał się Jan Salamon. Jak malował, to robił to w tym pokoju, gdzie teraz są wasze dzieci. A tam, po drugiej stronie mieszkała aktorka. – Jarek wskazuje kolejne mieszkanie. – Irena Orska. Ona zagrała miedzy innymi w Wakacjach z duchami

Jarek jest jedną z ostatnich osób w naszej naszej kamienicy, które mieszkają tu od zawsze. Tu spędził dzieciństwo, tu dorastał, to jego rodzinny dom. Dwa rzucone przez niego nazwiska okupiłam godzinami spędzonymi na czytaniu o jego sąsiadach sprzed lat, oglądaniu czarno­-białych fotosów przedstawiających elegancką Orską i pastelowych portretów malowanych przez Salamona, utrzymanych w duchu Młodej Polski. Kto wie, czy któryś z nich nie powstał w miejscu, w którym kilka tygodni temu moja córka ustawiła pierwszą w swoim życiu sztalugę?

Kamienic podobnych do mojej są w Krakowie tysiące. Niektóre zyskały status ikon – są rozpoznawane przez osoby z różnych stron kraju, wiążąc się w ich świadomości z ważnymi postaciami czy wydarzeniami z polskiej historii. Jednak większość z nich, kryjąc się za niepozorną architekturą, trwa w ciszy i zapomnieniu, stanowiąc tło codziennego życia miasta.

Jednak gdy wybrać się na spacer w towarzystwie osób, które pamiętają inny Kraków, każdy z tych budynków zmienia się nie do poznania. Powracają sąsiedzi i ich pieski, nawyki, drobne konflikty, zabawne anegdoty. Można przechodzić tymi samymi ulicami tysiące razy i nie wiedzieć, że kilka metrów od nas przed laty działał ktoś, kto dołożył swoją niezwykle istotną cegiełkę do tego, jaki Kraków jest dziś.

Ta książka opiera się na założeniu, że to, co wiemy o krakowskich kamienicach, to tylko wierzchołek góry lodowej. Pod powierzchnią wody kryje się całe mnóstwo postaci, których historia wzrusza, zachwyca, wciąga. Dlatego moja opowieść jest hołdem dla naszej małej ojczyzny, miasta Krakowa, i jego wspaniałych mieszkańców – obecnych i przeszłych. Mam nadzieję, że pomoże ona komuś rozkochać się w tym mieście. Tylko otoczone czułością i troską, będzie mogło trwać przez kolejne wieki – wspaniałe, wyjątkowe, nasze.

Autorka

Krowoderska 79

1900

Przypinam rower do znaku drogowego i idę w kierunku Alej Trzech Wieszczów. Ten odcinek ulicy Krowoderskiej jest pozbawiony zieleni i hałaśliwy. Z ulgą pokonuję kilka schodków, dzwonię domofonem i popycham otwierające się drzwi. W pośpiechu nawet nie patrzę na fasadę kamienicy, zresztą – i tak nie miałabym jej jak obejrzeć, bo chodnik jest wąski i trudno objąć spory budynek wzrokiem.

Wita mnie sień z modnymi w XIX wieku sztukateriami, typowa dla śródmieścia Krakowa. Tym, co zaskakuje, jest kolor ścian klatki schodowej – żółty, słoneczny, niezwykle intensywny. Na studiach pomalowałam sobie pokój na taki właśnie kolor i nosił on nazwę „pole kukurydzy”.

W drodze na górę towarzyszy mi hałas. Właśnie trwa remont na wyższych kondygnacjach, zabytkowa posadzka pokryta jest pyłem, na podwórku piętrzy się gruz i sprzęt budowlany. Mijam ślady po badaniach konserwatorskich – próbowano się dowiedzieć, co kryje się pod żółtą farbą i jak ta klatka schodowa wyglądała pierwotnie.

Wspinam się na drugie piętro i przechodzę przez drzwi po prawej stronie. Prowadzą do korytarza, który skręca w prawo. Tu również trwa remont. Nad głową widzę odbite od szablonu wzory naniesione na jasne ściany. Na winklu przechodzę przez drzwi po lewej stronie. Są niebieskie.

Za nimi znajduje się duże pomieszczenie. Podłoga ma kwadratowy kształt, jeden bok to przynajmniej pięć metrów. Ułożono ją z surowych desek, które tworzą szachownicę. Pokój jest bardzo jasny, pomimo pochmurnej pogody zalewa go naturalne światło, wpadające przez dwa duże okna i balkonowe drzwi na rogu. Widzę przez nie samochody jadące Aleją Słowackiego. To ścisłe centrum Krakowa.

Większość osób przedzierających się właśnie przez zakorkowane miasto nie ma nawet pojęcia, jakie miejsce mija codziennie. Z poziomu ulicy ich wzrok nie sięga aż tutaj, na drugie piętro. Gdyby tak nie było, może w zimie, kiedy zmrok zapada bardzo wcześnie, trafiłaby się okazja, żeby zobaczyć oświetlone słabym światłem staromodnego żyrandola wnętrze, a w nim ściany w ekstrawaganckim, intensywnym odcieniu niebieskiego. Niektórzy nazywają go chabrowym, inni powiedzą, że to indygo, dla większości to po prostu błękitny (choć to określenie – moim zdaniem – najmniej trafne).

Jestem w słynnej Szafirowej Pracowni Stanisława Wyspiańskiego.

