Żuławy Gdańskie w XVII wieku ebook

Przemysław Szafran

ŻUŁAWY GDAŃSKIE w XVII wieku

J- ■ »>cav^£*J

II. STRUKTURA LUDNOŚCIOWA I MAJĄTKOWA

III. DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA

IV. ADMINISTRACJA I SAMORZĄD WIEJSKI

<

WYKORZYSTANE ŹRÓDŁA I LITERATURA

DAS DANZIGER WERDER IM 17. JAHRHUNDERT. STUDIUM AUS DER SOZ1AL- UND WIRTSCHAFTSGESCHICHTE

ŻUŁAWY GDAŃSKIE w XVII wieku

Żuławy należą do najbardziej u-rodzajnych rejonów rolniczych polski i Europy. Przeszłość ich budzi zrozumiałe zainteresowanie, podobnie jak troska o obecną ochronę i zagospodarowanie.

Autor pracy wykorzystał w niej cały dostępny i ocalały po zniszczeniach ostatniej wojny materiał źródłowy, archiwalny i biblioteczny, a głównie księgi gruntowe oraz Wyciągi urzędowych ksiąg żuławskich z lat 1579—1700. Książka ukazuje położenie gospodarcze i społeczne chłopów na terenie Żuław Gdańskich w XVII w. Dzięki swemu bogactwu chłopi ci osiągnęli pozycję społeczną odbiegającą znacznie od pozycji chłopów , mieszkających w innych dobrach na ' terenie Prus Królewskich, nie mówiąc o reszcie ziem polskich.

Autor książki jest pracownikiem Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk, starszym kustoszem dyplomowanym i kierownikiem jej sek. cji rękopisów. Ma w swym dorobku rozprawy z zakresu historii osadnictwa (Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958; Osadnictwo historycznej Krainy w XVI—XVIII w., Gdańsk 1961), jak również inne prace i publikacje źródłowe dotyczące dziejów społecz-no-gospodarczych oraz kultury Prus Królewskich i Gdańska.

ŻUŁAWY GDAŃSKIE W XVII WIEKU

Studium

z dziejów społecznych i gospodarczych

Przemysław Szafran

ŻUŁAWY GDAŃSKIE W XVII WIEKU

Studium

z dziejów społecznych i gospodarczych

WYDAWNICTWO MORSKIE GDAŃSK 1981

Recenzenci Prof. dr Gerard Labuda Prof. dr Jerzy Topolski

Projekt obwoluty, okładki i strony tytułowej Jan Misiek Rysunki i mapa Marian Trocha

Reprodukcje Urszula Kiczka

Indeks osób oraz nazw geograficznych Przemysław Szafran

Redaktor Elżbieta Babińska Redaktor techniczny Barbara Bukowska

Korektor Renata Woloszyk

BPM i G Nowy Dwór Gdański

10016511

ISBN 83-215-7202-2

Copyright by Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1981 WYDAWNICTWO MORSKIE GDAŃSK 1981

Wydanie pierwsze. Nakład 850 + 150 egz. Ark. wyd. 19,69. Ark. druk. 13,5 + 1,75 ark, wkładek offsetowych. Papier druk. sat. IV kl. 60 g. Oddano do składania 24 X1 1980 r. Podpisano do druku i druk ukończono w listopadzie 1981 r. Olsztyńskie Zakłady

Graficzne im S. Pieniężnego, 10-417 Olsztyn, ul. Towarowa 2.

Zam. 2189 C-4/114 Cena zł 100,—

WSTĘP

Żuławy Gdańskie przetrwały w tradycji jako najbardziej urodzajny i najbogatszy kompleks gdańskiego terytorium wiejskiego. Jednocześnie jest to kompleks nie mający dotąd opracowań historycznych o charakterze całościowym. Wydarzenia ostatniej wojny spustoszyły bezpowrotnie podstawowy i oryginalny zasób źródłowy wytworzony przez administrację miejską tego terytorium I. Jeśli się więc chce wydobyć na światło dzienne przeszłość tego kompleksu, szczególnie w XVII w., trzeba posłużyć się taką konstrukcją pracy, w której fakty z dziedziny gospodarczej i społecznej wzajemnie się wspomagają.

Zamierzeniem tej pracy jest ukazanie pozycji gospodarczej i społecznej chłopów żuławskich w XVII w. W ciągu tego wieku dokonały się na Żuławach przemiany, które w dużym stopniu zrównały sytuację chłopów we wsiach pańszczyźnianych i wolnych.

Przede wszystkim omówione zostaną te elementy, które charakteryzują terytorium jako środowisko geograficzne z siecią osadniczą zastaną na przełomie XVI/XVII w. Specjalne miejsce znajdzie tu specyfika Żuław jako terenu nizinnego i depresyjnego oraz funkcjonowanie systemu wodnego. Prezentację tych zagadnień zamknie ustalenie powierzchni uprawnej. Następnie przedstawiona zostanie specjalna pozycja pełnoprawnych gospodarzy (sąsiadów) w przeciwieństwie do ludności małorolnej i bezrolnej, jak również ukazane zostaną elementy składające się na strukturę ludnościową i majątkową. Znajdzie się więc tu omówienie wielkości gospodarstw, zaludnienia, obrotu gospodarstwami i ziemią, kredytu, działów rodzinnych i uposażenia dzieci, jak również problem gromadzenia w jednym ręku większej liczby gospodarstw. Ukazane też zostaną różnorodne kierunki działalności gospodarczej mieszkańców Żuław Gdańskich. Następnie zarysowana zostanie we wzajemnym powiązaniu administracja te-

go terenu, sprawowana z ramienia władz Gdańska, wraz z funkcjonowaniem instytucji samorządu żuławskiego. Osobno zostanie omówiona sprawa porządku publicznego oraz wymiaru sprawiedliwości. W ten sposób będzie można wyrobić sobie pogląd na stopień panującej tu przestępczości. Ukazane też zostaną przejawy wspólnoty sąsiedzkiej, zrozumiałe na wymagającym tego terenie Żuław. Zgromadzone też zostaną informacje o tym, w jakich domach mieszkańcy tego terenu mieszkali, jakimi sprzętami się posługiwali, jak się ubierali i jak huczne organizowali przyjęcia rodzinne. Elementy te umożliwią w pewnym stopniu ukazanie poziomu życia chłopów żuławskich, ponieważ nie można było określić efektywności gospodarowania przeciętnego gospodarstwa żuławskiego. Dopełnieniem tych zagadnień będzie przedstawienie funkcjonowania obowiązku szkolnego w ramach życia religijnego ludności tego regionu.

