Architektura Milanówka ebook

Katarzyna Chrudzimska-Uhera

ARCHITEKTURA MILANÓWKA

TOWARZYSTWO MIŁOŚNIKÓW MILANÓWKA

2002

© Copyright by Katarzyna Clirudzimska-Uhera, Milanówek 1997, 2002

Na okładce znajduje się rysunek przedstawiający willę Edwiż

Rysunki

Katarzyna Chrudzimska-Uhera

Redakcja

Teresa Kasztelanic

Towarzystwo Miłośników Milanówka

05–822 Milanówek

skrytka pocztowa 46

ISBN 83–91–724-0-5

Wydanie II uzupełnione

Projekt typograficzny i fotoskład

Wydawnictwo AULA

05–807 Podkowa Leśna, ul. Bluszczowa 23

tel. 75–93 92, tel./fax 72–13 68

e-mail: [email protected]

Druk

DRUKED, Grodzisk Mazowiecki, tel. 75–78 19

WPROWADZENIE

Właściciel terenów późniejszego Milanówka – sędzia Michał Lasocki, zmuszony trudnościami finansowymi w 1898 r. zdecydował się na parcelację swojego majątku. Założona została spółka kapitałowo-parcelacyjna „Kozłowski-Lasocki i spółka”. Parcelację przeprowadzono w latach 1899–1911 i dodatkowo powtórnie w roku 1923.1Podstawowa zabudowa Milanówka powstała w latach 1900–1930 (ponad 600 budynków). W tym samym czasie ukształtowała się też sieć ulic.2 W przewodniku po Warszawie i okolicy Mieczysława Orłowicza, wydanym w 1937 r., na temat Milanówka znajdujemy następującą wzmiankę: „Milanówek (27 km [od stolicy]), największe w okolicach Warszawy po Otwocku letnisko podmiejskie, położone wśród lasów iglastych (...). Kilkanaście pensjonatów, największy Perełka przy ul. Grudowskiej (sezonowy) 12 pokoi dziennie z utrzymaniem od osoby 6 – 8 zł. Restauracja Pod Filarami ul. Grudowska 15. Bar i kawiarnia Grand Cafe (muzyka, dancing). Centralna doświadczalna stacja jedwabnicza z fabryką jedwabiu.3

Wielokrotnie w odniesieniu do Milanówka używane bywa określenie miasto-ogród. W pewnym stopniu letnisko odpowiada zasadom popularnej wtedy idei miasta-ogrodu autorstwa angielskiego urzędnika Sir Ebenezera Howarda (1850–1928). Howard próbował stworzyć kontrpropozycję dla typowych u schyłku XIX w., tłocznych i niehigienicznych przedmieść wielkich miast. Idealne miasto-ogród miało być niezależnym ośrodkiem urbanistycznym, położonym wśród zieleni, posiadającym odrębne dzielnice: mieszkaniową, przemysłową i administracyjną. Liczba jego mieszkańców nie mogła przekroczyć 30 tys. Jako najlepszy plan idealnego osiedla Howard wybrał koło. Idea była próbą połączenia zalet wsi i miasta – bliskości natury, świeżego powietrza z komfortem, wspólnotą kulturalną i społeczną. Pierwszą realizacją miasta-ogrodu było Letchworth w Anglii (1903), w Polsce wymienić można Giszowiec pod Katowicami i Ząbki koło Warszawy, Konstancin, Podkowę Leśną i in.

Milanówek nawiązuje do idei miasta-ogrodu charakterem swojej zabudowy – na dużych zalesionych działkach wznoszono obszerne, komfortowe i higieniczne (jak na ówczesne warunki) domy letnie, pensjonaty i rezydencje podmiejskie przeznaczone dla warszawskich bankierów i przemysłowców, dla pracowników Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, a z czasem dla inteligencji i przedstawicieli świata artystycznego.

Nie można natomiast mówić o idei howardowskiej w odniesieniu do planu urbanistycznego Milanówka.4 Być może wynika to z pobieżnej recepcji młodej jeszcze wtedy idei (w 1898 r. Howard opublikował książkę Tomorrow, w 1899 powstało Garden City Association, a w 1902 wydano kolejne dzieło – Garden Cities of Tomorrow) – czy, jak zauważa prof. A.K. Olszewski, z faktu, że zgodnie z koncepcją Howarda nie próbowano budować, a jedynie parcelować tereny podmiejskie,5 a być może z faktu, że rozwój Milanówka uwarunkowany był istniejącym już układem dróg.6Być może też idee Howardowskie były aż tak świeże, że nie zdążyły dotrzeć do Milanówka, a wszelkie podobieństwa do typowego miasta-ogrodu są przypadkowe i wynikają raczej z tęsknoty ówczesnych mieszkańców europejskich miast za luksusem podmiejskiego letniska oraz z potrzeby kontaktu z przyrodą.

