Bracia Grimm. Biografia ebook i audiobook

Dla mojego brata i mojej siostry

Wiele lat temu, po wykładzie wygłoszonym w Denver na temat baśni braci Grimm, podeszła do mnie starsza kobieta. Opisując tło baśni Grimmów, mówiłam o przedwczesnej śmierci ojca Jakuba i Wilhelma, okropnościach wojen napoleońskich, których bracia byli świadkami, słabym zdrowiu Wilhelma i biedzie, w jakiej dorastało rodzeństwo, gdy dzielili się mizernymi porcjami jedzenia, a czasami wręcz całkowicie opuszczali posiłki. Stojąca przede mną kobieta podzieliła się podobnie trudnym doświadczeniem; wspomniała swoje pierwsze zetknięcie się z baśniami braci Grimm jako dziecko we wschodnich Niemczech pod koniec II wojny światowej. Kiedy zaczęło brakować jedzenia, jej matka paliła papierosy, żeby stłumić apetyt i pozostawić córce jak najwięcej racji żywnościowych. Paczki papierosów zawierały kupony na kolekcjonerskie obrazki przedstawiające ilustracje z Jasia i Małgosi, Królewny Śnieżki, Roszponki, Rumpelsztyka, Miejskich muzykantów z Bremy i innych baśni braci Grimm. Można je było wklejać do specjalnej książeczki wydrukowanej przez fabrykę papierosów. Zbieranie i staranne wklejanie ilustracji na odpowiednie strony książki stanowiło dla niej pierwsze, jakie pamięta, doświadczenie kontaktu z dziedzictwem Jakuba (1785–1863) i Wilhelma (1786–1859) Grimmów1.

Kobieta rozmyślała nad tym, jak z ofiarnego gestu matki, która rezygnowała z jedzenia, zrodziła się jej fascynacja baśniami, oraz jak to ich poświęcenie i wojenne realia przypominały trudności, jakich doświadczyli bracia Grimm pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. Choć Grimmowie zebrali najsłynniejsze na świecie baśnie, a kobieta, z którą rozmawiałam, jedynie obrazki z paczek papierosów, łączyło ich to samo pragnienie zachowania czegoś cennego, zanim zostanie to utracone. I podobnie jak osoby, od których bracia Grimm zbierali opowieści, ona również była na swój sposób gawędziarką: stojąc przede mną przy mównicy, przywoływała wyjątkowo poruszający fragment swojej przeszłości.

Osobiste historie, takie jak jej, podkreślają nieprzemijającą siłę Baśni dla dzieci i dla domu braci Grimm (Kinder- und Hausmärchen), zbioru opublikowanego przez Jakuba i Wilhelma Grimmów po raz pierwszy w dwóch tomach w 1812 i 1815 roku, a który za ich życia doczekał się siedmiu pełnych i dziesięciu skróconych wydań. Żadnej innej niemieckiej książki nie przetłumaczono na tak wiele języków, a w 2005 roku wpisano ją na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Nieustanna fascynacja baśniami braci Grimm była w pełni widoczna w 2012 roku, kiedy to w Niemczech i za granicą obchodzono dwusetną rocznicę wydania pierwszego tomu. Badacze twórczości braci Grimm zebrali się na konferencjach naukowych, firma Google uczciła tę rocznicę doodlem z Czerwonym Kapturkiem na swojej stronie głównej, a Deutsche Post wydała z tej okazji znaczek pocztowy przedstawiający stronę tytułową tomu baśni z 1812 roku, na którą nałożono sylwetki znanych postaci z baśni braci Grimm2.