Był rok 1900, kiedy Józef Pułczyński1, kupiec i właściciel sklepu kolonialnego, ukończył budowę swojej najnowszej inwestycji. Kamienica czynszowa, którą wzniósł, nie wyróżniała się zanadto na tle innych nieruchomości, powstających w tym czasie. Rytmiczna fasada z powściągliwą dekoracją, klatka schodowa z ceramicznymi płytkami i drewnianymi schodami – w Krakowie takich budynków są setki, o ile nie tysiące. Feliks Jasieński mówił o niej, że była to „wstrętna kamienica przy wstrętnej ulicy”, Henryk Uziębło nazywał ją okropnym domem czynszowym2. Wyróżniało ją usytuowanie na rogu, co sprawiło, że na pierwszym i drugim piętrze mogły się pojawić ładnie oświetlone balkony z pięknym widokiem na Błonia i pola należące już do podkrakowskiej Krowodrzy.

Pomysł był prosty: wybudować dom i potem wynajmować znajdujące się w nim mieszkania. Lokalizacja nie przedstawiała się co prawda atrakcyjnie – do Rynku było daleko (tuż za kamienicą przebiegała granica ówczesnego Krakowa), a w miejscu dzisiejszych Alej Trzech Wieszczów znajdował się nasyp kolei cyrkumwalacyjnej3, ale pewnie dzięki temu działkę udało się kupić w atrakcyjnej cenie.

Od 1894 roku Pułczyńscy mieszkali w ładnej kamienicy przy ulicy Długiej 154, tam też prowadzili interesy. Żoną Józefa (ur. 1868 r.), pochodzącego z Lanckorony człowieka ze smykałką do biznesu, była Maria z Kiszalów, zamożnej krakowskiej rodziny. Przynajmniej takie wnioski można wyciągnąć z lokalizacji i okazałej formy ich rodzinnego grobowca w najstarszym zakątku Cmentarza Rakowickiego. Była od swojego męża prawie 10 lat starsza, co w owym czasie stanowiło sporą różnicę wieku. Ich pierwsza córka, Maria, urodziła się w 1894 roku, później na świat przyszli jeszcze Edmund (1896 r.) i Józef (1898 r.). W 1910 roku wszyscy mieszkali już przy Krowoderskiej 79 (wtedy 157) we własnej nieruchomości.

Józef prowadził przy Długiej 15 sklep kolonialny5 oraz lokal, który miał koncesję m.in. na wyszynk piwa6. Dla chłopaka pochodzącego z niewielkiej miejscowości, znacznie oddalonej od Krakowa, był to z pewnością duży awans społeczny.

Kiedy kamienica na Krowoderskiej 79 była gotowa, zaczęli się w niej pojawiać potencjalni lokatorzy. Wśród nich znany już wówczas w Krakowie artysta, którego polichromie i witraże w Kościele Franciszkanów kilka lat wcześniej wzbudziły ogromne emocje – Stanisław Wyspiański.

Był przełom 1900 i 1901 roku – dla Wyspiańskiego niezwykle aktywny czas. Pomimo problemów ze zdrowiem, właśnie opublikował dramat Legion. W dodatku miał za sobą kilka tygodni intensywnej pracy. 20 listopada 1900 roku jeden z jego najbliższych przyjaciół, Lucjan Rydel, wziął ślub z Jadwigą z Mikołajczyków. Wyspiański był świadkiem, a dzień później razem z żoną i córką wybrał się na wesele do rodzinnej wsi panny młodej – podkrakowskich Bronowic. Zabawa ta stała się dla niego inspiracją do stworzenia jednego z najważniejszych dramatów w historii polskiej literatury – Wesela7.

Jesienią 1900 roku, po kilku latach związku z Teodorą Teofilą Pytko, Wyspiański postanowił wreszcie uporządkować swoją sytuację rodzinną. Para ta wychowywała już wówczas troje dzieci – biologiczne dzieci Wyspiańskiego: Helenę (ur. 1896 r.)8 i Mieczysława (ur. 1899 r.)9, oraz starszego syna Teosi, Teodora (ur. 1892 r.)10. Mieli za sobą kilka lat życia w atmosferze skandalu. Teosia bowiem pochodziła ze wsi Konary pod Żabnem, do Krakowa przyjechała za pracą, a Stanisława poznała w czasie, kiedy była służącą u jego ciotki, Joanny Stankiewicz11. Wyspiański kochał swoje dzieci, łożył na nie, spędzał z nimi wakacje w Konarach i uczestniczył w ich codziennym życiu. Jednak nadal z nimi nie mieszkał – podczas gdy Teosia z dziećmi zajmowała pokój przy ulicy Szlak 23, on gnieździł się w pracowni przy Placu Mariackim 912.

Kiedy na przełomie 1900 i 1901 roku Stanisław Wyspiański pojawia się na Krowoderskiej w sprawie mieszkania, są już z Teosią małżeństwem. Ze względu na błędy formalne ślub z 18 września 1900 roku należało powtórzyć13, co stało się 17 listopada tego samego roku.

Wyobrażam sobie spotkanie ich dwóch: 31­-letniego Wyspiańskiego i o rok od niego starszego Józefa Pułczyńskiego. Mają dzieci w niemal tym samym wieku. W przypadku obu można mówić o kontrowersyjnym małżeństwie – Józef, chłopak znikąd, wżenił się w krakowski ród Kiszalów, związek Stanisława z Teodorą uważany był za mezalians. Czy pojawia się między nimi nić porozumienia? A może jest to relacja wyłącznie biznesowa?

Mieszkanie na Krowoderskiej prawdopodobnie znalazł dla Wyspiańskiego Julian Nowak14, wybitny mikrobiolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, a prywatnie – kolekcjoner sztuki (z czasem do swoich tytułów będzie mógł dodać rektora UJ i polskiego premiera). Jako wielki wielbiciel talentów Wyspiańskiego, wspierał go również w codziennych sprawach, udzielając mu pożyczek i pomagając w uzyskaniu potrzebnej mu już wówczas opieki medycznej.

Krowoderska 79 miała być kompromisem – wygodne mieszkanie w dobrej cenie, choć daleko od centrum miasta.

