ABC Stargardu Szczecińskiego ebook

EDWARD OLSZEWSKI

ABC STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Stargard Szczeciński 1997

Autor: Edward Olszewski

Korekta: Władysław Rogowski

Ilustracje graficzne: Mariusz Brzeziński”i na podstawie opracowania J. Stampa „Stargard in Pommem”.

Zdjęcia na okładce: Tadeusz Surma

Str. 1.

• Ratusz przy Rynku Staromiejskim

Str. 4.

• Baszta Białogłowka i fragment obwarowań miejskich

• Zabudowania u zbiegu pl. Wolności i ul. Marszałka J. Piłsudskiego

• Gmach Urzędu Miejskiego

• Portal głowny Kolegiaty N.M.P.

Projekt okładki: Czesław Bednarz

Dane w opracowaniu wg stanu na marzec 1996 r.

ISBN 83-908152-0-6

© Copyright: by Edward Olszewski

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Wydawca: BIURO TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZE

„SAGA-TOUR”, ul. Grodzka 6a/5, Stargard Szcz.

Wydanie I, nakład 2000

Druk: ZPHU „Poligraf’ 64-800 Chodzież,

ul. Wojska Polskiego 11, tel. (0-67) 821-151

Od autora

Gromadząc materiał do pracy „ABC Stargardu Szczecińskiego” miałem na uwadze potrzebę wypełnienia łuki informacyjnej, jaka moim zdaniem istnieje mimo ukazujących się co pewien czas wydawnictw o mieście nad Iną. Wydanie jest skierowane w szczególności do młodszego wiekiem odbiorcy, chcącego pogłębić swoje wiadomości o mieście, w którym się urodził i dorasta.

Bliższe poznanie bogatych dziejów Stargardu powoduje poczucie dumy, że przypadła nam żyć i poruszać się na co dzień w rezerwacie wspaniałych zabytków średniowiecznej architektury. Można w nich jak w otwartej księdze odczytać, kim byli i jakie mieli marzenia dawni mieszkańcy naszego grodu.

Sądzę, że drugą grupą czytelników będą osoby interesujące się turystyką krajoznawstwem i historią.

Tematyka opracowania jest różnorodna, zahacza prawie o wszystkie problemy miasta, którymi żyją jego mieszkańcy. Czytelnik znajdzie informacje o dziejach historycznych, gospodarce, przemyśle, architekturze, oświacie itp., obejmujące okres powojennego 50-lecia (1945-1995) i lata wcześniejsze.

Pragnę nadmienić, że część tematów była przed kilku laty publikowana przeze mnie w Gazecie Stargardzkiej, w rubryce „ Wycieczki w przeszłość ” i była życzliwie przyjęta przez Czytelników. Dodało mi to odwagi do szerszego opracowania podstawowych wiadomości o Stargardzie w układzie alfabetycznym. Prawdą jest i to, że podjęte na początku zadanie nie zostało w pełni wykonane. Co najmniej kilkanaście haseł musiałem pominąć, gdyż się zdezaktualizowały, lub przekraczały ramy niniejszego opracowania. Wymusiły to zmiany zachodzące w życiu miasta, które powodowały dezaktualizację opracowanych uprzednio tematów.

Nie jest to praca naukowa ani przewodnik w ścisłym tego słowa znaczeniu, raczej coś pośredniego, zawiera bowiem elementy informatora i zarazem przewodnika po mieście.

Najstarsze wzmianki o Stargardzie pochodzą z początku XII wieku. Przed kilku laty miasto obchodziło swoje 750 urodziny. Co do wielkości zajmuje ono drugie miejsce po Szczecinie (ponad 70 tys. mieszkańców).

Pod względem walorów turystyczno-krajoznawczych Stargard plasuje się na wysokim miejscu w kraju. Wyprzedza go tylko kilkanaście miast. Stargardzka Starówka widoczna jest z oddali, ze wszystkich kierunków wjazdu do miasta. Górują nad nią strzeliste wieże gotyckich kościołów i baszt obronnych.