Wybito również pamiątkową srebrną monetę o nominale dziesięciu euro z profilami Jakuba i Wilhelma Grimmów; na jej krawędzi wyryto napis po niemiecku, który można przetłumaczyć jako „A gdyby nie umarli...”. Słowa te, powszechnie uważane za niemiecki odpowiednik baśniowego „I żyli długo i szczęśliwie”, w pełnej wersji brzmią: „A gdyby nie umarli, to żyliby do dziś”3. To rzeczowe niemieckie zakończenie jest mniej cukierkowe niż popularne „I żyli długo i szczęśliwie”, którego anglojęzyczna publiczność oczekuje od bajek i disnejowskich filmów o księżniczkach, a jednocześnie jako pamiątkowe hasło celnie przypomina, że baśnie braci Grimm nie umarły. Mimo to z powszechnej świadomości sami Jakub i Wilhelm Grimmowie zniknęli. „Bracia Grimm” funkcjonują często jako postać zbiorowa, nawet ich imiona nie są wszystkim znane. Używanie liczby pojedynczej nazwiska Grimm w tytułach wielu angielskich przekładów ich zbioru baśni, od XIX wieku aż po czasy współczesne, tylko jeszcze bardziej zatarło obraz Grimmów jako dwóch odrębnych osób. Wiele dzieł, poza baśniami, które Grimmowie opublikowali razem lub osobno, także zostało zapomnianych. Językoznawcy znają Jakuba Grimma dzięki prawu Grimma, nazwanemu jego imieniem po tym, jak odkrył i opisał wzorce zmian dźwiękowych w języku germańskim, ale niewiele osób dzisiaj wie o ogromnej pracy braci nad mitologią i literaturą średniowieczną, ich zbiorze legend, projekcie słownika języka niemieckiego, którego się podjęli, rozległej wiedzy Jakuba na temat gramatyki czy kulturowym znaczeniu, jakie przypisywali tym różnym przedsięwzięciom w czasach, gdy niemieckojęzyczne landy szukały swojej tożsamości.

Chociaż zbiór baśni braci Grimm nadal cieszy się światową sławą, jego geneza, treść i historia wydawnicza są w dużej mierze źle rozumiane. Wielu Niemców zakłada dziś, że baśnie Grimmów zwyczajowo kończą się słowami „A gdyby nie umarli...”, ale tak naprawdę fraza ta pojawia się tylko w jednej z ponad dwustu baśni w siódmym, standardowym wydaniu zbioru. Kilka z baśni kończy się natomiast słowami zbliżonymi do angielskiego „I żyli długo i szczęśliwie”4. Przyzwyczajeni do ocenzurowanych wersji bajek dla dzieci z XX i XXI wieku niektórzy czytelnicy są zszokowani przemocą i mrokiem – w tym odniesieniami do kanibalizmu i kazirodztwa – które pojawiają się w baśniach Grimmów w drodze do szczęśliwego zakończenia. Inni, słysząc o takich wątkach, błędnie zakładają, że baśnie Grimmów są przesiąknięte mrożącymi krew w żyłach okropnościami1*. Jeśli chodzi o genezę baśni, część odbiorców mylnie uważa, że bracia Grimm wymyślili je od podstaw. Ale najczęściej powtarzanym błędnym przekonaniem, obecnym już w XIX wieku i nadal powielanym, jest to, że Grimmowie podróżowali po polach i przędzalniach, by spisywać baśnie słowo w słowo z ust chłopów. Tymczasem badacze już dekady temu ustalili, że większość ich opowieści pochodziła od wykształconych młodych kobiet i była później gruntownie redagowana przez Grimmów.

Obalenie tych mitów otwiera drogę do lepszego zrozumienia niezwykłych osiągnięć braci Grimm oraz kontekstu społecznego, kulturowego i politycznego, z którego się one wywodzą. Na życie i działalność naukową braci miały wpływ liczne wstrząsy epoki napoleońskiej, w tym upadek Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1806 roku, a następnie okupacja francuska i tymczasowe przekształcenie rodzinnej Hesji Grimmów oraz innych niemieckich terytoriów w Królestwo Westfalii5. Wojny wyzwoleńcze, które wybuchły w 1813 roku, zakończyły wojny napoleońskie wraz z kongresem wiedeńskim oraz traktatami paryskimi w 1814 i 1815 roku. Do znaczących wydarzeń epoki postnapoleońskiej należały postanowienia karlsbadzkie z 1819 roku oraz rewolucje z lat 1830 i 1848. Dla Jakuba i Wilhelma Grimmów nie były to tylko abstrakcyjne pojęcia; wydarzenia te w namacalny sposób wpłynęły na ich sytuacje osobistą i zawodową. Obaj bracia służyli jako żołnierze w wojnach wyzwoleńczych, a Jakub pracował nie tylko jako bibliotekarz Hieronima, brata Napoleona, którego ten mianował królem Westfalii podczas okupacji francuskiej, lecz także później jako członek heskiej delegacji poselskiej do Francji i na kongres wiedeński. W 1837 roku Jakub i Wilhelm zostali zwolnieni ze stanowisk profesorskich na Uniwersytecie w Getyndze, gdy oni i pięciu innych profesorów odmówili złożenia przysięgi wierności królowi Hanoweru w proteście przeciwko unieważnieniu przez niego hanowerskiej konstytucji. W 1848 roku Jakub pełnił funkcję przedstawiciela we Frankfurckim Zgromadzeniu Narodowym zwołanym w następstwie rewolucyjnych nastrojów ogarniających Europę.