Ten „kompromis” to siedem pokoi w układzie amfiladowym, z oddzielną kuchnią, w sumie około 250 metrów kwadratowych (co jak na dzisiejsze warunki zupełnie nie wydaje się powierzchnią kompromisową). Wychodek znajdował się na podwórku, był piętrowy i prowadził do niego długi balkon, przylepiony do budynku (zachował się do dziś tylko częściowo) – to ówczesny krakowski standard. Wyspiańscy przeprowadzili się do mieszkania przy Krowoderskiej końcem stycznia 1901 roku15. To w nim spędzili najszczęśliwsze lata życia, w ciepłej, rodzinnej atmosferze, zanim stan zdrowia Stanisława znacząco się pogorszył.

W okolicy mieszkało wówczas dwóch bliskich przyjaciół Wyspiańskiego z czasów licealnych – intelektualistów nadal na dorobku. Stanisław Estreicher, przyszły rektor UJ, wraz z żoną Heleną zajmował lokal przy ul. Kilińskiego 5 (dzisiejsza Aleja Słowackiego 9). Do mieszkania przy ulicy Słowiańskiej 2 tuż po ślubie wprowadził się ze swoją żoną, Jadwigą z Mikołajczyków, Lucjan Rydel.

Wyspiański urządził się po swojemu – wybrał kolory, naniósł na ściany rysunki i szablony. Monika Śliwińska pisze:

Litograf Zenon Prószyński zapamięta kuchnię w kolorze brązowym, pokój w kolorze „barszczu” i kolejny, cytrynowy z białym sufitem. Wspólny pokój miał Staś z Mieciem, swój własny pokój miała Helena16, ostatni pokój w amfiladzie był sypialnią rodziców. Dziecięcy pokój był oddalony o cztery pomieszczenia w amfiladzie od pracowni ojca, żeby nie przeszkadzał mu hałas17. […] Z czasem na ścianach pojawią się rysunki: w pokoju żółtym kwiat kasztanowca z liściem, w pokoju chłopców koza naturalnej wielkości i dwa bociany18.

Wyspiański projektował nawet kwietne ornamenty, które później haftowano na pościeli używanej przez rodzinę19.

Najważniejsza była jednak pracownia. To ona urzekła Wyspiańskiego. Obszerna i jasna, stała się miejscem, w którym powstawały tysiące rysunków, obrazów, projektów i tekstów.

Dziś pomieszczenie jest niemal puste. Jedyny element wyposażenia, poza podłogą, który wygląda na wystarczająco stary, żeby być tu od początku, to żeliwna umywalka zawieszona we wnęce przy wejściu (dopiero później dowiaduję się, że faktycznie używał jej Wyspiański, ale wówczas znajdowała się w innym miejscu, na korytarzu). Jak mógł wyglądać ten pokój w czasach, kiedy był Szafirową Pracownią?

Wyspiański zastał tu zapewne „stan deweloperski” na miarę początku XX wieku, czyli drewnianą podłogę, skrzynkowe okna i drzwi oraz ściany malowane w delikatny deseń. Z czasem artysta całkowicie odmienił wygląd pomieszczenia. W 1904 roku, po wizycie na Krowoderskiej, Zenon Parvi napisał: „Ściany (…) powleczone zostały jedną, ciemnoniebieską barwą, a takież koloru firanki zaciągnięte zostały na półki z książkami, tak że nic nie mąci już wzroku tonącego w tej szafirowej przestrzeni”20. Szafirowe były również framugi okien, sufit i piec21.

Kolor ten jest motywem, który pojawia się w wielu projektach Wyspiańskiego, zarówno tych sprzed 1900 roku, jak na franciszkańskich polichromiach oraz witrażu Bóg Ojciec (Stań się), jak i późniejszych – na przykład na witrażu Apollo spętany. Szafirowe bywają też tęczówki oczu Wyspiańskiego na jego autoportretach, choć Tadeusz Boy­-Żeleński wspominał, że jego oczy były „stalowe”22, a inni współcześni określali je również jako jasne, błękitne23. Jeśli więc za prawdziwe uznamy powiedzenie, że oczy są zwierciadłem duszy, wydaje się, iż Wyspiański sądził, że szafirowy, kolor uznawany za elegancki i szlachetny, najlepiej wyraża jego osobowość.

Na jednej ze ścian wisiały obrazy. Przez pewien czas był to jeden duży pastel pod tytułem Skarby Sezamu, namalowany w 1897 roku24. Przedstawia on tajemnicze miejsce w gęstej puszczy, w którym wśród korzeni i konarów starych drzew ukryta jest turkusowo­-seledynowa głębina – przejście do magicznej krainy. Obraz ze względu na swoje wielkie rozmiary mógł wisieć tylko na jednej ze ścian Szafirowej Pracowni – tej po lewej od wejścia, zajmując ją niemal w całości.

W 1894 roku Stanisław Wyspiański namalował portret swojego ojca, Franciszka (zmarłego 10 listopada 1901 roku25, a więc już w czasie, kiedy jego syn mieszkał przy Krowoderskiej), znanego krakowskiego rzeźbiarza. Obraz widać na zdjęciach wykonanych w ostatnim domu Wyspiańskiego w podkrakowskich Węgrzcach – wydaje się więc, że mógł też być ozdobą Szafirowej Pracowni.

O ojcu Wyspiańskiemu przypominać miały również rzeźby. W pracowni syna znajdowało się wiele wykonanych przez Franciszka odlewów gipsowych26. We wspomnieniach pojawia się również popiersie wykonane przez Antoinette Vallgren, szwedzką rzeźbiarkę, jedną z pierwszych kobiet zajmujących się zawodowo sztuką, która była sąsiadką Wyspiańskiego w 1893 roku, kiedy mieszkał w Paryżu27. Zostało ono wystawione w salonie Champ­-de­-Mars wiosną 1894 roku28. Po powrocie do Krakowa towarzyszyło Wyspiańskiemu w kolejnych pracowniach29. W rogu koło okna stała również gipsowa kopia rzeźby Antoniego Kurzawy, przedstawiającej Wawel i Wisłę pod postaciami starca w królewskiej koronie siedzącego na skale i młodej dziewczyny30.