Jest miastem pięknym, coraz bardziej kolorowym, niejednolitym pod względem zabudowy z racji dużych zniszczeń wojennych.

Posiada bogatą sieć sklepów, restauracji, barów i punktów usługowych. Kilka hoteli oferuje miejsca dla turystów chcących przedłużyć swój pobyt.

Szczególnie urzekająca jest panorama miasta widzianego z góry. Taką możliwość stwarza wejście na punkt widokowy znajdujący się na baszcie Morze Czerwone. Okazuje się wtedy, że jesteśmy w mieście tonącym w dużych obszarach zieleni.

Nie ma w tym przesady, że stargardzianie są dumni ze swojego miasta. Dzięki życzliwości i poparciu wielu z nich powstał informator „ABC Stargardu Szczecińskiego”. Wszystkim, którzy wsparli moje działania w tym zakresie i tym, którzy zechcą zgłosić krytyczne uwagi, serdecznie dziękuję.

Edward Olszewski

AMFITEATR

Amfiteatr jest największą miejską widownią, przystosowaną dla imprez artystycznych i spotkań okolicznościowych na wolnym powietrzu. Zbudowany został na stromej skarpie, opadającej w kierunku średniowiecznej fosy i obwałowań ziemnych. Projekt autorstwa artysty plastyka Ryszarda Manny i zespołu inżyniera Andrzeja Augustyna i Lecha Walczowskiego zrealizowany został wiatach 1977 – 1980 przy wydatnej pomocy mieszkańców miasta, pracujących w ramach tzw. „czynów społecznych”.

Amfiteatr – widok z wałów ziemnych.

W konstrukcji amfiteatru wykorzystano elementy prefabrykowane. Ilość miejsc obliczona została na 5000 osób. Scena o powierzchni 960 nr przykrywa obszerne pomieszczenia kawiarni, dyskoteki, garderoby, magazynów, pomieszczeń socjalnych itp.

Na okres letni obok sceny może być uruchamiany ogródek z kawiarenką pod parasolami.

Amfiteatr skomunikowany jest asfaltowymi ścieżkami z placem Wolności, ul. Struga i dodatkowo schodkami z uroczą aleją Słowiczą, poprowadzoną grzbietem XVI-wiecznych wałów ziemnych.

APTEKI

Przed II wojną światową w Stargardzie było pięć aptek, z tego co najmniej dwie na Starym Mieście. Jedna mieściła się w XVI-wiecznej reprezentacyjnej kamieniczce przy ul. Pocztowej, druga w północnym skrzydle Starego Rynku w bliskim sąsiedztwie ratusza. Umieszczony na niej napis informował, że była to Centralna Apteka Homeopatyczna.

Po zniszczeniach wojennych, wiosną 1945 roku, ocalała tylko jedna z aptek przy ul. Kardynała Stefana Wyszyńskiego 23. Wkrótce po przejęciu miasta przez władze polskie uruchomił ją pochodzący ze Lwowa osadnik, farmaceuta Henryk Błędziński, który po włączeniu kresów wschodnich wraz ze Lwowem do Ukrainy pozostawił tam posiadaną aptekę i wyjechał na Ziemie Zachodnie.

Po pięciu latach apteka ta została upaństwowiona, ale kierownikiem jej jeszcze przez kilka lat pozostawał Henryk Błędziński, zaopatrując w leki cały Stargard i okolice. W sierpniu 1954 roku otwarta została druga apteka przy ul. Szczecińskiej 40, a w 1962 roku kolejna, przy ul. Marszałka Piłsudskiego 9, na parterze nowego budynku mieszkalnego.

W miarę oddawania do użytku nowych osiedli mieszkaniowych uruchamiano również apteki, przy czym do roku 1990 były to wyłącznie placówki państwowe podległe przedsiębiorstwu CEFARM, późniejsze zostały uruchomione przez osoby prywatne.

W końcu 1995 roku w Stargardzie było łącznie 9 aptek, nie włączając aptek przyszpitalnych.