W czasach osobistych tragedii i wielkich przemian polityczno-społecznych bracia Grimm znaleźli oparcie i poczucie bezpieczeństwa w pracy naukowej. Obawiając się, że urbanizacja, industrializacja i wojny zagrażają kulturze ludowej, z której, jak wierzyli, wywodzą się baśnie, legendy i pokrewne gatunki literackie, zbierali różne rodzaje tekstów ludowych oraz studiowali średniowieczną i wczesnonowożytną literaturę, mitologię, języki i tradycje prawne.

Ich wysiłki były tak wpływowe, że kiedy w 1846 roku Anglik William John Thoms po raz pierwszy zaproponował „dobrą saksońską kombinację słów Folk-Lore” jako termin odpowiedni do opisania „obyczajów, zwyczajów, wierzeń, przesądów, ballad, przysłów itp. z dawnych czasów”, wezwał do pojawienia się „Jamesa Grimma”, który miałby na Wyspach Brytyjskich dokonać tego, co Jakub Grimm zrobił dla krajów niemieckojęzycznych. Innymi słowy, angielski neologizm „folklor” został ukuty w bezpośrednim związku z pracą braci Grimm. Jako dziedzina nauki folklor był wynalazkiem XIX wieku (choć inspirowany intelektualnymi nurtami końca XVIII wieku) i w dużej mierze opierał się na dorobku naukowym braci Grimm2*6.

Bracia Grimm postrzegali swoją górzystą ojczyznę Hesję jako obszar stosunkowo nietknięty przez siły modernizacji, a tym samym jako miejsce, które chroniło niemiecki folklor z wcześniejszych epok. Ich celem nie było jednak tylko zachowanie opowieści i tradycji, lecz także odkrycie, w jaki sposób wyrosły one (ich zdaniem) z ogromnego zbioru starożytnej literatury epickiej, stworzonej przez zbiorowy głos ludu. Bracia Grimm i inni dziewiętnastowieczni intelektualiści wierzyli, że odzyskanie tego „głosu ludu” ma istotne znaczenie dla samorealizacji klasy średniej i dążenia do reform politycznych. Ponadto, ponieważ w owych czasach Niemcy nie istniały jako zjednoczone państwo, bracia Grimm i ich współcześni czerpali z dziedzictwa germańskiego, aby sformułować nadrzędną tożsamość kulturową dla mozaiki księstw na terenach niemieckojęzycznych.

Bracia Grimm badali więc opowieści i języki germańskiej przeszłości nie tylko po to, aby pogłębić wiedzę naukową lub szukać emocjonalnego schronienia przed zawirowaniami swoich czasów, ale także dlatego, że zdawali sobie sprawę, iż zrozumienie dziedzictwa, zwłaszcza tego, które istniało przed pojawieniem się francuskich wpływów kulturowych i politycznych, jest niezbędne dla lepszej przyszłości społeczeństwa niemieckiego. Badając ewolucję, wzajemne powiązania i przejawy różnych rodzajów literatury ludowej, często gloryfikowali średniowieczną przeszłość, kreowali też obraz wyidealizowanej opowiadaczki baśni jako starszej wieśniaczki lub wyrażali sympatię do swojej rodzinnej Hesji.

W każdym razie jednak uważali oni swoją miłość do Hesji, podobnie jak szacunek dla innych tradycji regionalnych, za coś, co wspiera, a nie zastępuje, sposób, w jaki wyrażają szerszą tożsamość niemiecką. Co więcej, skupienie się na krajach niemieckojęzycznych nie odbywało się kosztem doceniania innych tradycji narodowych lub kontekstów transnarodowych. Ich badania nad językiem niemieckim i literaturą niemiecką rutynowo obejmowały śledzenie międzynarodowych wariantów opowieści, a Jakub i Wilhelm wspólnie lub osobno publikowali również prace dotyczące języków i literatur Skandynawii, Hiszpanii, Irlandii, Europy Wschodniej oraz innych krajów i regionów. Studia w dziedzinie filologii – a termin ten etymologicznie wyraża „miłość do słowa” – wysoce interdyscyplinarnym obszarze studiów nad językiem, literaturą i kulturą, zaowocował przełomowymi odkryciami w badaniach nad średniowieczem, folklorem i językoznawstwem historycznym. Do dziś bracia Grimm są uważani za czołowych twórców tej dyscypliny.