Niedostatki bazy źródłowej spowodowały, że wielu kwestii ściśle gospodarczych nie można było ująć w formie danych liczbowych i procentowych. Tylko takie problemy, jak wielkość i ceny gospodarstw, rozliczenia przy ich kupnie, wysokość ojcowizny oraz zmiany właścicieli można było przedstawić tabelarycznie dzięki wykorzystaniu wiejskich ksiąg gruntowych. Inne kwestie można przeanalizować opierając się tylko na materiale źródłowym, głównie o charakterze opisowym2. Nie można też było przeprowadzić rachunku efektywności gospodarowania chłopów żuławskich i obliczeń dochodowości ich gospodarstw nie tylko z powodu niedostatków źródeł, lecz również ze względu na specyfikę żuławskiego regionu. Ludność tu osiadła musiała stale i systematycznie, tak w lecie jak i zimą, wykonywać prace konserwacyjne, modernizacyjne oraz ratunkowe utrzymujące system wodny w sprawnym działaniu. Część tych prac wykonywana była przez robotników najemnych lub nawet przez wyspecjalizowanych fachowców, wskutek czego całości tych prac nie da się wycenić 8.

Pewne elementy kultury ludowej, przejawy zasobności, czy nawet chęci wynoszenia się ponad stan, świadczą jednak o poziomie życia rodziny chłopskiej, dając odpowiedź na pytanie co do pozycji społecznej chłopów żuławskich.

Jest więc ta praca próbą wprowadzenia w życie wskazań wysuwanych pod adresem historii społecznej 1, może też służyć jako przyczynek do badań uwarstwienia społecznego w Polsce XVII w. 2

Przedmiotem badań jest przede wszystkim część wiejskich posiadłości jednego z trzech głównych miast Prus Królewskich. Wszystkie one — Gdańsk, Toruń3 i Elbląg4 — wyposażone były we własne posiadłości wiejskie, administrowane przez władze miejskie. Przede wszystkim nasuwa się pytanie, jakie były z jednej strony cechy wspólne, charakteryzujące życie i pracę ludności tych terenów, a jakie mogły być cechy specyficzne, wyróżniające posiadłości gdańskie od innych, zarówno pomorskich, jak też koronnych wiejskich posiadłości miast.

Nie można prócz tego zapominać o nadmorskim charakterze głównego portu Rzeczypospolitej, jakim był Gdańsk. Konieczne jest porównawcze spojrzenie na Gdańsk w kontekście posiadłości miast nadbałtyckich 5, jak również całego szerszego, nadbałtyckiego pasa nadmorskiego, o którym wiemy ogólnie, że na odcinku pomorskim charakteryzował się silniejszym stopniem zaawansowania gospodarki pieniężnej.

Na materiał źródłowy wykorzystany w tej pracy składają się zarówno akta samorządu wiejskiego, jak też urzędu zarządzającego tym terytorium z ramienia Gdańska. Są tu więc przede wszystkim odpisy i zarazem wyciągi żuławskich ksiąg urzędowych prowadzonych w Grabinach, gdzie mieścił się zarząd Żuław Gdańskich. Odpisy te zawierają materiał z lat 1579—1700 6 i stanowią wyciąg z bardzo obszernego materiału oryginalnego, który zaginął bezpowrotnie w czasie wojny. Odpisy te są dzisiaj jedynym źródłem zastępującym zniszczone oryginały i zapoznają, choć wyrywkowo, z bogactwem materiału zaginionego. Trudno dziś określić stopień dokładności wyciągów i zasadę selekcji tekstów, jaką kierował się kopista, natomiast uderza bogactwo i różnorodność zawartego w nich materiału. Nie są to materiały, które mogłyby dostarczyć danych liczbowych o stanie gospodarstw rolnych mieszkańców Żuław Gdańskich. Przeważają tu sprawy i spory rozpatrywane przez administratorów Żuław Gdańskich, a dotyczące najróżnorodniejszych drobnych przejawów codziennego życia mieszkańców tego terenu.

Następną ważną pozycję źródłową stanowią żuławskie księgi gruntowe z XVII i początków XVIII w.1# Zawierają one informacje o wielkości i cenie gospodarstw, zmianach właścicieli, działach rodzinnych, wysokości globalnych i ratalnych spłat rodzinnych, stanie zadłużenia gospodarstw i temu podobnych danych hipotecznych. Ten materiał dostarczył przede wszystkim danych umożliwiających sporządzenie tabel zamieszczonych w aneksie. Jest on jednak lakoniczny i wymagał uzupełnienia innym typem źródeł, dostarczającym informacji opisowych.

Takim źródłem są, prócz wspomnianych na wstępie żuławskich ksiąg sądowych, księgi ławnicze i inne archiwalia pojedynczych wsi, dość skąpo zachowane po ostatniej wojnie w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Gdańsku. Pochodzą one z Bogatki7, Bystrej8, Koźlin1S, Krzywego Koła 9, Miłocina 15, Ostrowitego 10 i Stanisławowa 11.

Wykorzystany też został cały rękopiśmienny materiał biblioteczny, dzięki któremu można było wnieść uzupełnienia do niniejszego tematu 12. Wyzyskano również tak rękopiśmienny, jak i drukowany zbiór rozporządzeń władz miejskich dotyczących wszystkich wsi tego terytorium. Ustawa wiejska z 1598 r. odnosząca się do całych Żuław Gdańskich 13, jak również rozporządzenia przeciwpożarowe 2e, będące przejawem zrzeszania się chłopów żuławskich w celach samopomocy, opublikowane zostały wcześniej w okresie gromadzenia materiałów źródłowych. Wilkierze poszczególnych wsi wolnych opublikował H. Bertram11.

Dla terytorium całych Żuław, a szczególnie Żuław Gdańskich, zachował się dość liczny zasób źródeł kartograficznych. Z materiałów pochodzących z XVII i XVIII w. jedynie mapy publikowane, głównie miedzioryty, jak

również te, które stanowiły cenniejsze zabytki, znalazły szersze omówienie w literaturze14. Najbogatszy zbiór map tego terenu znajduje się w Bibliotece Gdańskiej PAN, jakkolwiek sporo egzemplarzy przechowywanych jest również w zbiorach Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Gdańsku. W zbiorach biblioteki znajduje się przede wszystkim oryginalna mapa Żuław O. J. Gotha 15 z 1626 r., która stanowiła oparcie dla późniejszych opracowań z XVII i XVIII w., a więc dla mapy F. Getkan-ta 16 z 1643 r., S. Donneta17 z 1722 r. oraz J. F. Enderscha 28 z 1753 r. Osobno wymienić trzeba mapę G. Bodenehra18, wykonaną w dwu wersjach, a przedstawiającą zalanie Żuław Gdańskich w 1657 r. po przebiciu przez Szwedów wałów wiślanych. Wydarzenie to znajdzie swe odbicie w legendzie do późniejszej mapy z początków XVIII w.28 Mapa P. Schencka starszego 19 zamyka listę twórców map publikowanych.

Rękopiśmienne mapy Żuław, tak znanych, jak i nie rozszyfrowanych twórców, przechowywane są głównie w zbiorach Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Gdańsku. Jest wśród nich mapa J. Charpentiera 80 z 1706 r., D. Knaacka 20 z około 1770 r. oraz M. Skepsg&rda 82 z 1774 r. Mapy te, wraz z całym szeregiem rękopiśmiennych map anonimowych twórców z XVII i XVIII w. 8S, stanowią różnej wartości i różnej dokładności materiał kartograficzny obejmujący całość Żuław Gdańskich. Nie są one niezastąpionym źródłem informacji o stanie osadnictwa, dla którego lepszą podstawę daje materiał aktowy. Źródła kartograficzne dostarczają jednak wielu istotnych szczegółów, których darmo szukać w aktach. Odnosi się to przede wszystkim do hydrografii i systemu sztucznego odwadniania depresyjnego terenu Żuław.