ARCHIWUM

Instytucja pod nazwą Powiatowe Archiwum Państwowe powołana została w Stargardzie w dniu 1 września 1952 roku i początkowo mieściła się w budynku przy ul. Sikorskiego zajmowanym obecnie przez Dom Dziecka nr 1, a później przy ul. Stefana Czarnieckiego. Od 1977 roku przeniesiona została do wyremontowanego obiektu po dawnym arsenale, który przystosowano na potrzeby placówki archiwalnej.

Po reformie administracji w 1975 roku zakres działania tej jednostki uległ zmianie i obecnie jest to Stargardzki Oddział Archiwum Wojewódzkiego, obejmujący nadzorem tereny dawnych powiatów stargardzkiego, pyrzyckiego i łobeskiego.

Archiwum gromadzi akta kategorii „A”, począwszy od 1945 r., które posiadają wartości historyczne, gospodarcze i kulturalne dotyczące regionu, a odnoszące się do jednostek administracji państwowej i wydzielonych ważniejszych przedsiębiorstw.

Natomiast akta dotyczące Stargardu z okresu od XIII wieku do 1945 r., które ocalały po II wojnie światowej przechowywane są w Szczecinie. Akta z okresu 1945 – 1995 w stargardzkim archiwum zajmują 412 metrów bieżących półek, w tym jest około 40 tysięcy teczek dotyczących ponad 300 firm.

BASTEJA

Zabytkowa basteja, sąsiadująca z basztą Tkaczy, wzniesiona została w XVI wieku z myślą o nowym sposobie obrony obwarowań miejskich, opartym o broń palną. Dlatego w ścianach obwodowych rozmieszczone zostały liczne otwory strzelnicze, szczelinowe i kluczowe. Na górze budowli znajdowała się platforma do ustawiania armat.

W XIX wieku Basteja utraciła swoje znaczenie obronne. Została ona podwyższona o jedno piętro i przystosowana na mieszkania, które między innymi zajmowała straż więzienna.

W 1945 roku Basteja została zniszczona i przez kilka dziesięcioleci stanowiła ruinę. Odbudowa nastąpiła w latach 1979 – 1980, wnętrze przystosowane zostało dla potrzeb placówki muzealnej. Obecnie na trzech poziomach prezentowane są militaria, na które składają się zbroje z okresu średniowiecza i epok późniejszych do połowy XX wieku.

BASZTA BIAŁOGŁÓWKA

Zlokalizowana w najstarszej części Starego Miasta, na obrzeżu dawnego grodziska, baszta Białogłówka zbudowana została na początku XV wieku. Nazwę swoją przyjęła od zwieńczającego jej hełm sześciobocznego stożka, otynkowanego na biały kolor.

STARGARD SZCZ. – BASZTA „BIAŁOGŁÓWKA”

Baszta oparta jest na podstawie kwadratowej, przechodzącej w kształt cylindra do wysokości około 30 m. Konstrukcja jej jest mniej urozmaicona i bardziej surowa w porównaniu do nieco późniejszych baszt obronnych, znajdujących się w zachodniej części obwarowań.

Wejście do baszty prowadziło z muru obronnego na poziomie II kondygnacji. Wnętrze podzielone jest na sześć poziomów, połączonych za pomocą drabin. W przyziemiu znajduje się loch więzienny, a w części cylindrycznej rozmieszczone zostały nieliczne otwory strzelnicze.

Podczas wykonywania kolejnych remontów w ubiegłych wiekach zlikwidowano krenelaż zwieńczający okrągłą część baszty. Ostatnie prace konserwatorskie przy baszcie Białogłówce zostały przeprowadzone w 1991 roku.

Baszta znajduje się w bliskim sąsiedztwie Bramy Wałowej, w zakolu rzeki Iny, przy ulicy Kasztelańskiej.

BASZTA JEŃCÓW

Baszta Jeńców zbudowana została na przełomie XV i XVI wieku w południowej części obwarowań przebiegających nad brzegiem rzeki Iny. Budowla ta, zlokalizowana przy obecnej ul. Strażniczej, posiada kształt cylindra wysokiego na 13 m, który opiera się na okrągłej, kamiennej podstawie, a jego górna część zakończona jest krenelażem. Pionowa konstrukcja dzieli się wewnątrz na cztery poziomy, a na każdym z nich znajdują się otwory strzelnicze.