Pod jednym z okien stał mały stolik z przyborami malarskimi31. Spod ręki Wyspiańskiego w tej przestrzeni wyszły tysiące rysunków i pasteli. Wśród nich mnóstwo portretów – rodziny, przyjaciół, ale także komercyjnych, na zamówienie. Szczególnie wiele z nich powstało zimą 1904 roku, kiedy artyście nie wolno było opuszczać domu – a na nich między innymi Wilhelm Feldman, Julian Nowak, Jan Stanisławski32.

W Szafirowej Pracowni stał długi, zbity z desek stół, przykryty intensywnie czerwoną tkaniną. Przy nim, niczym tron – zabytkowy fotel, z tapicerką w tym samym kolorze. Na jego poręczach wisiały elementy chłopskich strojów – huculskie gunie i serdaki. Czy to właśnie jeden z nich, w szafirowym kolorze, możemy zobaczyć na namalowanym w 1905 roku portrecie Józia Feldmana, jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów Wyspiańskiego?

Na stole leżały stosy książek, fotografii i kartek oraz popielniczka (w tej roli Wyspiańskiemu zdarzało się używać pantofelka jego synka Stasia33 – lubił otaczać się przedmiotami przypominającymi mu o dzieciach), ołówki, gęsie pióra, kałamarz, drewniany bibularz, przyrząd do zwilżania znaczków (część z tych przedmiotów trafiła później do Muzeum Narodowego). Oraz filiżanka – a w niej kawa lub herbata34.

Przy tym stole Wyspiański napisał wiele dramatów (m.in. Wyzwolenie), przygotowywał koncepcję scenografii i kostiumów, przy nim powstawały projekty wystroju saloniku Żeleńskich, wnętrz Domu Towarzystwa Lekarskiego. To przy nim Wyspiański skończył pracę nad najważniejszym tekstem w swojej karierze – dramatem Wesele.

Możemy się domyślać, że to właśnie ten stół widać na zdjęciach zrobionych w marcu 1905 roku w Szafirowej Pracowni35. Uchwycono na nich, jak przy biurku ojca siedzą dwaj chłopcy – to synowie artysty, Miecio i Staś. Zachowały się dwa zdjęcia z tego dnia, o niemal identycznym kadrze. Na jednym chłopcy pozują, młodszy nawet patrzy w obiektyw. Na drugim obaj zajęci są robotą – rysowaniem.

Widok dziecka bawiącego się przy biurku ojca dziś nieszczególnie kogokolwiek dziwi. W czasach pracy zdalnej życie prywatne i zawodowe często się przenikają. Na początku XX wieku te dwie sfery oddzielone były bardzo grubą i sztywną granicą. Małe dzieci (chłopcy w momencie zrobienia zdjęcia mieli sześć i cztery lata) nie odwiedzały ojców w pracy, zaś ich matki zazwyczaj nie pracowały zawodowo i to one były z pociechami w domu.

Wyspiański zaburzał ten odwieczny porządek rzeczy. Lubił być z dziećmi, spędzać z nimi czas, pielęgnował je w chorobie, łagodził konflikty między nimi. Zabierał je również na wakacje. Rodzina była niezwykle ważną częścią jego życia, co widać na przepełnionych miłością, kameralnych portretach dzieci i żony, dokumentujących codzienne życie Wyspiańskich. To one przez lata były najczęściej reprodukowanymi pracami Stanisława, wieszane w szkołach, przedszkolach i przychodniach pediatrycznych – do dzisiaj mają ogromną rozpoznawalność.

To w mieszkaniu przy Krowoderskiej przyszedł na świat najmłodszy syn Wyspiańskich, Staś36. Tu też najpewniej pod koniec 1904 roku opłakiwali stratę ostatniego, najmłodszego dziecka37.

Stanisław bardzo szanował żonę, liczył się z jej zdaniem, mówił do niej z czułością, zdrabniając jej imię. Na zachowanych zdjęciach Teosia ubrana jest raczej po miejsku, jednak zapamiętana została również w tradycyjnych strojach ludowych. Być może wkładała je na życzenie męża. Miała dobry głos, ładnie śpiewała i znała wiele ludowych przyśpiewek i opowieści. Mąż chętnie jej słuchał, często przesiadywał w kuchni, patrząc na nią, rysując38.

Teosia większość obowiązków domowych wykonywała sama. Nie mieściło się to w głowie krewnym i przyjaciołom jej męża. Wytykali w listach i wspomnieniach panujący w mieszkaniu Wyspiańskich bałagan, drażniący ich zapach pieluch i kapusty kiszonej39. Ja myślę o Teosi raczej z podziwem i wielkim współczuciem. Nie chcę nawet wyobrażać sobie ogromu fizycznej pracy, jaka związana była z codziennym funkcjonowaniem rodziny z czwórką dzieci. Pranie, sprzątanie, gotowanie, noszenie węgla na drugie piętro kamienicy, palenie w piecach – do niektórych z tych zadań najmowano służącą (przez pewien czas u Wyspiańskich mieszkała Haneczka, dziewczyna z Konar40), ale i tak obowiązki były przytłaczające. Trudno się dziwić, że bywało, iż w mieszkaniu panował chaos. Mimo to z opowieści nawet najmniej przychylnych jej osób wyłania się Teosia jako troskliwa, choć stawiająca granice matka i zapobiegliwa gospodyni, przygotowująca zapasy na zimę i dbająca o dobrostan dzieci. To ona również pilnowała, żeby roztargniony mąż ciepło się ubierał, a także goliła go i strzygła41.