Fragmentaryczne ślady literackie, kulturowe i językowe przeszłości stanowiły jednak wyzwanie interpretacyjne dla braci Grimm jako filologów i folklorystów. Byli oni świadomi, że redagowanie jest zawsze formą mediacji: podczas kompilowania zbioru baśni decydowali, które opowieści lub ich warianty uwzględnić, a które pominąć, jaki poziom interwencji redakcyjnej jest odpowiedni w celu dopracowania opowieści oraz jakie informacje uzupełniające zamieścić w komentarzu. Posługiwali się rozmaitymi metaforami, rozważając, jak dochować wierności tekstowi przy podejmowaniu tych decyzji. Jakub zauważył na przykład, że opowiadanie historii jest jak rozbijanie jajka: w każdej wersji opowieści część białka nieuchronnie pozostaje na skorupce i nie jest przekazywana, a prawdziwą sztuką jest tak przekazać historię, by nie naruszyć żółtka. W przedmowie do drugiego wydania baśni, napisanej głównie przez Wilhelma, bracia Grimm porównali redaktora lub autora, który zbytnio dopracowuje opowieść, do Midasa: nadmierna stylizacja zamienia opowieść w złoto, które w przeciwieństwie do zieleni natury nie może nas odżywić. Jakub przyrównał ponadto dawną poezję wyrwaną z kontekstu historycznego do schwytanych lwów i tygrysów, które nie mogą nic zrobić poza beznadziejnym chodzeniem w kółko po swoich klatkach, lub do cierpienia, jakiego mogą doświadczać kangury przeniesione z Australii do Europy. Chociaż porównania te opierają się na różnych obrazach, wszystkie oddają nacisk, jaki Grimmowie kładli na redakcję jako delikatną troskę zachowującą organiczną naturę tekstu, a nie jako mechaniczny proces prowadzący jedynie do sztuczności. Ocena, czy konkretne zmiany redakcyjne przywróciły lub zafałszowały tekst, była jednak bardziej subiektywna, niż sugerowali bracia Grimm, co często podkreślali ich przyjaciele i krytycy7.

Praca biografa wiąże się z wyzwaniami podobnymi do tych, przed którymi stanęli bracia Grimm jako redaktorzy: oprócz konkretnych decyzji dotyczących szczegółów i akcentów biograf musi zdecydować, w jakim stopniu wydarzenia i poglądy bohatera należy rozpatrywać w kontekście jego lub swojej epoki. Przede wszystkim należy zdać sobie sprawę, że nigdy nie można w pełni zrozumieć ani minionej epoki, ani własnej, ponieważ zachowane źródła – pisemne i inne – przedstawiają jedynie wąski wycinek życia, które toczyło się dawno temu; zdolność do wyjścia poza własną epokę i obiektywnego spojrzenia na przeszłość jest więc ograniczona. Próby zbyt ścisłego dostosowania życia z przeszłości do współczesnych norm mogą przypominać ostrzeżenie braci Grimm, że radykalna modernizacja tekstu jest równoznaczna z wyrwaniem dzikiego zwierzęcia z jego środowiska i umieszczeniem go w klatce. Podobnie nadmierne wygładzanie wydarzeń, osobowości czy kontrowersyjnych kwestii prowadzi do sztuczności, której bracia Grimm starali się unikać podczas redagowania swoich opowieści. Niezależnie od tego, jak jest opowiadana, każda historia życia pozostawia po sobie pewne ślady, niczym białko jajka przylegające do skorupki. Jednak, tak jak w przypadku wariantów baśni zebranych przez braci Grimm, każda opowieść może uchwycić istotę – żółtko życia – na swój własny, niepowtarzalny sposób.