Duże, jeżeli nie decydujące, znaczenie dla rozwoju Milanówka miało położenie przy trasie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Już w 1901 r. zbudowano stację, co w znacznym stopniu ułatwiło warszawianom dojazd do letniska; w 1936 r. przybyło kolejne połączenie ze stolicą Elektryczną Koleją Dojazdową. Milanówek stał się miejscem częstych wyjazdów sobotnio-niedzielnych i wakacyjnych, jak również miejscem osiedlania się gości z Warszawy. W trosce o unikalny mikroklimat letniska wprowadzono zakaz budowy zakładów przemysłowych (odstępstwem od tej zasady była rozpoczęta w 1928 r. budowa Centralnej Doświadczalnej Stacji Jedwabniczej, obiekt umieszczono jednak na skraju osiedla, poza strefą mieszkaniową).

Wille wznoszone w Milanówku odzwierciedlają gusta epoki, w której powstawały. Spacerując ulicami naszego miasta odnajdziemy bez trudu przykłady niemal wszystkich tendencji popularnych w pierwszej tercji XX w. Charakterystyczny jest jednak widoczny konserwatyzm inwestorów, preferujących style historyczne, przynależne jeszcze XIX stuleciu, a rzadko sięgających po projekty nowatorskie. I prawdopodobnie stąd wynika pewna „swojskość” architektury Milanówka. Choć wartość zabytkową założenia urbanistycznego uznać trzeba za wysoką, to poszczególne budynki nie stanowią wyjątkowych dzieł historii architektury.

Traktować je raczej będziemy jako cenne, ale dość typowe przykłady określonych tendencji stylistycznych.

Bardzo nieliczne są w Milanówku przykłady budowli w stylu secesyjnym, panującym w Polsce w latach ok. 1900–1908,7powszechnie stosującym linie krzywe, motywy roślinne i bogaty, barokowy ornament; jedynym budynkiem utrzymanym wtej estetyce jest pensjonat Perełka (ul. Grudowska 11, budynek utracił niestety wiele z secesyjnego charakteru w wyniku niefortunnej przebudowy). Równie sporadycznie pojawiają się budynki wstylu modernizmu z elementami funkcjonalizmu – awangardowego prądu rozwijającego się w Polsce od ok. 1925 r. i wlatach 30., stroniącego od ornamentu, eksponującego elementy nowoczesnej konstrukcji (szkielet) i materiału (żelbeton, szkło) – są to m.in. willa Mariola (ul. Piłsudskiego 8) i willa przy ul. Gródeckiego 8.

Popularne natomiast były wszelkie odmiany stylów historycznych, sięgających do motywów architektonicznych minionych epok. Reprezentacyjna budowla Milanówka – kościół parafialny pw. św. Jadwigi Śląskiej został wzniesiony w stylu neoromańskim, willa Hosera – Borówka (ul. Kościelna 4) w stylu neogotyckim, do baroku nawiązuje m.in. willa Potęga (ul. Królewska 5), a do polskiego renesansu willa Barbarka (ul. Podgórna 66). W stylu neoklasycyzmu zbudowano wille: Matulinek (ul. Mickiewicza 10), Garbatkę (ul. Podgórna 32) i Sosnowicę (ul. Wielki Kąt 2), które uznać trzeba za należące do grupy najwybitniejszych realizacji architektonicznych w Milanówku. Ten eklektyzm z jednej strony wywodził się jeszcze z minionego stulecia (dotyczy on budynków powstałych przed I wojną światową), a z drugiej związany był z tradycjonalizmem jaki zapanował w architekturze polskiej i europejskiej po roku 1918 (wille zbudowane w latach 20. i 30.). Najczęściej nawiązywano właśnie do form baroku, renesansu i klasycyzmu.

Popularny w Milanówku był tzw. styl dworkowy. Budowle wznoszone według jego zasad nawiązywały formą do dworu szlacheckiego. Koncepcja ta związana była z aktualnymi w 1. ćwierci XX w. poszukiwaniami stylu narodowego w architekturze polskiej. Pierwszymi próbami stworzenia takiego stylu był styl zakopiański Stanisława Witkiewicza odnajdujący polskość w ludowej stylizacji oraz tzw. gotyk wiślano-bałtycki podkreślający odmienność polskiej architektury zwłaszcza w stosunku do sztuki rosyjskiej. Styl dworkowy natomiast pojawił się już około roku 1908, by zyskać szczególną popularność po zakończeniu I wojny światowej. Czerpał z architektury drewnianej i klasycznej, odwoływał się do zawsze w Polsce żywych idei romantycznych. Najbardziej typową formą domu w stylu dworkowym była parterowa, prosta bryła przykryta łamanym dachem polskim i poprzedzona umieszczonym na osi gankiem kolumnowym, ideowym znakiem szlachectwa i „dworskości”. W Milanówku odnajdziemy wiele przykładów budowli tego typu – wzniesionych w różnej skali i reprezentujących różny poziom artystyczny. Wymieńmy choćby wille: Romin (ul. Św. Jadwigi 16), Zacisze (ul. Słowackiego 6), Halinę (ul. Literacka 24), Elektrę (ul. Kościuszki 67), Lusię (ul. Słowackiego 11) i Gabrysiu (ul. Zachodnia 20).