Do jej obowiązków na Krowoderskiej szybko zaczęło należeć również pielęgnowanie obłożnie chorego męża. Był to czas, kiedy stan zdrowia Stanisława znacząco się pogorszył. Od pierwszej połowy lat 90. XIX wieku Stanisław Wyspiański cierpiał na kiłę. I choć choroba ta pozostawała przez kilka lat w uśpieniu, na początku XX wieku powodowała już u Wyspiańskiego szereg objawów, które cofały się i powracały. Bywały momenty, kiedy miał problemy z mówieniem, jedzeniem i piciem, najmniejsza infekcja dróg oddechowych stawała się potężnym problemem. Miał objawy dermatologiczne, neurologiczne, psychiatryczne. Zdarzało się, że dotykał go paraliż – nie mógł chodzić, pisać ani rysować. Bywało, że był zupełnie niesamodzielny. W pozostałych dniach opieką nad mężem zajmowała się Teosia. W czasie nawrotów choroby Wyspiański leżał w łóżku stojącym w ostatnim pokoju amfilady, który wcześniej pełnił funkcję sypialni jego i żony, z czasem zaczęło tam stać tylko jedno łóżko. Nad nim – dwie Madonny zaprojektowane przez Stanisława do prapremiery Wesela oraz Śmierć matki. Teosia siadywała przy nim, szyła i cerowała dziecięce ubranka, czuwała42.

Sytuacja finansowa rodziny Wyspiańskich była trudna. Artysta nigdy nie potrafił zarządzać swoimi pieniędzmi, miał do nich zwykle lekkie podejście i przez całe dorosłe życie zdarzały mu się okresy dużej niepewności finansowej. Stan ten pogłębiła tylko choroba, która okresowo wyłączała go zupełnie z działalności artystycznej, przez co tracił cały dochód. Jego znajomi o trudną sytuację materialną obwiniali Teosię43. Stanisław często ratował się pożyczkami od przychylnych mu osób, między innymi Stanisława i Elizy Pareńskich czy Juliana Nowaka44. Wiedział też, że kiedy jest w lepszej formie, musi pracować bez ustanku. Dzięki temu mógł odłożyć pieniądze na czarne godziny, których z czasem było coraz więcej. Wszystko, co zarobił, oddawał Teosi, a ta trzymała pieniądze w drewnianej skrzyneczce, którą Wyspiański pomalował na biało i ozdobił niebieskimi liliami45.

Kiedy Wyspiański był w dobrej formie, pracował bez wytchnienia. Jego przyjaciele i sympatycy dbali o kolejne zlecenia dla niego, zapewne spodziewając się nawrotów choroby. Na zamówienie Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa (w którym niezwykle aktywny był bliski mu Adam Chmiel) wykonał projekt stroju lajkonika – do dziś w czasie pochodu w oktawę Bożego Ciała nosi on strój wykonany właśnie według wizji Wyspiańskiego. W 1904 roku zrealizował również projekty wnętrz: świetlicy na wystawę Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (znanej jako Świetlica Bolesławowska), sali posiedzeń i westybulu ze słynnym witrażem Apollo spętany dla Towarzystwa Lekarskiego, a na zamówienie Elizy Pareńskiej stworzył meble, pomyślane jako prezent ślubny dla jej córki Zofii i Tadeusza Boya­-Żeleńskiego)46. Wspólnie z architektem Władysławem Ekielskim przygotował koncepcję przekształcenia Wawelu w Akropolis – centrum polskiego życia politycznego, naukowego i kulturalnego.

Wyspiański nie należał do najbardziej towarzyskich osób. Miał wierne grono przyjaciół i wielbicieli jego talentu, jednak widywał się z nimi pojedynczo lub w niewielkich grupach. Wyjątkiem były jego imieniny, bywało, że obchodził je hucznie47. Kiedy pracował, nie lubił, żeby mu przeszkadzać. Żeby mieć spokój, udawał, że nie ma go w domu i w ten sposób unikał niechcianej wizyty. Drzwi pilnowała Teosia48 i to ona na wyraźną prośbę męża nie wpuszczała gości. To niewątpliwie utrwaliło wśród krakowskiej elity jej wizerunek jako złośliwej, grubiańskiej, niemiłej. Nie każdy mógł wówczas odwiedzić Szafirową Pracownię. Udało się to między innymi Józefowi Piłsudskiemu, który w 1905 roku przyszedł na Krowoderską prosić o wsparcie dla swoich planów stworzenia polskiej formacji wojskowej49.

Podchodzę do drzwi balkonowych. Sam balkon jest pusty, prostokątny i niewielki, jak w większości krakowskich kamienic. Za czasów Wyspiańskiego tonął w kwiatach. Azalie, hiacynty, pelargonie. W doniczkach (zimą na parapetach wewnątrz pracowni), w wazonach. Były wszędzie – świeże, zebrane w czasie spacerów po Krowodrzy, ale także ususzone. Artysta lubił się im przyglądać, były dla niego inspiracją50.

Z balkonu roztacza się widok na Aleję Słowackiego, jedną z najbardziej ruchliwych i zakorkowanych ulic Krakowa. To krajobraz miejski, trudno znaleźć miejsce bardziej odległe od „łona natury” niż to, co widzę za szybą. Jedyna zieleń to ta oddzielająca od siebie pasy ruchu oraz drzewa na horyzoncie – tam, gdzie Aleja Grottgera łączy się z Alejami Trzech Wieszczów w pobliżu gmachu Radia Kraków.