Podczas pisania tej biografii często pytano mnie o moje „zdanie” lub „pogląd” na temat braci Grimm. Zrozumiałe jest, że oczekiwano ode mnie czegoś nowego w podejściu do tych dwóch, znanych na całym świecie, postaci. W rzeczywistości minęły dziesiątki lat, odkąd w języku angielskim ukazała się pełna biografia braci Grimm. Rozdziały podejmujące się przeglądu biografii braci Grimm pojawiły się w pracach naukowych, takich jak The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World Jacka Zipesa; ponadto w 2001 roku Donald R. Hettinga opublikował książkę The Brothers Grimm: Two Lives, One Legacy, skierowaną do nastoletnich czytelników. Jeśli chodzi o baśnie braci Grimm, istnieje bogaty korpus anglojęzycznych prac naukowych, autorstwa badaczy takich jak Zipes, Maria Tatar, Donald Haase, Ruth B. Bottigheimer, Marina Warner i Vanessa Joosen. Jednak od publikacji biografii Ruth Michaelis-Jeny The Brothers Grimm oraz książki Murraya B. Pepparda Paths through the Forest: A Biography of the Brothers Grimm minęło już ponad pół wieku. W ciągu ostatnich dziesięcioleci dokonano istotnych odkryć, które zmieniły nasze postrzeganie samych braci Grimm, a także ich działalności naukowej i dziedzictwa kulturowego. Na przykład w 1975 roku badacz twórczości Grimmów, Heinz Rölleke, wykazał, że kilka baśni Grimmów przypisanych przez syna Wilhelma, Hermana Grimma, oraz późniejszych badaczy „starej Marie” („Alte Marie”) w rzeczywistości zostało zebranych nie od starszej gospodyni w domu przyszłej żony Wilhelma Grimma, Dorothei Wild, ale od młodej Marie Hassenpflug – odkrycie to dodatkowo podważyło popularny mit, że bracia Grimm otrzymywali swoje baśnie głównie od starszych wieśniaczek8. Od czasu ukazania się najnowszej niemieckojęzycznej biografii (Die Brüder Grimm: Eine Biographie autorstwa Steffena Martusa) pojawiły się dodatkowe badania dotyczące historii redakcyjnej zbioru baśni braci Grimm, ich sposobu pracy oraz ideologicznych celów ich naukowego dorobku9.

Każda biografia braci Grimm wymaga uchwycenia istoty dwóch braci i określenia stopnia uwagi, jaką należy poświęcić każdemu z nich, ale chronologicznie zaczyna się od Jakuba i na nim też kończy. Jako najstarszy z sześciorga dzieci Grimmów, które przeżyły niemowlęctwo, Jakub ma bardziej zróżnicowane i liczniejsze wspomnienia z wczesnych lat rodziny Grimmów niż jego młodsze rodzeństwo, które również przeżył. Był on bardziej wpływowym uczonym, czego przykładem jest dwudziestowieczne niemieckie studium Jakub Grimm und sein Bruder Wilhelm, którego tytuł przedstawia Wilhelma jedynie w relacji do Jakuba10. Chociaż bracia byli ze sobą wyjątkowo mocno związani, różnili się osobowością, wyglądem i światopoglądem. Jakub był raczej introwertyczny, a Wilhelm – bardziej otwarty. Jakub był niewysoki i miał kręcone włosy, natomiast Wilhelm był wyższy i miał bardziej okrągłą twarz. Wilhelm się ożenił, a Jakub do końca życia pozostał kawalerem, mieszkał z Wilhelmem i jego żoną Dortchen. W trakcie swojej kariery naukowej Jakub stosował bardziej rygorystyczne podejście naukowe do redagowania rękopisów i opowieści, podczas gdy Wilhelm był bardziej nastawiony na tworzenie tekstów przystępnych i atrakcyjnych dla dziewiętnastowiecznej publiczności. Ich osobowości wzajemnie się uzupełniały, a kłótnie między nimi stanowiły rzadkość. Ich losy były tak ze sobą splecione, że ich mentor i przyjaciel, Friedrich Carl von Savigny, nie potrafił myśleć o jednym z braci bez drugiego, a pisarz Clemens Brentano, zwracając się do nich w liście, przyrównał ich do dwóch połączonych haków, nazywając ich „moimi drogimi podwójnymi hakami!”. Podobnie Achim von Arnim, współpracownik Brentano i bliski przyjaciel Grimmów, wyraził opinię, że wydanie średniowiecznej Pieśni o Hildebrandzie3* przygotowane przez braci Grimm było tak erudycyjne, że powinni byli złożyć je jako pracę doktorską, żartował przy tym, że gdyby publikowali prace osobno, każdy z nich mógłby używać tytułu „1/2 doktora” lub „dr/2”11.

Niezależnie od tego, czy postrzegano ich jako podwójne haki, czy półdoktorów, braci łączyło oddanie swojej pracy. Świat zna ich jako gawędziarzy, ale oni sami uważali się za uczonych, a nawet naukowców. Jakub przyrównał ekscytujące i oryginalne odkrycia, których dokonywali w badaniach nad językami germańskimi i europejskimi, do ówczesnych wyników badań porównawczych anatomii różnych organizmów12. Śledzenie złożonych wzorców ewoluujących w gramatyce, folklorze, literaturze i historii danego narodu wymagało żmudnych badań opierających się wówczas na skromnych fundamentach. Ich praca nad niezliczonymi tematami, z których baśnie stanowiły jedynie część, wciąż stanowi podstawę współczesnej nauki i kultury popularnej. Na przykład dzisiejsze przedstawienia średniowiecza w mediach popularnych wiele zawdzięczają rozbudzonej przez Grimmów i ich współczesnych fascynacji średniowiecznym życiem i literaturą.