Tego rodzaju szczegóły występują przede wszystkim w licznych planach pojedynczych wsi, pomiarach ich gruntów czy łąk, a nawet poszczególnych gospodarstw, projektach rozwiązań spornych kwestii odwodnienia terenu i tym podobnych sprawach. W XVII w. autorem opracowań szczegółowych był najczęściej P. Willer, a w następnej kolejności F. Berndt i G. von Strackwitz. Wspomniany materiał kartograficzny przechowywany jest obecnie wyłącznie w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Gdańsku.

Istnieją też osobne plany wsi: Trutnowy (opracowany przez G. von Strackwitza, 1644 r.)34, Giemlice (1717 r.)35, Bystra (opracowany przez J. Charpentiera, 1721 r.) 36 oraz Osice (1797 r.)37. Na specjalne wyróżnienie zasługuje zbiór 25 planów wsi Żuław Gdańskich wykonany w 1774 r. przez M. Skepsgarda 38, który też wykonał w 1776 r. projekt poprawienia drogi w okolicy Przejazdowa 39.

Spośród opracowań obejmujących tereny kilku wsi sąsiednich, nie sposób wydzielić planów gruntów pojedynczych wsi. Wśród tego rodzaju opracowań wymienić można plany obejmujące wsie: Krzywe Koło i Ostrowite (opracowane przez F. Berndta, około 1600 r.) 40, Leszkowy (opracowany przez P. Willera, 1676 r.)41, Osice i Suchy Dąb (około 1700 r.)4l, Cedry Małe i Błotnik (opracowany przez J. Cornela, Ackermanna, 1760 r.)43 oraz sam Błotnik (Ackermann, 1763 r.)44.

Nie brak też dokumentacji pomiarów obejmujących grunty pojedynczych gospodarstw czy większych części wsi. Należą tu plany odnoszące się do Stanisławowa (opracowany przez G. von Strackwitza, 1645 r.)43, Wocław (opracowany przez P. Willera, 1684 i 1692 r.)46, Kiezmarka (opracowany przez P. Willera, 1686 r.)47 oraz Trutnów (opracowany przez Vogta i Pauluna, 1789 r.)48. Zachowały się również pomiary łąk, wśród których są plany z 1680 r. 49 i z 1732 r. (opracowany przez J. Charpentiera) 50 obejmujące większe partie Żuław.

34 Ibid., 300, MP/1118.

35 Ibid., 300, MP/358.

36 Ibid., 300, MP/309.

37 Ibid300, MP/1060.

38 Ibid., 300, MP/1236.

39 Ibid.. 300, MP/433.

10 Ibid., 300, MP/351.

•» Ibid., 300, MP/215 i 223.

12 Ibid., 300, MP/1009.

13 Ibid., 300, MP/1242.

14 Ibid., 300, MP/500.

15 Ibid., 300, MP/1116.

'•s Ibid., 300, MP/1088; 1126/212.

47 Ibid., 300, MP/234.

18 Ibid., 300, MP/1042.

4» Ibid., 300, MP/572.

** Ibid., 300, MP/499.

Osobną dokumentację posiada las grabiński. W drugiej połowie XVII w. przeprowadzono jego pomiary. W 1663 r. dokonał tego P. Wil-ler 21, a w 1694 r. P. Willer i M. Hiilman 22. W początkach XIX w. przeprowadzono ostatecznie jego parcelację, po której nie zostało z niego prawie śladu 23.

Zachowane do dziś pomiary i projekty urządzeń wodnych z drugiej połowy XVII w. są dziełem P. Willera. Dotyczą one zarówno większych fragmentów Żuław24, jak też poszczególnych wsi, takich jak Stanisławowo ,f czy Koźliny 25. Z przełomu XVII/XVIII w. pochodzą plany urządzeń wodnych usytuowanych wzdłuż biegu Gęsiej, dopływu Motławy 26.

Literatura naukowa poświęcona interesującemu nas okresowi dziejów wsi Żuław Gdańskich właściwie nie istnieje. Mają swe opracowania sąsiednie terytoria gdańskie — Wyżyna i Mierzeja. Dzieje wsi Wyżyny gdańskiej opracował J. Muhl, zestawiając w układzie półtabelarycznym podstawowe fakty odnoszące się do poszczególnych osad27. Mierzei poświęcona jest praca F. Beck, ujmująca zagadnienie od strony kultury ludowej 28. Osobne opracowania, pochodzące z ostatnich lat, posiadają pozostałe części rejonu żuławskiego, a więc Żuławy Wielkie, czyli Malbor-skie dla początków XVII w. oraz Żuławy Elbląskie w XVII i XVIII w. Autorem pierwszej publikacji jest A. Mączak 29, drugą opracował A. Piątkowski 30.

Żuławy Gdańskie mają swoje miejsce w ogólnych opracowaniach całego regionu żuławskiego, tak w opisach geograficznych, począwszy choćby od A. Hartwicha, aż do ostatnich prac zbiorowychM, jak również w pracach poświęconych osadnictwu, w tym specjalnie holenderskiemu #s. Siłą rzeczy bywają to spojrzenia pobieżne.

Istnieje też dość obfita lecz przypadkowa literatura przyczynkarska, zawarta głównie w czasopismach lokalnych, odnosząca się do poszczególnych osad, parafii, czy też pojedynczych problemów ®31. Pozwala ona uzupełnić pewne szczegóły, nie sięgnęła jednak głębiej i szerzej do podstawowego materiału źródłowego spoczywającego w stanie nie naruszonym do ostatniej wojny.

Może obecna praca wypełni choćby w części istniejącą lukę. Szkoda, że dzieje się to w sytuacji, kiedy materiał źródłowy doznał już tak wielkiego uszczerbku.

I. TERYTORIUM

i. środowisko geograficzne

Żuławy Gdańskie, zwane również Steblewskimi, są częścią większego i zarazem wyjątkowego w skali ogólnopolskiej regionu geograficznego, jaki stanowi delta Wisły32. Obejmują one tereny leżące między Wisłą a Gdańskiem, które stały się własnością tego miasta w połowie XV w., kiedy to po wojnie trzynastoletniej król polski Kazimierz Jagiellończyk darował je Gdańskowi w zamian za jego wkład finansowy i wysiłek zbrojny w wojnie przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu33. W literaturze historycznej, tak naukowej jak i popularnonaukowej, żuławska część posiadłości wiejskich Gdańska określona jest jako najżyźniejsza i najbardziej dochodowa spośród wszystkich jednostek administracyjnych, na jakie podzielone były posiadłości wiejskie Gdańska. Jej wartość podkreślana była dobitnie przez fakt, że zarząd Żuław Gdańskich spoczywał w ręku każdorazowego burmistrza urzędującego, podczas gdy pozostałe części składowe posiadłości wiejskich Gdańska, takie jak Mierzeja Wiślana ze Szkarpawą, Wyżyna i Hel, administrowane były przez pozostałych burmistrzów Gdańska; enklawa żuławska, zwana Urzędem Budowlanym była w administracji rajcy 34.