Wyspiański lubił spędzać czas w plenerze, znajdował tam inspirację. W miarę możliwości (zdrowotnych i finansowych) zabierał swoją rodzinę na niedzielne wycieczki – za miasto dorożką, na Bielany, do cyrku, do Lasu Wolskiego51, na wielkanocny odpust Emaus na Zwierzyńcu52. Zimą 1903/1904 roku stan zdrowia nie pozwalał mu na opuszczanie mieszkania przy Krowoderskiej. W listopadzie 1903 roku przeszedł operację podniebienia, na którym siały zniszczenie kilaki, czyli wrzody charakterystyczne dla syfilisu53. Jego lekarz, Franciszek Krzyształowicz, nakazał mu pozostanie w domu54. W jego sytuacji każda, najdrobniejsza nawet infekcja, mogła skończyć się tragicznie. Podobne zalecenia otrzymał w roku następnym.

Brakowało mu pleneru. Malował pewne kadry z pamięci, jak Wisła pod Krakowem55. W końcu, kierując się sugestią znanego kolekcjonera sztuki, Feliksa Jasińskiego56, postanowił malować jedyny krajobraz, do jakiego miał nieograniczony dostęp – widok ze swojego okna balkonowego. W dzienniku, nazywanym przez niego raptularzem, notował stan pogody, porę dnia i numer kolejnej wersji tego samego pejzażu57. Choć to ciągle ten sam widok, za każdym razem był inny. Podobnie jak impresjoniści, dokumentował zmieniające się światło, porę dnia, pogodę. Po mistrzowsku pokazał, że nie wchodzi się nigdy dwa razy do tej samej rzeki.

W sumie od grudnia 1904 roku do marca 1905 roku58 powstało ponad czterdzieści Widoków z Kopcem Kościuszki, z których każdy jest inny59. Część z nich Wyspiański pokazał publiczności już w czasie wystawy w świetlicy Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w styczniu 1905 roku. Kolejne zobaczyć można było w Warszawie dwa miesiące później. Zamiast tytułów podawał datę i porę dnia, wskazujące na to, kiedy powstał pastel60. Już za czasów Wyspiańskiego osoby, które oglądały te obrazy, dostrzegały ich podobieństwo do japońskich drzeworytów, szczególnie tych wchodzących w skład serii Trzydzieści sześć widoków góry Fuji, których autorem jest Katsushika Hokusai61. Można było je oglądać zestawione ze sobą w czasie wystawy w krakowskim Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w 2007 roku. Instytucja ta przechowuje kolekcję przedmiotów związanych z Japonią, którą do Muzeum Narodowego w Krakowie przekazał Feliks Jasieński, pomysłodawca tego projektu artystycznego Wyspiańskiego.

Wojciech Bałus uważał, że te pejzaże wynikały wprost z tęsknoty za światem w czasie przymusowego zamknięcia.

Oddalenie przyciągające ku owej szybie, ku pejzażowi za nią. Ku pejzażowi, w który fizycznie wejść nie można, a który jedynie łapczywie można odtwarzać, wkładając w akt twórczy całą tęsknotę za swobodą, mając przy tym świadomość, że się jest zdanym na łaskę i nie łaskę przyrody. A zatem namalować można tylko to, co ona pokaże. I dlatego seria: bo widok nigdy nie był taki sam, bo tęsknota nie znikała62.

Nam, którzy przeżyli okresy zamknięcia związane z pandemią COVID-19, ten stan emocjonalny z pewnością nie jest obcy.

Cykl pejzaży z Kopcem Kościuszki umożliwił Wyspiańskiemu zaplanowanie przeprowadzki za Kraków. W maju 1906 roku został on nagrodzony przez Akademię Umiejętności z fundacji Probusa Barczewskiego. Była to duża kwota (2250 koron)63, która pozwoliła Wyspiańskim na myślenie o zakupie nieruchomości (choć ostatecznie okazała się niewystarczająca i trzeba było jeszcze sięgnąć po kredyt). Stanisław chciał opuścić miasto z myślą o żonie i dzieciach, troszcząc się o ich los po swojej śmierci64. Po obejrzeniu kilku miejsc Wyspiańscy zdecydowali się w końcu na zakup gospodarstwa we wsi Węgrzce, 7 km na północ od granic ówczesnego Krakowa65. We wrześniu 1906 roku Stanisław Wyspiański na zawsze opuścił Szafirową Pracownię66.

– Kiedyś przyszedłem z wizytą do ciotki, która mieszkała w tej kamienicy – opowiada mi Krzysztof Pułczyński. – I ona w rozmowie wspomniała, że ta kamienica kiedyś należała do naszej rodziny. Zdziwiłem się – dodaje. Był początek lat 90., a budynek ten od dawna pozostawał pod zarządem miasta. Kilkadziesiąt rodzin zajmowało obszerne przedwojenne mieszkania, podzielone w sposób chałupniczy na dwupokojowe lub kawalerki. Nie dożył tego Józef Pułczyński – zmarł w 1948 roku po krótkiej, lecz ciężkiej chorobie i pochowany został na Cmentarzu Rakowickim67. Od dwóch lat nie żyła już jego żona, Maria, która spoczęła w rodzinnym grobowcu Kiszalów. Przy Krowoderskiej 79 mieszkali do końca życia.

– Byłem młody, właśnie zakładałem rodzinę. Informacja o nieruchomości, do której mam prawa, była dla mnie bardzo interesująca, bo nie miałem gdzie mieszkać. Dlatego zainteresowałem się, jak to załatwić – wspomina Krzysztof Pułczyński. Nie było łatwo, biurokracja zajęła wieki, ale w końcu udało się: w 1998 roku budynek wrócił w ręce rodziny. – To była jedna z pierwszych kamienic w Krakowie, która oddana została właścicielom – dodaje z dumą.

Oczywiście wraz z lokatorami – niektórzy z nich nadal tam mieszkają.