Podczas pisania tej biografii zachowałam szeroką perspektywę, ponieważ chciałam, aby czytelnicy lepiej zrozumieli „Dawno, dawno temu” baśni w najpełniejszym kontekście życia i czasów braci Grimm. Starałam się przedstawić zarys, który rozwieje błędne przekonania na temat ich zbioru baśni; pokaże rozwój ich opowieści na przestrzeni kilkudziesięciu lat, a przy tym zwróci uwagę na wiele innych przełomowych, acz w dużej mierze zapomnianych osiągnięć; zbada niuanse i nieścisłości w ich pracy i światopoglądach oraz przeanalizuje sposób, w jaki ich praca ukształtowała i była kształtowana przez fascynujący ton kulturowy, społeczny i polityczny tamtych czasów. Kluczowe tematy i napięcia, które się pojawiają, dotyczą tego, jak koncepcja autentyczności i naturalności braci Grimm wpłynęła zarówno na zbieranie przez nich tekstów ustnych i pisanych, jak również na ich cel, aby takie zbieranie odkryło i wzmocniło niemiecką tożsamość kulturową. Oznacza to, że kryteria braci Grimm dotyczące „autentyczności” gawędziarza lub tekstu ludowego opierały się na dychotomii między życiem wiejskim a miejskim, kulturą niską a wysoką, naturą a sztuką, literaturą ustną a pisemną – granice między nimi były bardziej płynne, niż sami to przyznawali. W konsekwencji ich rozróżnienie między opowieściami autentycznymi a zafałszowanymi samo w sobie było sztuczne lub przynajmniej chwiejne. Pojęcie autentyczności wpływało na wiele aspektów praktyki naukowej braci Grimm: wybór fragmentów do cytowania ze źródeł pisanych podczas kompilowania notatek, instrukcje dla współpracowników, decyzje, które teksty opublikować, czy podać nazwiska gawędziarzy, jak je zapisać, a także tłumaczenia tekstów z jednego języka lub dialektu na inny oraz sformułowanie filozofii i praktyki redakcyjnej. Zainteresowanie braci Grimm i ich współczesnych próbami zdefiniowania i odróżnienia prawdziwych tekstów ludowych od zafałszowanych ma swoje odzwierciedlenie we współczesnych wysiłkach zmierzających do oddzielenia tego, co jest organiczne, od tego, co nadmiernie przetworzone, co jest prawdziwe, a co sfałszowane, co naturalne, a co sztuczne.

W tej książce czynność zbierania opowieści przedstawiona jest jako wielowarstwowy i złożony proces. Bracia Grimm nie tylko gromadzili baśnie i inne teksty, lecz w pewnym sensie „zbierali” także kolekcjonerów (choć z różnym skutkiem), angażując do tych działań współpracowników. Ponadto narodowe i kulturowe cele publikowanych przez braci Grimm zbiorów i edycji oznaczały, że w szerokim ujęciu starali się uchwycić to, co wspólne – przedstawiając i wzmacniając poprzez baśnie czy legendy aspekt domniemanej niemieckiej tożsamości zbiorowej. Choć często przejawiali wylewny patriotyzm, ich sposób wyrażania tej tożsamości nie powinien być mylony z późniejszym nacjonalizmem etnicznym. Dla braci Grimm lud (Volk) był definiowany głównie poprzez wspólny język; pojęcie Volk dopiero pod koniec XIX wieku przyjęło charakter bardziej biologiczny, definiując lud poprzez kategorie rasowe i pochodzenie krwi. Niemniej opowiadanie o życiu braci Grimm wymaga poruszania się między zbyt naiwnym a nadmiernie krytycznym przedstawieniem dziewiętnastowiecznych konstruktów Niemiec i niemieckości, które współtworzyli – konstrukcji przejętych później przez etnonacjonalistów końca XIX wieku i ideologię narodowosocjalistyczną XX wieku.