Wspomniany już styl zakopiański również zaznaczył się w zabudowie Milanówka. Był to styl popularny na przełomie XIX i XX wieku, jego twórca i główny teoretyk Stanisław Witkiewicz uważał, że typ drewnianego budownictwa góralskiego występował niegdyś na terenie całej Polski i jako taki był najodpowiedniejszym stylem narodowym. Jednak mimo powszechnej fascynacji sztuką Podhala i mody na Tatry styl zakopiański nie zdobył popularności. Trudne okazały się próby oddania specyfiki architektury drewnianej w budynkach murowanych, a wznoszone w miastach kamienice, kościoły czy zakopiańskie dworce raziły nienaturalną i nieodpowiednią formą. W Milanówku znajdują się dwie murowane wille o charakterze zakopiańskim, są to Jolancin (ul. Warszawska 15) i willa Ostromir (ul. Sienkiewicza 5) oraz drewniana Henrysina Chata (ul. Kościuszki 68), natomiast elementy tego stylu odnajdujemy w wielu innych budynkach, m.in.: willi Podhalanka (ul. Sienkiewicza 6), Słoneczna (ul. Wspólna 8), Pajota (ul. Zachodnia 22). Najczęściej powtarzanymi motywami dekoracyjnymi zaczerpniętymi z zakopiańszczyzny są góralskie słoneczka umieszczane w szczytach i tympanonach oraz kształty dachów.

Pamiętając o letniskowym charakterze Milanówka należy zauważyć, że stosunkowo mało powstało w nim budynków drewnianych, tak charakterystycznych dla miejscowości wypoczynkowych położonych po drugiej stronie Warszawy (Otwock, Świder). Jest jednak kilka przykładów, które należy wspomnieć, zwłaszcza że architektura drewniana – ze względu na specyfikę materiału, jest zjawiskiem pełnym niezaprzeczalnego ale bardzo nietrwałego uroku. Niektóre spośród milanowskich drewniaków przeznaczane są do rozbiórki (willa Marysia, ul. Fiderkiewieża 12), inne trawi ogień (willa Wenus, ul. Fiderkiewicza 32). Drewniana jest, uważana za jedną z najstarszych w Milanówku, willa Banczewianka (ul. Zaciszna 10); ciekawym budynkiem jest pensjonat Kresy (ul. Słowackiego 1) i wspomniana już Henrysina Chata. Drewnem uzupełniane i ozdabiane były też murowane wille. Dobudowywano do nich ażurowe piętrowe werandy wstylu zabudowy typowej dla takich letnisk jak Świder i Otwock (Ewarystówka ul. Mickiewicza 12, Waleria ul. Krasińskiego 25, Pila win ul. Piasta 12, Józefina ul. Piasta 13 i wiele innych), a wogrodach budowano altany. Niejednokrotnie wszczytach budynków, pod mocno wysuniętymi okapami dwuspadowych dachów, pojawia się wyeksponowana na zewnątrz dekoracyjna konstrukcja drewniana – jest to jeden z wyróżników popularnej w miejscowościach letniskowych architektury szwajcarskiej. W Milanówku jej przykładami są m.in. wille: Edwiż (ul. Słowackiego 8), Muszka (ul. Graniczna 37), Bożymówka (ul. Wspólna 10).

Wśród architektów działających w Milanówku wymienia się m.in. nazwiska: Jana Heuricha s., Władysława Kozłowskiego, Bohdana Pniewskiego, Czesława Przybylskiego, Oskara Sosnowskiego.8 Są to w większości wybitne nazwiska wpisane już do historii architektury. Ich obecność w Milanówku jest jednak często poparta jedynie ustnymi relacjami właścicieli willi, podczas gdy plany domów zwykle są niesygnowane lub podpisane nieczytelnie. Dlatego stwierdzeniu autorstwa, jak też precyzyjnemu datowaniu milanowskich obiektów należy poświęcić osobne, wnikliwe studia. Księgi wieczyste, dokumentacja znajdująca się w Urzędzie Miejskim i warszawskim Oddziale Dokumentacji Zabytków być może zawierają nowe dane na ten temat. Zgłębienie tych źródeł pozostawiliśmy zespołowi naukowców mających zająć się w najbliższym czasie opracowaniem tematu architektury Milanówka, my natomiast poprzestaliśmy na danych i faktach dostępnych w bieżącej literaturze oraz wersjach podawanych przez użytkowników willi, uznając je za wystarczające na potrzeby niniejszej publikacji.