– Budynek należał już do mnie, kiedy zauważyłem, że wisi na nim tablica pamiątkowa – śmieje się Pułczyński. Wmurowano ją w 1969 roku68, w stulecie urodzin Stanisława Wyspiańskiego, z inicjatywy Klubu Miłośników Teatru, ufundowano ją z datków społecznych. – Zacząłem się interesować Wyspiańskim i tak trafiłem do Muzeum Narodowego, które wtedy miało na Kanoniczej cały oddział poświęcony temu artyście. Udało mi się porozmawiać z panią kustosz Martą Romanowską. Ja wtedy nie zdawałem sobie sprawy z tego, kim był Wyspiański. Byłem absolwentem technikum, w szkole o Wyspiańskim mi nie opowiadano – wyjaśnia. – Na ścianie w Muzeum Narodowym zobaczyłem zdjęcie z pogrzebu artysty, a na nim Rynek Główny wypełniony tłumem ludzi. Pomyślałem sobie, że to musiał być nie byle kto, skoro tyle osób przyszło go pożegnać.

Tak zaczęła się trwająca do dziś przygoda pana Krzysztofa z dawnym lokatorem jego pradziadka – Stanisławem Wyspiańskim.

Dość łatwo na podstawie dostępnych materiałów udało się ustalić, które mieszkanie zajmowali Wyspiańscy. Oczywiście w ostatnich latach XX wieku wyglądało ono zupełnie inaczej. Podzielone było na pięć lokali. Dawna pracownia artysty została przekształcona w odrębne mieszkanie za pomocą ścianek działowych wybudowanych wprost na oryginalnej, drewnianej podłodze. Przez lata był to dom rodziny Siwków – do dyspozycji mieli pokój z kuchnią, toaleta znajdowała się na korytarzu.

– Kiedy zwolniło mi się inne mieszkanie, zapytałem panią Irenę Siwek, czy zechce się przenieść. Zgodziła się, ponieważ było ono piętro niżej – wspomina Krzysztof Pułczyński.

Wtedy można było ruszyć do pracy. Wyburzyć ściany dzia­łowe, oczyścić podłogę, przywrócić kolor z czasów Wyspiańskiego. W tym pomógł konserwator.

– W pracach uczestniczył Przemysław Ćwiertnia. Zaczęliśmy szukać miejsca, w którym znajdowały się drzwi prowadzące z dawnej pracowni Wyspiańskiego do sypialni jego synów. Zostały zamurowane bez śladu, więc trzeba było ostukać ścianę, żeby znaleźć dobre miejsce. Kiedy to się udało, w zagłębieniach muru przy framudze znaleźliśmy resztki niebieskiej farby, na podstawie której Przemek dobrał odpowiedni kolor – opowiada Krzysztof Pułczyński.

To wtedy pan Krzysztof powołał do życia Fundację Dom Stanisława Wyspiańskiego – Szafirowa Pracownia. I choć w literaturze pracownia nazywana była „błękitną”, to właśnie ta nazwa przylgnęła do narożnego pomieszczenia i używana jest do dziś.

Na jej otwarciu 16 marca 2001 roku obecni byli m.in. prof. Jacek Popiel, rektor Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie, prof. Jacek Cupryś, prorektor Akademii Sztuk Pięknych, prof. Wiktor Zin, Maria Rybakowa, prezes Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego oraz Zbigniew Witek, prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, który poprowadził uroczystość. Jej gościnią specjalną była Leokadia Wyspiańska, żona urodzonego przy Krowoderskiej niemal sto lat wcześniej Stasia Wyspiańskiego, najmłodszego syna artysty, który dożył dorosłości69.

Od tamtej pory regularnie przestrzeń tę zajmują twórcy, przybywający z różnych, często bardzo egzotycznych zakątków świata, w ramach rezydencji artystycznych, finansowanych przez Urząd Miasta Krakowa i Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego i prywatne fundacje. Do dyspozycji mają niewielki pokoik z aneksem kuchennym i łazienką, który służy im za mieszkanie (to dawna sypialnia Stasia i Miecia, która według wspomnień Antoniego Waśkowskiego pomalowana było na żółto, z wielkim stylizowanym liściem kasztanowca – odtworzono w niej dawny kolor), oraz Szafirową Pracownię.

Szafirowa Pracownia wykorzystywana jest również na różne działania artystyczne, teatralne, wykłady, można ją zwiedzać. Właśnie w takim kontekście trafiłam tu po raz pierwszy – i wracam regularnie, kilka razy w roku, zawsze w towarzystwie zachwyconych gości.

W 2021 roku, w 20­-lecie istnienia Fundacji, Krzysztof Pułczyński zainicjował wręczanie nagrody Gwiazda Szafirowej. Przyznawana jest ona osobom szczególnie zasłużonym na polu badania i popularyzowania wiedzy o życiu i twórczości Stanisława Wyspiańskiego. Do tej pory laureatkami zostały Maria Rydlowa, wieloletnia mieszkanka i kustoszka Rydlówki, która zajmowała się opracowaniem korespondencji Stanisława Wyspiańskiego, Monika Śliwińska, autorka bestsellerowej biografii artysty pt. Wyspiański. Dopóki starczy życia, oraz prof. Iwona Rusek, autorka książki Stanisław Wyspiański. Mit – tradycja – historia. Przepiękną statuetkę zaprojektował Przemysław Ćwiertnia. W wykonanej z brązu ramie, przypominającej framugę drzwi, tkwi nieoszlifowana szafirowa grudka szkła. Wspiera się ona na monogramie Wyspiańskiego, który można zobaczyć na większości jego prac malarskich, również tych, które powstały przy Krowoderskiej.

Co zostało tu do dziś od czasów Wyspiańskiego?

– Oprócz podłogi i umywalki to w zasadzie nic. Wyspiańscy byli tu lokatorami przez zaledwie pięć i pół roku i kiedy się wyprowadzali, swoje rzeczy zabrali ze sobą – tłumaczy Krzysztof Pułczyński.