Zajmując się tymi i innymi zagadnieniami, nie pisałam wyłącznie z myślą o środowisku akademickim, ale z nadzieją, że książka ta zainteresuje szersze grono czytelników. Uczeni mogą poczuć się zawiedzeni, gdy okaże się, że niektóre postacie, pojęcia czy zagadnienia zostały potraktowane mniej szczegółowo, niż by sobie oni tego życzyli, z kolei osoby niezaznajomione z dorobkiem Grimmów innym niż baśnie prawdopodobnie będą zaskoczone, że uwaga poświęcona została nie tylko tym zbiorom, ale także leksykografii, mitologii, gramatyce, prawu i literaturze średniowiecznej. Zauważyłam, że zarówno w środowisku akademickim, jak i poza nim istnieje wiele mylnych przekonań na temat braci Grimm: o ile ogół społeczeństwa często nie zdaje sobie sprawy z dorobku braci Grimm wykraczającego poza baśnie, o tyle spotkałam lingwistów, którzy błędnie twierdzili, że Jakub Grimm interesował się baśniami wyłącznie w takim zakresie, w jakim mogły one służyć jego badaniom językoznawczym. Chociaż prawdą jest, że Jakub wyróżniał się w dziedzinie językoznawstwa, a Wilhelm jako badacz literatury średniowiecznej i redaktor baśni, sami bracia uważali swoje różne przedsięwzięcia naukowe za nierozerwalnie powiązane. Moim zdaniem bracia Grimm zasługują na nowe spojrzenie: takie, które pozwoli wnikliwie ocenić zarówno mocne, jak i słabe strony ich olbrzymiego dorobku naukowego, przy czym nie odeśle ich do lamusa jako nudnych uczonych ani nie będzie ich idealizować jako nieustraszonych ikon baśni.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Wprowadzenie

1 Ta książka to prawdopodobnie Deutsche Märchen (Niemieckie bajki), opublikowana po raz pierwszy w 1939 r. dla firmy tytoniowej Reemtsma i sprzedawana na stoiskach z papierosami w całych Niemczech. Zob. Hiram Kümper, Nichts als blauer Dunst? Zigarettensammelbilder als Medien historischer Sinnbildung, „Geschichte in Wissenschaft und Unterricht” 59 (2008), s. 492–508; Carolin Raffelsbauer, Paul Hey – Der Maler heiler Welten, t. 1, Monachium: Herbert Utz Verlag, 2007; Erik Lindner, Die Reemtsmas: Geschichte einer deutschen Unternehmerfamilie, Hamburg: Hoffmann und Campe, 2007, s. 110–113; oraz Heinz-Peter Mielke, Vom Bilderbuch des Kleinen Mannes: Über Sammelmarken, Sammelbilder und Sammelalben, Kolonia: Rheinland-Verlag, 1982. ↩

2 Ann Schmiesing, A Bicentennial Trio: Reading the Kinder- und Hausmärchen in the Context of the Grimms’ Deutsche Sagen and Edition of Der arme Heinrich, „Colloquia Germanica” 45 (2012), s. 354–368. ↩

3 W języku niemieckim: Und wenn sie nicht gestorben sind, dann leben sie noch heute. Jeśli nie zaznaczono inaczej, w oryginale wszystkie tłumaczenia z niemieckiego na angielski są dziełem autorki. ↩

4 Baśń nosi tytuł Ptasi Znajda i nie jest szczególnie znana nawet w Niemczech. Większość baśni braci Grimm nie kończy się stwierdzeniami mówiącymi wprost o trwałym szczęściu; zamiast tego ostatnie zdanie może określać karę wymierzoną złoczyńcom (jak w Kopciuszku), składać się z krótkiej rymowanki jedynie pośrednio związanej z fabułą (jak w Jasiu i Małgosi) lub po prostu stwierdzać, że bohater lub bohaterka ożenili się lub nabyli królestwo. ↩

5 Hessen jest również znane w języku angielskim jako „Hesse”. ↩

6 Ambrose Merton [William John Thoms], Folk-Lore, „Athenaeum: Journal of Literature, Science, and the Fine Arts” nr 982 (22 sierpnia 1846), s. 862–863. Jak zauważył Thoms, zanim wymyślił termin „folklore”, pojęcia takie jak „popular antiquities” lub „literatura popularna” były używane w języku angielskim. Wydaje się, że nie zdawał sobie sprawy z rzadkiego staroangielskiego złożenia „folc-lār”, które oznaczało „homilię” lub „kazanie”; zob. OED Online [hasło:] „folklore, noun”, https://doi.org/10.1093/OED/1811933811 [dostęp: 13 listopada 2023]. Jeśli chodzi o nieścisłości w definicjach „folkloru” od czasów Thomsa do XXI wieku, zob. Linda Dégh, Legend and Belief: Dialectics of a Folklore Genre, Bloomington: Indiana University Press, 2001, s. 29–34. Dyskusję na temat związku „folkloru” z niemieckim terminem „Volkskunde” można znaleźć w: Peter Tokofsky, Folk-Lore and Volks-Kunde: Compounding Compounds, „Journal of Folklore Research” 33, nr 3 (1996), s. 207–211. ↩