Warto wglądnąć w dochody wpływające do kasy miejskiej, aby uzmysłowić sobie skalę rozpiętości pomiędzy dochodowością części składowych wiejskich posiadłości miasta Gdańska. Szczęśliwie posiadamy informacje o dochodach stąd płynących, zarejestrowane w pięcioleciu 1593—1598 \

Wpływy z Żuław Gdańskich wahają się w tym pięcioleciu od 18 do 23 tys. grzywien pruskich (przeciętna — 20 tys.). W porównaniu z Żuławami inne jednostki administracyjne przynosiły wielokrotnie mniejsze dochody. I tak Szkarpawa dawała średnio 3,5 tys. grzywien pruskich, Wyżyna — około 1300, Hel — około 400, nie licząc Mierzei, która w tym czasie wykazywała deficyt °. Żuławska część posiadłości wiejskich Gdańska była więc znacznie bardziej dochodowa od pozostałych rejonów administra-cyjnych.

Pod względem geograficznym Żuławy Gdańskie stanowią część delty Wisły, jednostki określanej przez geografów mianem Żuław Wiślanych. Otrzymały one przed kilkoma laty szczegółowe opracowanie zbiorcze opublikowane pod redakcją B. Augustowskiego6. Do tej właśnie publikacji kierować się powinni wszyscy zainteresowani szczegółowymi problemami geograficznymi tego regionu. W tym miejscu poruszone natomiast zostaną w największym skrócie te tylko elementy, które związane są nierozerwalnie z osadnictwem wiejskim.

Podstawą rozwoju rolnictwa są gleby, które na interesującym nas terenie należą do najżyźniejszych, zapewniających najwyższe plony. Są to bowiem głównie mady, zwane tu żuławskimi. Nie należą one do łatwych w uprawie, stąd w gospodarstwach chłopskich tego regionu spotykamy wiele koni sprzężajnych, uprzęży i pługów okutych. Sytuację pogarsza jeszcze to, że nizina żuławska tylko nieznacznie wznosi się ponad poziom morza, w niektórych miejscach stanowiąc depresję. Tereny depresyjne rozciągały się w północnej i zachodniej części Żuław Gdańskich, wzdłuż Wisły, stanowiąc obszar, na którym w połowie XVI w. władze gdańskie zapoczątkowały akcję ponownych lokacji z udziałem głównie osadników holenderskich. Rolnictwo żuławskie mogło się więc rozwijać tylko przy stałym i systematycznym wysiłku zupewniającym odprowadzanie nadmiaru wody. Wylewy Wisły powodowały zamulenie i zapiaszczenie gruntów uprawnych, pogarszając ich urodzajność. Przerywanie wałów wiślanych powodowało również wymywanie górnych warstw gleby, wywołując lokalne obniżenie terenu. Ochrona przed wodą, a szczególnie troska o zapobieganie przerywaniu wałów przez Wisłę, przedstawiona zostanie dokładniej w dalszych partiach tego rozdziału.

Znana nam dziś równina żuławska jest przestrzenią bezleśną. Dopiero Mierzeja stanowi pas zalesiony. Stan ten jest skutkiem rozwoju osadnictwa rolniczego na obszarze Żuław Gdańskich. Jednakże był tu w przeszłości mały skrawek lasu, chroniony usilnie przez władze Gdańskie. Zwany był lasem grabińskim, a rozciągał się pomiędzy Osicami, Trutnowami

i Stanisławowem, zajmując w połowie XVII w. jeszcze ponad 8 V2 włóki35. Dopiero w początkach XIX w. rozparcelowano ten las, dzieląc go na dziewięć działek 36. W ten sposób znikł z gdańskiej doliny żuławskiej ostatni skrawek lasu i dziś właściwie nie ma po nim śladu. Mieszkańcy bezleśnych Żuław Gdańskich musieli zaopatrywać się w drewno opałowe i budulec bądź to w lasach Mierzei, bądź też Wyżyny gdańskiej.

2. siec osadnicza i parafialna

Przez cały XVII w. liczba osad Żuław Gdańskich nie uległa właściwie żadnym zmianom. Przez cały ten czas istnieje tu 25 wsi, początkami swymi sięgających czasów książąt pomorskich37. Większość z nich posiadała krzyżackie dokumenty lokacyjne, głównie z XIV w.38 Sieć osadnicza Żuław Gdańskich stanowiła zwarty kompleks osadniczy ograniczony Wisłą ze wschodu i północy a brzegiem wysoczyzny od południowego zachodu. Pomiędzy Żuławami Gdańskimi a murami Gdańska rozciągało się terytorium Urzędu Budowlanego, jak również enklawa własności szlacheckiej i kościelnej. Do Urzędu Budowlanego należały wsie: Płonią, Olszynka i Dobrowo. Wiślina i Mokry Dwór stanowiły własność szlachecką, a Krę-piec należał do szpitala Sw. Elżbiety. Leżące obok Przejazdowo to wieś klasztoru kartuskiego. Dalsze enklawy wchodzące wT zwarte terytorium Żuław Gdańskich to leżące nad Wisłą Giemlice — własność biskupstwa włocławskiego, również nad Wisłą leżące Czatkowy — własność klasztoru cystersów w Pelplinie oraz wieś tegoż klasztoru — Grabiny Duchowne, leżące w pobliżu folwarku miejskiego i centrum administracyjnego całych Żuław Gdańskich, jakim były Grabiny.

Cały opisany tu obszar Żuław Gdańskich dzielił się w XVII w. na dwa nierównej wielkości terytoria: wsie pańszczyźniane (Scharwerksdorfer)

i wsie wolne (Freidorfer). Z kolei wsie pańszczyźniane rozpadały się na trzy kwartały: górny, średni i dolny, grupujące po pięć wsi każdy 39. Wsie górnego kwartału to: Koźliny, Krzywe Koło, Ostrowite, Steblewo i Suchy Dąb. Średni kwartał tworzyły: Cedry Wielkie, Leszkowy, Długie Pole, Osice i Trutnowy. Kwartał dolny składał się z Cedrów Małych, Kiezmarka, Koszwałów, Miłocina i Wocławów.

Wsie wolne ciągnęły się łańcuchem wzdłuż Wisły w północnym jej biegu dochodząc aż do Motławy na zachodnim krańcu Żuław Gdańskich. Tworzyły je takie wsie, jak: Lędowo, Bystra, Bogatka, Wiślinka, Szerza-wa, Trzcinisko, Błotnik; ponadto wliczane tu były dwie wsie zagrodnicze: Stanisławowo i Wróblewo40. Powstanie osobnej kategorii wsi wolnych odnieść należy do połowy XVI w. Wsie te istniały już wcześniej jako osady i nie wyróżniały się wówczas niczym od pozostałych wsi Żuław Gdańskich. Pewne odrębności pojawiły się dopiero przy ponownym ich lokowaniu w połowie XVI w., po okresie ich wyludnienia w wyniku kilkakrotnych wylewów Wisły, spowodowanych przerwaniem wałów przeciwpowodziowych 41. Uważa się, że przerwanie wałów wiślanych wywołane zostało zmianami dokonanymi przez Gdańsk w 1506 r. przy Cyplu Mątowskim w rozwidleniu Wisły i Nogatu 42.