W przyziemiu baszty znajdowały się niegdyś arkady wspierające ganki. Umożliwiało to prowadzenie obstrzału przez otwory znajdujące się w murze jednocześnie z kilku poziomów.

Podobna kształtem do baszty Jeńców, baszta Kowalska, została rozebrana w 1871 roku.

Nazwa baszty sugeruje, że wykorzystywano jej pomieszczenia do przetrzymywania jeńców.

BASZTA MORZE CZERWONE

Baszta Morze Czerwone jest najbardziej okazałą z dziewięciu baszt rozmieszczonych w ciągu średniowiecznych obwarowań obronnych. Wysoka na 34 m, opiera się na prostokątnym, kamiennym cokole o wymiarach 8 x 9 m. Jej środkowy trzon ma kształt cylindra z cegły o tzw. wiązaniu polskim, na którym widoczne są dekoracje w postaci rombów z glazurowanej cegły. Baszta Morze Czerwone posiada trzy tarasy widokowe, z których dwa górne zwieńczone są krenelażem. Wewnątrz można wyodrębnić osiem poziomów połączonych schodami, których funkcję niegdyś pełniły drabiny.

Na każdym poziomie znajdują się okienka – szczeliny, służące do obserwacji i obstrzału. Na zewnętrznej elewacji rozstaw tych okienek tworzy szachownicę. Szczyt baszty zwieńcza ceglany, ośmioboczny ostrosłup.

W podstawie znajdował się wcześniej loch więzienny, do którego wejście prowadziło z drugiej kondygnacji. Kształt tego lochu jest dobrze widoczny w przejściu, przebitym w 1860 roku w czworobocznej podstawie baszty.

Na wysokości murów od strony zachodniej znajdowała się platforma do ustawiania działa.

Baszta zbudowana została w II połowie XV wieku i należała do szczytowych osiągnięć średniowiecznej architektury obronnej na Pomorzu Zachodnim.

Na poziomie I piętra od wewnętrznej strony obwarowań znajduje się wejście na wieżę, dostępne w okresie letnim dla turystów.

Z górnego pomostu, usytuowanego na poziomie 30 m, rozciąga się wspaniały widok na panoramę Stargardu i okolic. Widoczne są duże płaty zielonych parków i ogrodów, osiedla mieszkaniowe, sylwetki baszt i kościołów, kominy zakładów przemysłowych aż po zarysy Puszczy Bukowej na horyzoncie.

STARGARD SZCZ. – BASZTA “MORZE CZERWONE”

Nazwę baszty Morze Czerwone wyjaśniają podania mówiące o tym, że w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) w jej pobliżu rozegrały się walki powodujące rozlanie morza krwi. Inne legendy mówią o zrzucaniu skazańców ze szczytu wieży, po których zostawały czerwone ślady.

Bardziej prawdopodobne jest pochodzenie nazwy od rdzawych mokradeł zwanych Morzem Czerwonym, istniejących w tej okolicy jeszcze przed wybudowaniem baszty.

BASZTA TKACZY (LODOWA)

Zbudowana w połowie XV wieku baszta Tkaczy zbliżona jest kształtem do baszty Morze Czerwone, ale jest nieco niższa; jej wysokość wynosi 31 m. Część cylindryczna opiera się na kwadratowej podstawie, a część górna zwieńczona jest krenelażem, nad którym wznosi się ceglany stożek.

Elewacja posiada dekoracje z glazurowanej cegły, układanej w szachownicę w części kwadratowej i w romby w części cylindrycznej. W przyziemiu mieści się loch więzienny, a całość baszty wewnątrz dzieli się na osiem poziomów – kondygnacji, przystosowanych do obserwacji i obrony.

Nazwa baszty przyjęła się stąd, że w przypadku konfliktu zbrojnego odcinek murów obronnych łączący Bramę Pyrzycką z basztą Tkaczy miał być broniony właśnie przez cech tkaczy.