7 List Jakuba do Achima von Arnima, 31 grudnia 1812, AANS t. 3, s. 255. ↩

8 Heinz Rölleke, „Nebeninschriften”: Brüder Grimm–Arnim und Brentano–Droste-Hülshoff: Literarische Studien, Bonn: Bouvier, 1980, s. 1–15. ↩

9 Jack Zipes, The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World, wyd. 2, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, 2002; Donald R. Hettinga, The Brothers Grimm: Two Lives, One Legacy, Nowy Jork: Clarion, 2001; Ruth Michaelis-Jena, The Brothers Grimm, Nowy Jork: Praeger, 1970; Murray B. Peppard, Paths through the Forest: A Biography of the Brothers Grimm, Nowy Jork: Holt, Rinehart i Winston, 1971; Steffen Martus, Die Brüder Grimm: Eine Biographie, Rowohlt, 2009; wyd. 3, Reinbek: Rowohlt Taschenbuch, 2017. Zob. także: Hans-Georg Schede, Die Brüder Grimm, Monachium: dtv, 2004. Niedawne stypendium Grimma obejmuje: Axel Winzer, Permanente Metamorphosen: Neues zur Verlags- und Editionsgeschichte der Kinder- und Hausmärchen der Brüder Grimm, Marburg: Büchner-Verlag, 2021; Philip Kraut, Die Arbeitsweise der Brüder Grimm, Stuttgart: S. Hirzel Verlag, 2023; oraz Jakob Norberg, The Brothers Grimm and the Making of German Nationalism, Cambridge: Cambridge University Press, 2022. ↩

10 Ludwig Denecke, Jacob Grimm und sein Bruder Wilhelm, Stuttgart: J.B. Metzler, 1971. ↩

11 Adolf Stoll, Der junge Savigny: Kinderjahre, Marburger und Landshuter Zeit Friedrich Karl von Savignys, Berlin: Carl Heymanns Verlag, 1927, s. 49; list Brentano do Jakuba i Wilhelma, styczeń 1811, CBBG, s. 155; list Achima von Arnima do Jakuba i Wilhelma, 24 grudnia 1812, AANS, t. 3, s. 252. ↩

12 Jakub Grimm, Deutsche Grammatik, t. 1, Getynga: In der Dieterichschen Buchhandlung, 1819, s. XII. ↩

Zakończenie

1* Uniwersalność tego przekonania potwierdza skandal wydawniczy opisany przez Elizę Pieciul-Karmińską, która odkryła, że w Baśniach braci Grimm, określonych przez wydawcę podtytułem Oryginalne, znalazły się fragmenty dopisane przez tłumaczkę, w których eksponowano i rozwijano okrutne motywy, w oryginale jedynie wzmiankowane. Zob. E. Pieciul-Karmińska, „Nadpisane w tłumaczeniu”, czyli historia plagiatu tłumaczeniowego baśni braci Grimm, „Porównania” 2020, nr 1, s. 190 (przyp. red. mer.). ↩

2* Polskim Jakubem Grimmem można by nazwać Oskara Kolberga (1814–1890), który spisywał i publikował utwory folklorystyczne ze wszystkich regionów należących przed zaborami do Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Jego pierwsza praca, Pieśni ludu polskiego, ukazała się w tym samym roku, w którym wyszło ostatnie za życia braci Grimm wydanie Baśni dla dzieci i dla domu, czyli w 1957 roku (przyp. red. mer.). ↩

3* Utwór pierwotnie funkcjonował anonimowo, bez ustalonego tytułu; spisany jako wprawka kaligraficzna na pergaminowej okładce średniowiecznego kodeksu w klasztorze w Fuldzie w VIII–IX wieku był traktowany jako fragment ustnej tradycji epickiej. Ponieważ okładka ma ograniczoną powierzchnię, pieśń zachowała się jedynie we fragmencie (68 wersów). W XIX wieku bracia Grimm, dla celów edytorskich i naukowych, nadali jej nazwę Hildebrandslied (Pieśń o Hildebrandzie). ↩