W następnych latach powtarzać się zaczęły przerywania wałów wiślanych. Już w 1526 r. Gdańsk podjął starania w Hamburgu o sprowadzenie na Żuławy specjalisty od budowy wałów, który zasłynął likwidacją wylewu spowodowanego przerwaniem wałów Łaby 43. Po 1526 r. powtórzyły się wypadki przerywania wałów przeciwpowodziowych. Najsilniejszy z nich nastąpił w 1540 r. pod Kieżmarkiem, kiedy to 17 wsi żuławskich znalazło się pod wodą. Powódź była wówczas tak silna, że woda sięgnęła aż do Gdańska, zalewając Długie Ogrody i Wyspę Spichrzów44. W 1543 r. Wisła wylała ponownie, przerywając się między Trzciniskiem a Wiślin-ką 45. Często powtarzające się powodzie, a szczególnie dwie najsilniejsze i wkrótce po sobie następujące powodzie z lat 1540 i 1543, spowodowały wyludnienie się nadwiślańskich wsi żuławskich. Władze miejskie doszły najwidoczniej w tym czasie do przekonania, że nie pomoże tu jednorazo-*f/a akcja najlepszego nawet specjalisty od budowy wałów przeciwpowodziowych. Długość linii brzegowej zagrożonej przerwaniami wałów była znaczna (Kieżmark, Trzcinisko, Wiślinka); obejmowała w zasadzie całość dzisiejszej Martwej Wisły. Zdecydowano się więc na ponowne zaludnienie opustoszałych wsi i to ludnością, dla której gospodarowania na terenach tak trudnych jak Żuławy nie było nowością. Od 1547 r. pojawiają się więc nowe lokacje takich wsi, jak: Bystra i Lędowo (1547), Bogatka (1547), Wiślinka (1549 i 1550), Długie Pole (1552), Błotnik (1552), Sze-rzawa (1556) i Cedry Małe (1561) 18. Nie była to jednak zwykła akcja przeprowadzania ponownych lokacji. W wypadku każdej wsi Gdańsk odstępował prawa własności ziemi prywatnym osobom, mieszczanom, często rajcom, zachowując sobie tylko prawo pierwokupu. Nowi właściciele ziemi, nieraz po kilku w jednej wsi, osadzali na ich terenie nowych osadników, głównie holenderskich chłopów obeznanych z gospodarowaniem na terenach depresyjnych. Między Gdańskiem, jako właścicielem całego obszaru Żuław Gdańskich, a mieszkańcami wspomnianych wyżej nowo lokowanych wsi pojawiła się pośrednia grupa mieszczan-właścicieli ziemskich. Bezpośredni stosunek dzierżawny chłop—Rada Gdańska został zerwany i odtąd czynsz z tytułu użytkowania ziemi chłopskiej płacili jej dzierżawcy nie Radzie, lecz mieszczanom-właścicielom ziemskim. Zniesiona została pańszczyzna sześciodniowa, znana z dokumentów lokacyjnych i innych przekazów w odniesieniu do sąsiednich wsi pańszczyźnianych, a wykonywana dotąd na obszarze folwarku miejskiego w Grabinach. Wspomniane wsie otrzymały też zwolnienie od czynszu, przeważnie na 5 lat. Mieszkańcy ich musieli jednak natychmiast przystępować do odbudowania i utrzymywania w porządku z dawna wyznaczonych tym wsiom odcinków wałów Wisły i Motławy. Wolnizna obejmowała tylko czynsze. Widać stąd, że nowe lokacje były pomyślane jako akcja przywracająca funkcjonowanie całego sytemu utrzymywania Żuław w zdatności do gospodarowania. Pojawienie się jednak nowych właścicieli tych wsi, lub ich części, jak również zniesienie pańszczyzny spowodowało, że wsie te zaczęto zwać „wolnymi" w przeciwieństwie do reszty wsi zwanych „pańszczyźnianymi" (szarwarkowymi).

Wyjaśnień wymaga sytuacja osadnicza w rejonie wsi: Koźliny i Krzywe Koło, gdzie przed XVII w. zaszły dość ważne zmiany. W źródłach XVII w. występują nieraz nazwy osad zaginionych w poprzednim okresie lub zrastających się w jeden organizm z innymi wsiami. W celu uniknięcia wyjaśniania w przypisach każdorazowo, że dana nazwa zaginęła, przedstawiony tu zostanie przebieg zmian, które doprowadziły do zniknięcia z mapy Żuław kilku nazw znanych przed XVII w.19

1, 43—73, 169. Por. H. Penner, o.c.,

mapie zrekonstruował H. Bertram

Kósslin to — jak się wydaje — osada, która w XVII w. zrastała się już z wsią Giittland, przy czym w końcu obszar obu tych osad, tworzących nową większą wieś, nazwano Giittland (Koźliny). Kósslin posiadał krzyżacki dokument z roku 13 5 3 46. Dla Giittlandu brak informacji o zachowaniu się podobnego dokumentu. Istnieje tylko dokument krzyżacki z 1373 r. nadający ziemię Janowi Leszschkaw. Ziemia ta zlokalizowana była w tym dokumencie między wsiami Kósslin und Jetlun47. W nazwie Jetlun można by dopatrywać się XVII-wiecznej nazwy Giittland, ponieważ spotyka się wówczas zapis tej nazwy również w formie Jettland, Jiittland. Nie bez znaczenia jest to, że twórca Księgi Żuław Michał Hancke umieścił ten dokument pod hasłem Kożliny 48. Tak czy inaczej, w początkach XVII w. mamy do czynienia z wsią określaną w źródłach podwójną nazwą: Giittland und Kósslien49, przy czym administracyjnie był to jeden organizm ze wspólnym sądem ławniczym 50. Wnikając głębiej w rozkład pól tej wsi spotykamy występowanie w XVII w. dwu jej części składowych — części Kósslińskiej i Giittlandzkiej51. Ciekawe, że część Kósslińska, określana w źródłach rówrnież jako Bruchland, posiada podwójne włóki52, których występowanie na Żuławach Gdańskich zanotować można w XVII w. jeszcze w Krzywym Kole i Ostrowitem.

Podobnie przedstawia się sprawa z osadami Schónewese i Friewalde 53. W obu przypadkach ich areały wchłonięte zostały kolejno przez Krzywe Koło. Ich nazwy natomiast utrzymywały się jeszcze jakiś czas w źródłach, ale zeszły stopniowo do funkcji nazw polnych, by ostatecznie zaginąć całkowicie.