Od XVIII wieku w pomieszczeniach dawnego lochu zaczęto magazynować lód; wtedy upowszechniła się druga nazwa “Baszta Lodowa”.

W końcu XIX wieku, kiedy przystąpiono do rozbiórki znacznej części murów obronnych, baszta miała być rozebrana, gdyż znalazła się ona na środku ulicy Bolesława Krzywoustego. Ostatecznie przeważyły racje tych, którzy chcieli ocalić najciekawsze elementy obwarowań historycznych. Mimo że baszta stanowi pewną niedogodność dla ruchu kołowego, jednakże jej walory historyczno-estetyczne usprawiedliwiają przyjęte rozwiązanie.

W latach 1992-93 Pracownia Konserwacji Zabytków “Zamek” ze Szczecina przeprowadziła remont baszty. W ramach prac konserwatorskich przemurowano uszkodzone fragmenty tarasów, wymieniono zmurszałe cegły, uzupełniono spoiny oraz wykonano brakujące zamknięcia wejść do baszty.

BRAMA MŁYŃSKA

Brama Młyńska, zwana również Portową, została zbudowana prawdopodobnie w pierwszej połowie XV wieku.

Jej rysunek zamieszczany był na dawnych pieczęciach i w starym herbie miasta. Ze względu na oryginalną, rzadko spotykaną architekturę i pełnioną w średniowieczu funkcję należy do nielicznych tego typu budowli w Europie.

Dwu wieżowa brama oparta jest na obu brzegach Kanału Młyńskiego, stanowiąc w ten sposób sklepiony przejazd dla barek, które w tym punkcie mogły być zatrzymane przez władze celne dla pobrania myta.

Wymiary bramy wynoszą 6 x 14 m, szerokość przejazdu około 6 m, zaś wysokość wież – 28 m.

Smukłe ośmioboczne wieże zakończone są stożkowymi hełmami z cegły. Elewacje murów od strony miasta posiadają dekoracje w postaci blend o kształtach wzorowanych na wieży kolegiaty NMP.

Podczas kolejnych remontów sylwetka bramy ulegała zmianie. W połowie XIX wieku wieże połączone były ozdobnym murkiem z krenelażem, umieszczonym powyżej obecnego dachu.

Również sklepienie nad przejazdem miało kształt ostrołukowy. Pomieszczenia w bramie były wykorzystywane jako komora celna,a w XIX wieku znajdował się tam areszt. Obecnie zajmuje je pracownia plastyczna.

BRAMA PYRZYCKA

Brama Pyrzycka jest najbardziej okazałą z czterech bram wjazdowych do średniowiecznego miasta, które przetrwały do obecnych czasów. Początki jej budowy wiążą się z okresem powstawania murów obronnych pod koniec XIII wieku. Odnosi się to do kamiennej części Bramy Pyrzyckiej – kwadratu o wymiarach 11 x 11 m, sięgającego 6 m wysokości Część ceglana jest nieco młodsza i pochodzi z pierwszej połowy XV wieku, kiedy to nadbudowano trzy kondygnacje nad przejazdem. Najwyższe piętro – kryty ganek z otworami strzelniczymi – pełniło funkcję obronną. Schodkowe szczyty zostały ozdobione dekoracjami w postaci blend i tarcz herbowych na tle muru z gotyckiej cegły.

W następnej kolejności przed frontem bramy wzniesiono dwuczłonowe przedbramie. Aby dostać się do średniowiecznego miasta, należało pod okiem straży przejść bramę przednią, na którą składały się dwie niskie, połączone ze sobą baszty, następnie murowany tunel zwany gardzielą, most zwodzony nad fosą oraz bramę wewnętrzną, zamykaną tzw. broną, czyli podnoszoną kratą.

Do dzisiaj zachowała się prowadnica tej brony w ostrołukowej wnęce, widoczna od frontu bramy. Wejście na wyższe kondygnacje prowadzi od strony miasta schodkami umieszczonymi w grubych ścianach murów. Przedbramie Bramy Pyrzyckiej przebudowano po pożarze w 1666 roku, a pod koniec XIX wieku ostatecznie je rozebrano.