Zdarzają się jednak niespodzianki. W 1997 roku, w czasie remontu piwnicy, pod hałdami miału węglowego, który tam zalegał całymi latami, pan Krzysztof znalazł kafle z pieca. Takie piece znajdowały się niemal w każdym pomieszczeniu, to jedyne ogrzewanie, jakie wchodziło w grę u progu XX wieku, kiedy budynek powstawał. W zagłębieniach dostrzec można było jeszcze resztki niebieskiej farby.

– Wiadomo, że Wyspiański pomalował na swój ulubiony kolor całą tę przestrzeń, razem z piecem. Teraz mamy na to dowody – opowiada Krzysztof Pułczyński.

Miejsce, gdzie stał piec, wyznacza ubytek w drewnianej podłodze – kwadrat zalany betonem. Sam piec widać natomiast na zdjęciu rysujących Miecia i Stasia. Kafle wyglądają identycznie, z charakterystycznym rombem na środku.

Jest też oczywiście widok z okna. Ten sam, ale nie taki sam. Miejska zabudowa zasłania Błonia i grzbiet Sikornika. Nie widać też Kopca Kościuszki za sprawą kamienicy naprzeciwko, wybudowanej w 1908 roku70, czyli rok po śmierci Wyspiańskiego.

– Troszkę widać – poprawia mnie Krzysztof Pułczyński. – Jednym z rezydentów Szafirowej Pracowni był niemiecki fotograf Roland Wirtz, który robił tu eksperymenty ze sprzętem znanym jako camera obscura. To taka metoda, która pozwala na niezwykle precyzyjne odzwierciedlenie rzeczywistości. Na wykonanych przez niego zdjęciach udało się wypatrzyć wierzchołek kopca nad kominami kamienic pod drugiej stronie Alej – tłumaczy.

Faktycznie. Kiedy przycisnę głowę do framugi po prawej stronie balkonowych drzwi, nad dachami, widzę powiewające na Kopcu Kościuszki flagi. Jest zbyt daleko, żeby rozpoznać kolory, ale wiem, że dwie z nich są polskie, a jedna – ukraińska.

Jest jeszcze łuna. Widać ją na wielu portretach wykonanych w Szafirowej Pracowni. Intensywne, niebieskie cienie na fałdach materiału i na rysach twarzy modeli, z towarzyszącym im żółtym blaskiem. Zawsze wydawało mi się, że to po prostu wizja artystyczna Wyspiańskiego, aż kiedyś odwiedziłam Szafirową Pracownię wieczorem.

Kiedy gospodarz otworzył drzwi do dawnej sypialni chłopców, zobaczyłam zderzające się ze sobą dwie barwy – żółtą, z pokoju dziecięcego, i niebieską, z pracowni ojca. Zjawisko jest wyraźnie widoczne szczególnie wtedy, gdy światło w jednym z pomieszczeń jest zgaszone, a w drugim – zapalone. Oczami wyobraźni zobaczyłam Wyspiańskiego, który ustawia Adama Chmiela, swojego przyjaciela, w ciemnej Szafirowej Pracowni, w otwartych drzwiach prowadzących do amfilady71. Widzę też, jak zmęczony wytężoną pracą, uchyla drzwi i cichutko przechodzi do śpiących dzieci. Patrzy na buzię swojego synka, oświetloną jedynie blaskiem wpadającym z pracowni, i szybkimi ruchami utrwala ten widok na wieki72.

Poławiacz światła, czuły obserwator, genialny artysta, kochający ojciec łapiący chwilę, świadomy jej przemijalności.

Straszewskiego 7

1893

1928–1929 – przebudowa proj. Tobiasza Wexnera

Nie ma chyba drugiej ulicy w Krakowie, która miałaby tak przepiękną perspektywę. Ach, gdyby tak tu mieszkać! Codziennie z okien widzieć wyłącznie korony drzew na Plantach, z balkonu patrzeć na Wawel od północy, czyli od jego najpiękniejszej strony. Nie słyszeć hałasu tramwaju, nie martwić się przechodniami, którzy nieczęsto tu przychodzą – nie ma tu lokali usługowych, więc nie ma po co.

Początkowy odcinek ul. Straszewskiego to z pewnością jedna z lepszych lokalizacji w Krakowie. Gdyby ktoś znalazł się w sytuacji, w której może całkowicie dowolnie wybrać mieszkanie w tym mieście, to bez wątpienia byłby to pierwszy wybór. W samym centrum, ale jednak na uboczu, w zieleni, z pięknym widokiem, z niewieloma sąsiadami.

Zupełnie się nie dziwię, że Oskar Schindler postanowił zamieszkać właśnie tu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy

Krowoderska 79

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Wstęp

Krowoderska 79

Straszewskiego 7

Przypisy

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Prawa autorskie

© Wydawnictwo WAM, 2026

© Alicja Zioło, 2026

Opieka redakcyjna: Agnieszka Mazur

Redakcja: Klaudia Bień

Korekta: Marta Bosak, Urszula Kosobódzka

Projekt okładki: Adam Gutkowski

Fot. na pierwszej stronie okładki: Reprodukcja fotografii Ignacego Kriegera, Kraków, kamienica Kuśnierzowska, nr inw. MHF 16887/II, MuFo

Fot. na stronach otwierających rozdziały: Kraków, ul. św. Anny 3, Wikimedia Commons

Skład i łamanie: Karolina Korbut

Projekt zrealizowany przy wsparciu finansowym Nagrody Krakowa – Miasta Literatury UNESCO, realizowanej przez Krakowskie Biuro Festiwalowe ze środków Gminy Miejskiej Kraków.

ISBN: 978-83-277-5043-3

MANDO

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200

www.mando.pl

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255

e-mail: [email protected]

Opracowanie ebooka: Katarzyna Błaszczyk