Schónewese posiada dokument z 1345 r. na 24 włóki, a Krzywe Koło dokument z 1363 r. na 15 włók 54. Oba te dokumenty przytoczone są przez

wspomnianego już Michała Hanckego jako dokumentacja źródłowa wsi Krzywe Koło 55. Tymczasem przystępując do wyliczania stanu gospodarczego Krzywego Koła w początkach XVII w., powtórzył on w Księdze Żuław nagłówek Kriewekohl und Friewalde56. Istnienie wsi F.iewalde już w XIV w. potwierdza dokument dla Schónewese, gdzie jej określone zostały jako przylegające do granic wsi Ostrowite i r . e:io 2. a sięgały aż do Motławy 57. Pewne jest więc istnienie w7 X.V \ . 1 z l. niezależnych osad. W początkach XVII w. nie ma osobnej osa-./ -c .0 wese, istnieje natomiast z dwu członów składająca się wieś Krie)ek-Ju l ic Friewalde58. Dowiadujemy się przy tej okazji, że Motława poczyniła szkody w ich areale 59. Dwuczłcnowość nowego organizmu ma wówczas swe odbicie również w tym, że tak Krzywe Koło60, jak i Friewalde 61, mają własnego sołtysa, wspólny jest jednak sąd i księga ławnicza 62. Integracja obu części nowej, zrastającej się osady nie była w początkach XVII w. zbyt zaawansowana, ponieważ mieszkańcy obu części toczyli jeszcze spory przed sądem burmistrzowskim jako dwie przeciwne strony 63. Dotyczyło to spraw związanych z naprawą drogi.

Biorąc pod uwagę rozkład pól tej dwuczłonowej zdawrałoby się wsi, odkrywamy niespodziewanie, że w części areału należącego do Krzywego Koła występuje jeszcze w początkach XVII w. w formie reliktu dalsza część nazywana Schónen Wiese64. Widocznie osobna w XIV w. osada Schónewese wcześniej została wchłonięta przez Krzywe Koło. Dokonało

się to może w XV w. W początkach XVII w., gdy Krzywe Koło było w trakcie łączenia się z następną, dotąd oddzielną, osadą Fiewalde89, obszar dawnej wsi Schónewese należał już, przynajmniej częściowo, do areału Krzywego Koła 4#.

Tak więc zarówno w przypadku pary osad Koźliny-Kósslien jak i Krzywe Kolo-Friewalde, mamy do czynienia ze stopniowym zrastaniem się w jedną wieś mniejszych osad, leżących naprzeciw siebie na dwóch przeciwległych brzegach Motławy65. Nazwa Krzywe Koło rozciągnęła się stopniowo na cały kompleks. Nazwy wchłoniętych osad spadły do roli nazw polnych i w końcu zaginęły zupełnie.

Innym przemianom uległa nazwa wsi określanej obecnie mianem Szerzą wa. W połowie XVI w. (1556 r.) miejscowość ta nazywała się Alte Fahre66, co wskazywałoby, że funkcjonowała tam przeprawa, czyli prom. W 1556 r. opustoszała osada oraz przylegające tereny nazywane Rose-nau — łącznie około 15 włók stojące wówczas pod wodą — nadane zostały ówczesnemu rajcy a późniejszemu burmistrzowi Janowi Proite67. Od nazwiska właściciela nowo lokowana osada nazwana została Proitenfelde. Początkowo jednak, głównie w XVII w., nowa osada określana jest jeszcze w źródłach obu nazwami: Alte Fahre oder Proitenjeld68. Stopniowo pierwszy człon wyszedł z użycia i zostało samo Proitenfelde. Z biegiem czasu, gdy wskutek rozdrobnienia własności spowodowanej dziedziczeniem wieś ta została podzielona między kilku właścicieli-mieszczan, niezrozumiałą już nazwę Proitenfelde zaczęto zmieniać w Breitfeldz. W następnych wiekach ta właśnie nazwa utrwaliła się, znajdując odzwierciedlenie w dzisiejszej nazwie Szerzawa.

Oddzielną sprawą jest występowanie na terenie Żuław Gdańskich zabudowy rozproszonej, a więc pojedynczych zabudowań gospodarskich poza zwartą zabudową wsi. Wymienić tu można przede wszystkim karczmy rozlokowane na szlakach komunikacyjnych poza wsiami. Karczmy takie miały własne nazwy, jakkolwiek administracyjnie należały do swych macierzystych wsi. W księgach ławniczych lub gruntowych tych wsi znajdowały się wszystkie zapisy dotyczące karczem leżących poza wsiami. Należą do nich: Eschen Krug w obrębie wsi Błotnik, Kricken Krug w obrębie Szerzawy, Herings Krug w Trzcinisku oraz Rotter- i Weisser Krug w Wiślince. Wybudowania te nie utrzymały po drugiej wojnie światowej swych oddzielnych nazw i skutkiem tego można je traktować jedynie jako części składowe ich macierzystych osad. Podobnie zresztą dzieje się na Pomorzu Gdańskim z częścią dawnych, samodzielnych, historycznych, pustkowi, które — posiadając niegdyś własne nazwy — wcielone obecnie zostały do obszarów sąsiednich wsi.

Ogólnie jednak na Żuławach Gdańskich, przynajmniej w XVII w., przeważały wsie zwarte. Takie w każdym razie były wsie pańszczyźniane, które nie przeszły przebudowy, w przeciwieństwie do wsi wolnych w połowie XVI w. W materiale sądowym spotykamy tylko sporadycznie wypadki wybudowania się chłopa pełnorolnego na własnym gruncie poza wsią. Wiązało się to z zajmowaniem na cele rolnicze terenów dotąd nie użytkowanych, takich jak tereny dotąd podmokłe oraz przedpola wałów przeciwpowodziowych. Wymagało to jednak zgody współsąsiadów i władz zwierzchnich.

Na moczarach przynależnych do wsi Ostrowite mieszkał w 1618 r. chłop, który uważał, że jest poza granicami parafii i nie wywiązywał się z grupowych zobowiązań finansowych wobec parafii i szkoły w Ostro-witem4S. Podobnie było w Bogatce, należącej już jednak do kwartału wolnego. Tu również czterech chłopów mieszkających w 1629 r. na błoniu (Rossgarten) należącym do Bogatki zmuszono dopiero nakazem administracyjnym do partycypowania w wydatkach całej wsi4®. W 1632 r. Piotr Giesebrecht młodszy chciał zbudować zagrodę na kupionym przez siebie gruncie, leżącym w granicach wsi Wocławy. Dostał jednak w odpowiedzi na swą prośbę nakaz wybudowania się bliżej centrum tej wsi w miejscu, które mu wskazano 47. Jedynie w Koszwałach Piotr Artcke uzyskał w 1637 r. zgodę wsi na pobudowanie zagrody w centrum swojego gruntu poza wsią48. Jego dawna zagroda waliła się już od starości, konieczność budowania nowej była więc oczywista. Potrzebę budowy zagrody w centrum gruntu przez siebie użytkowanego argumentował tym, że robotnicy najemni nie mogą być dopilnowani w robocie i tracą wiele czasu na dojście do pracy, a ponadto zwierzęta hodowlane nie mają odpowiedniego i stałego nadzoru. Uzyskał on w końcu zezwolenie na budowę zagrody po swojej myśli, z jednym wszakże warunkiem. Musiał mianowicie w starej zagrodzie osadzić najemnika, który wszelkie polecenia sołtysa natychmiast przekazywałby mu do nowego wybudowania. Tu uwidacznia się główna przyczyna oporu sołtysa i reszty współgospodarzy wsi. Było nią zapewnienie szybkiej informacji i szybkiego działania w akcjach podejmowanych przez całą wieś. Zabudowa rozproszona zrywa więzi sąsiedzkie i osłabia gotowość do sprawnego przeprowadzania wspólnych prac. Przy tej okazji dowiadujemy się, że zakaz swobodnego budowania zagród uchwalony był przez Koszwały jeszcze w 1614 r. w czasie przeprowadzania nowych pomiarów gruntu 69. W 1646 r. na podmokłych dotąd terenach wsi Lędowo {im Bruche) zamieszkiwali chłopi, którzy ignorowali wezwania do wywiązywania się ze wszystkich obowiązków wynikających z przynależności Lędowa do parafii w Wocławach70. W przeciwstawieniu do mieszkańców wsi Lędowo źródło określa ich nawet jako Briichern 71.