Po 1945 roku brama wymagała częściowego remontu, po którym przejściowo mieściła Muzeum Regionalne, a następnie stała się siedzibą Oddziału Miejskiego PTTK.

Ostatni gruntowny remont przeprowadzony został w latach 1991-1993.

BRAMA ŚWIĘTOJAŃSKA

Nie istniejąca obecnie Brama Świętojańska zbudowana była około roku 1450 w bliskim sąsiedztwie kościoła św. Jana i stąd jej nazwa.

Kształtem zbliżona do Bramy Pyrzyckiej, posiadała przedbramie, w skład którego wchodziły: most zwodzony, brama przednia tzw. gardziel i brama wewnętrzna.

Po 1720 roku umocnienia ziemno-wodne znajdujące się przed Bramą Świętojańską zostały rozebrane. Na ich miejscu powstał plac ćwiczeń wojskowych. Zmiany te wprowadził książę Moritz von Anhalt Dessau.

Nadbudowa bramy od 1721 roku była wykorzystywana jako więzienie karne, a od 1820 roku mieścił się tam zakład dla psychicznie chorych. Ze względu na likwidację części obwarowań otaczających miasto w 1842 roku bramę rozebrano, natomiast w miejscu, gdzie przebiegają wały ziemne, w końcu XIX wieku zbudowano ostrołukowy tunel istniejący do dzisiaj.

Umocnienia Bramy Świętojańskiej – XVII w.

BRAMA WAŁOWA

W północno-wschodniej części obwarowań miejskich wjazdu od strony Maszewa strzegła Brama Wałowa.

Brama Wałowa – widok od strony wschodniej

Dolna jej część wzniesiona została z kamienia w pierwszej połowie XV wieku. Podstawa ma kształt prostokąta o bokach 11,5 x 10,6 m, zaś wysokość całej budowli – 19,4 m. Nadbudowa, stanowiąca pierwsze piętro, pochodzi z początku XVI wieku, a renesansowe szczyty i sygnaturka – z XVII wieku. Brama ta posiadała najbardziej rozbudowane przedbramie składające się z wysuniętego przed wały i mury obronne półkolistego barbakanu, bramy przedniej i bramy wewnętrznej.

Aby dostać się do miasta od strony północno-wschodniej, należało przejść przez barbakan, most zwodzony nad Iną, bramę przednią, następnie gardziel łączącą obie bramy oraz bramę wewnętrzną.

Całe przedbramie zostało rozebrane w 1780 roku, zaś w czasie działań wojennych w 1945 roku zniszczeniu uległy szczyty i dach. Odbudowano je w 1960 roku.

Obecne pomieszczenia nad ostrołukowym przejazdem użytkowane są przez poradnię przeprowadzającą specjalistyczne badania dla kierowców.

CERKIEW PRAWOSŁAWNA ŚW. PIOTRA I PAWŁA

Przed tunelem stanowiącym pozostałość po dawnej Bramie Świętojańskiej, od strony zachodniej znajduje się neogotycki kościół pod wezwaniem św. apostołów Piotra i Pawła, zbudowany w końcu XIX wieku.

Po 1945 roku przez kilka lat był użytkowany przez katolików, a następnie w 1951 roku przekazany został do dyspozycji parafii prawosławnej w Stargardzie.

Świątynia zbudowana na planie krzyża greckiego, z czerwonej cegły, posiada drewniany strop oraz wieżę wysokości 33 m zakończoną ośmiobocznym stożkiem. Dach przykryty jest blachą ocynkowaną. Na wieży umieszczony jest dzwon z napisem informującym o odlaniu w ludwisarni szczecińskiej w 1890 roku.

Cerkiew prawosławna św. Piotra i Pawia z końca XIX u’.

Wewnątrz cerkiew dzieli się na trzy części: wejście, nawę główną i ikonostas oddzielający nawę główną od ołtarza.

Ołtarz główny (prestol) jest miejscem, gdzie przechowywane są relikwie; służy on do sprawowania liturgii.