Informacje na temat kościoła św. Jadwigi pochodzą z zachowanych w parafialnym archiwum dokumentów (Fundi Instructi, Kwestionariusze o stanie parafii), planów i fotografii.

Pomocnym, choć nieprecyzyjnym materiałem źródłowym dotyczącym willi była dokumentacja przeprowadzona w latach 70. przez Miladę Slizińską i Józefa A. Mrożka.9 Istnieje również, dostępne w biurze Rady Miasta, studium historyczno-konserwatorskie opracowane przez Stołeczną Pracownię Dóbr Kultury,10zawierające obok analizy i oceny wartości zabytkowej Milanówka również bibliografię i stan badań. Pewne informacje na temat powstającego letniska oraz materiał ikonograficzny (zdjęcia, plany, rzuty) odnaleźć można w przedwojennej prasie.11 Pomoc stanowiły też Spacery po Milanówku Heleny Wesołowskiej.12 W swojej książce Od klasycyzmu do nowoczesności T.S. Jaroszewski wymienia wille: Borówkę, Jolancin, Matulinek, Józefinę i Sosnowicę.13 Podstawowe wiadomości dotyczące historii letniska Milanówek zaczerpnięto z opracowania Z. Żuławskiej oraz pracy pod redakcją A. Stawarza,14natomiast periodyzację i definicje stylów z podręcznika prof. A.K. Olszewskiego.15

Jak już wspomniano, publikacja ta nie ma charakteru stricte naukowego. Podane w niej fakty wymagają uściślenia. Ma ona natomiast być popularnym przewodnikiem po najefektowniejszych obiektach Milanówka. Wybór przedstawionych budynków nie zawsze był łatwy. Materiał wyjściowy ograniczony został do obiektów powstałych przed II wojną światową, reprezentujących wartość zabytkowy. Znalazły się tu więc wille znane wszystkim ze względu na swoją wyjątkową malowniczość (Borówka, Garbatka, Emanów i in.), obiekty użyteczności publicznej (kościół parafialny, siedziba Urzędu Miejskiego, Poczty) oraz budynki interesujące ze względu na nazwisko projektanta i wysoką klasę architektury. Oczywiście wybór ten, jak każdy inny, jest wyborem subiektywnym i może budzić wątpliwości. Być może też niejeden z mieszkańców Milanówka ze smutkiem stwierdzi, że pominięto jego rezydencję. Niestety określone ramy edycji zmusiły autorkę do ograniczenia przedstawionych obiektów do tych najbardziej typowych dla Milanówka i dla poszczególnych stylów architektonicznych. Wszystkie jednak sugestie ze strony Czytelników będą przez nas brane pod rozwagę przy ewentualnych późniejszych opracowaniach. W opisie każdej willi podano jej nazwę, adres, datę powstania, nazwisko architekta lub budowniczego (o ile istnieją dane na ten temat), kolejnych właścicieli, krótką charakterystykę budynku i próbę określenia jego stylu. Dołączone ilustracje i plan ułatwią z pewnością odnalezienie omawianych obiektów. Mamy nadzieję, że zawarte w książeczce informacje wykorzystacie Państwo podczas spacerów po Milanówku, i że pomogą one w lepszym poznaniu i zrozumieniu architektury naszego miasta.

Autorka pragnie złożyć podziękowania tym wszystkim, którzy przyczynili się do powstania książki: przede wszystkim Towarzystwu Miłośników Milanówka (w szczególności Pani Prezes Mirosławie Opałło, Pani Teresie Kasztelanie i Panu Włodzimierzowi Domińczykowi), a także Paniom Helenie Wesołowskiej i Zofii Żuławskiej oraz Panu Wiesławowi Słowikowi za wartościowe uwagi i udostępnienie materiałów źródłowych.

Osobne słowa wdzięczności należą się gospodarzom milanowskich willi, życzliwie przyjmujących autorkę we własnych domach i chętnie służących wszelkimi dostępnymi im informacjami.

Uzupełnienie do II wydania

Architektura Milanówka, którą oddajemy dziś do ręki czytelnikowi jest drugim, rozszerzonym wydaniem Architektury Milanówka w rysunkach Katarzyny Chrudzimskiej.