Te nieliczne przykłady zabudowy rozproszonej przekonują, że panowała wówczas jeszcze zasada budowy zagród chłopskich w zwartych wsiach. Poznanie warunków gospodarowania chłopów żuławskich oraz przepisów i prac porządkowych związanych z utrzymywaniem funkcjonowania całego systemu wodnego przekonuje, że inaczej nie wyobrażano sobie wówczas gospodarowania. Wspólne czuwanie nad bezpieczeństwem przeciwpowodziowym i przeciwpożarowym, jak również wspólny udział w akcjach ratunkowych, tak wodnych, jak i ogniowych, zakładał, że wspólne, sąsiedzkie musiało być również zamieszkiwanie. Zabudowa rozproszona mogła występować na szerszą skalę dopiero wówczas, gdy walka z głównym żywiołem Żuław — wodą — przestała wymagać stałej czujności wszystkich mieszkańców.

Wydaje się, że odmiennie przedstawiała się ta sprawa w części wsi wolnych, mianowicie we wsiach holenderskich. Przede wszystkim pojawili się tu przedstawiciele mieszczaństwa gdańskiego jako właściciele całych wsi bądź ich części. Oni też wydzierżawiali lub sprzedawali swą ziemię osadnikom. Wydaje się również, że w okresie ponownych lokacji w połowie XVI w. przeprowadzono tam jednocześnie komasację gruntów chłopskich przy okazji ponownych pomiarów wsi. Wtedy też chłopi zaczęli budować swe zagrody w centrum gruntów dzierżawionych, a więc w pewnej odległości od siebie. To spowodowało rozluźnienie się zwartej zabudowy wiejskiej. Wniosek ten potwierdza obserwacja J. Schródera zapisana w 1669 r., mówiąca o występowaniu tu wsi z dwojakim sposobem podziału ziemi między sąsiadów — holenderskim i niemieckim ,2. W 1688 r. przysiężni wałowi oskarżyli chłopów z Bystrej, Bogatki, Wiślin-ki i Błotnika o brak gotowości do wykonywania straży lodowej na brzegu Wisły. Jako przyczynę tego stanu rzeczy wysuwano, że die Nachbarn weit von einander liegen72. Plany pomiarowe poszczególnych gospodarstw ,v Bystrej 73 i Błotniku 74 przekonują, że w pierwszej połowie XVIII w. panowała tu zabudowa rozproszona. Najlepszą ilustrację zabudowy zwartej we wsiach pańszczyźnianych i zabudowy rozproszonej wre wsiach wolnych dostarczają plany wsi żuławskich wykonane w 1774 r. przez Magnusa Skepsgarda75. Podobnie przedstawia tę sprawę H. Bertram. Jego mapka obrazująca rekonstrukcję stanu osadnictwa Żuław Gdańskich w połowie XVII w. nie ukazuje ośrodków76 wsi w kwartale wsi wolnych ,7, a więc tych, które w większości zostały ponownie zasiedlone w połowie XVI w. Wsie pańszczyźniane mają natomiast na tejże mapie wyraźnie zaznaczone centra, a nawet kształty wsi. Nowi osadnicy, uzyskując na Żuławach warunki do kontynuowania przyniesionych przez siebie nawyków gospodarczych, stwTorzyli tu sobie takie kształty zabudowań gospodarczych i takie formy zabudowy wsi, do jakich byli przyzwyczajeni w kraju swego pochodzenia. To mogło być jednym z elementów utrzymywania się dość długo odrębności chłopów zamieszkujących wsie wolne.

Sieć parafialna Żuław Gdańskich w XVII w. nie zmieniła się w większym stopniu w porównaniu z sytuacją z końca XVI w.77 W dalszym ciągu istniały kościoły parafialne w Bogatce, Cedrach Wielkich, Kieżmarku, Koszwałach, Koźlinach, Leszkowach, Ostrowitem, Steblewie, Trutno-wach i Wocławach. Jedynie ośrodek kościelny w Osicach uległ degradacji, spadając do roli kaplicy filialnej78. Nadal funkcjonowały dawne szesna-stowieczne kaplice w Krzywym Kole, Miłocinie, Stanisławowie i Wróblewie 79. Do tej liczby doszła kaplica w Długim Polu, która powstała tam

zapewne ze względu na sąsiedztwo z katolicką parafią w Giemlicach, wsi należącej do biskupa włocławskiego. Najgęstsza sieć kościołów z przewagą parafii jednowioskowych obejmuje obszar wsi pańszczyźnianych. Rzadsza jest taka sieć wśród wsi wolnych. Na 10 wsi wolnych przypada tylko jedna parafia w Bogatce oraz dwie kaplice filialne: w Stanisławowie i Wróblewie. Wytłumaczenie tego zjawiska jest proste. Większość osad stanowiących wsie wolne została ponownie osiedlona w połowie XVI w. po okresie zniszczeń spowodowanych wylewami Wisły, miały one więc, jak się wydaje, młodszą metrykę. Ponadto, co wywarło chyba wpływ decydujący, ludność zasiedlająca te wsie w połowie XVI w. była w dużej części pochodzenia holenderskiego i wyznania menonickiego80.

3. SIEC DRÓG I SYSTEM WODNY

W krajobrazie żuławskim drogi były nierozerwalnie związane z siecią wodną, a zarazem zależne od niej. Nawet pobieżne zapoznanie się z ustawą wiejską z końca XVI w. może utwierdzić nas w tym przekonaniu. Już pierwszy z jej 32 paragrafów wymienia na przemian obowiązek naprawy dróg, konieczność czyszczenia rzek i kanałów oraz naprawy wałów b2. Sieć dróg była dość gęsta. W zasadzie każda wieś miała połączenie z sąsiadującymi z nią osadami. Tak przedstawiali tę sprawę przysiężni i zainteresowane strony powołując się na postanowienia Landtafel oraz ustawy wiejskiej M. Naturalnie, nie wszystkie odcinki dróg miały jednakowe

znaczenie. Przez Żuławy Gdańskie wiodło kilka dróg ważniejszych, pozostałe miały tylko charakter lokalny.

Przebieg ważniejszych dróg zrekonstruować można z dużym chyba prawdopodobieństwem, wychodząc od punktów, w których funkcjonowały w XVII w. przeprawy promowe na Wiśle. W pierwszej ćwierci XVII w. Gdańsk kontrolował przeprawy promowe koło Koźlin, Kiezmarka i Gdańska przy Gęsiej Karczmie 81. Nie były to wszystkie promy funkcjonujące na odcinku Wisły poniżej Tczewa. W XVII w. istniały jeszcze trzy dalsze przeprawy, obsługiwane jednak przez przewoźników zamieszkujących na prawym brzegu Wisły, już na terenie Żuław Wielkich. Były to promy w Palczewie, Ostaszewie i w pobliżu Drewnicy 82. Otrzymujemy więc łącznie pięć przepraw promowych 83: Koźliny—Boręty, Steblewo—Palcze-wo , Leszkowy—Ostaszewo, Kieżmark—Dworek i Błotnik—Drewnie*. Prom przy Gęsiej Karczmie nie ma większego znaczenia dla rekonstrukcji sieci dróg lokalnych na Żuławach Gdańskich. Biorąc pod uwagę istniejącą sieć dróg, uwidocznioną choćby na mapach XIX w., oraz wspomniane promy funkcjonujące w XVII w., można wykreślić przebieg ważniejszych dróg Żuław Gdańskich zmierzających od Wisły w kierunku Gdańska, jak również w poprzek Żuław w kierunku Wyżyny.

Drogi wychodzące z dwu przepraw: Drewnica—Błotnik oraz Dworek— Kieżmark zbiegały się w Cedrach Małych, by dalej przez Koszwały, Woc-ławy i Przejazdowo dotrzeć do Gdańska. Droga przekraczająca Wisłę przy przeprawie Ostaszewo—Leszkowy kierowała się dalej przez Cedry Wielkie, Trutnowy w pobliże Grabin. Tu rozwidlała się ona i jedna jej odnoga kierowała się przez Roszkowo do Pruszcza i do drogi Tczew— Gdańsk, druga zaś skręcała na Stanisławowo, by przez Wocławy i znany już odcinek drogi przez Przejazdowo dotrzeć do Gdańska. Z przeprawy Palczewo—Steblewo wychodziła droga, która przez Krzywe Koło docierała wprost do Pszczółek na drodze Tczew—Gdańsk. Droga ta w Krzywym Kole uzyskiwała połączenie przez Suchy Dąb, Ostrowite i Grabiny z drogą docierającą, jak wspomniano, do Gdańska przez Przejazdowo. Sytuacja w pobliżu Koźlin jest dość zagmatwana. Przeprawa Boręty—Koźliny miała połączenie w okolicach Krzywego Koła z drogą Steblewo—Pszczółki, jak również z drogą przecinającą całe Żuławy

i zmierzającą przez Przejazdowo do Gdańska. Są również informacje źródłowe, że na przeprawę Boręty—Koźliny, a nawet dalej na przejście Palczewo—Steblewo, kierował się też ruch zmierzający z Tczewa przez Czatkowy na Żuławy Wielkie 84. Dziwi to, ponieważ Tczew z pewnością miał bliższe przeprawy przez Wisłę.

Droga wiodąca z Żuław do Pruszcza przez Roszkowo zaczęła nabierać znaczenia w końcu XVI w. i wtedy właśnie zaczęła się przekształcać z polnej drogi lokalnej w drogę o szerszym znaczeniu. Żuławianie zaczęli częściej jeździć nią do młyna w Pruszczu, jak również po drzewo do lasów Wyżyny. Wyłoniły się w związku z tym spory dotyczące naprawy i utrzymywania tego odcinka. Wskutek skargi mieszkańców Roszkowa Żuławianie zostali obarczeni obowiązkiem wykonywania wszystkich prac związanych z utrzymaniem drogi ®85. Tworzenie sieci dróg lokalnych nie było jeszcze również całkowicie zakończone. W połowie XVII w. uruchomiono nowy odcinek drogi z Miłocina do Szerzawy, na którym pobudowano dwa mosty 86. Odnosi się to jednak do rejonu wsi wolnych, gdzie — po długotrwałych wylewach Wisły i zniszczeniach — lokowano w połowie XVI w7, szereg wsi na nowych warunkach.

Niektóre odcinki dróg lokalnych miały własne specyficzne i wiele mówiące nazwy. Tak na przykład droga ze Stanisławowa do Grabin, dokąd wożono zboże na przemiał, nosiła nazwę drogi ,,młyńskiej" 87. Podobnie w pobliżu Bogatki przebiegała droga „maślana", którą mieszkańcy Bogatki zobowiązani byli naprawiać i utrzymywać w dobrym stanie88, łącząca

Gdańsk z rejonem nadwiślańskich wsi wolnych, gdzie osiadła ludność holenderska prowadziła głównie gospodarkę mleczno-hodowlaną i stąd szły znaczne dostawy nabiału, a więc i masła, na zaopatrzenie gdańskiego rynku

Żuławskie drogi wiązały się ściśle z siecią kanałów i wałów, a obowiązek naprawy i utrzymywania dróg w należytym stanie wiązał się z obowiązkiem naprawy mostów. Zniszczone mosty powodowały nie tylko nie-przejezdność dróg, lecz także zagrażały wałom, gdyż zwalając się do rzek i kanałów utrudniały spływ wody89. Podobną groźbę stanowiły mosty o zbyt małym prześwicie. Tak więc nakazy naprawy dróg i mostów, wraz 7, poleceniami czyszczenia kanałów i naprawy wałów, najczęściej występowały w księgach żuławskich. Naturalnie, odbicie w aktach znajdowały tylko te sprawy, które wywoływały wątpliwości, gdy spierano się, kto ma pracę wykonać. Tak więc sprawę utrzymywania dróg i mostów, jak również kanałów i wałów, widzimy tu od strony punktów spornych.

Mosty były nieodłącznym elementem krajobrazu żuławskiego, nie mamy jednak, niestety, danych umożliwiających przedstawienie ich dokładnej liczby, jak również ich lokalizacji. Spotykamy w źródłach informacje o takich urządzeniach, jak most dla bydła 90 czy też most umożliwiający dojazd do jednego tylko gospodarstwa 91, co świadczy, że liczba mostów na Żuławach Gdańskich była dość znaczna. Prócz mostów, głównie drewnianych, spotykamy również wzmianki o występowaniu przepustów 92, których nie było jednak tak dużo jak mostów.

Mimo ciągłego naprawiania dróg, ich stan w połowie XVII w. był zły. Najwidoczniej nizina żuławska ze swoimi właściwościami geograficznymi nie sprzyjała trwałości dróg. W połowie XVII w. karczmarz z Leszków uzyskał zezwolenie na przywożenie sobie z Tczewa piwa na wyszynk w dni świąteczne 93, a uzasadnieniem wydania tego zezwolenia były złe drogi łączące Leszkowy z Gdańskiem. Był to fakt bezprecedensowy w warunkach żuławskich, bo przez cały XVII w. spotykamy w źródłach powtarzające się zarządzenia Rady zabraniające pod wysokimi karami przywożenia na Żuławy wszelkich towarów obcych, nie gdańskich, a piwa w szczególności, tak więc drogi istotnie musiały być złe. Spotyka się też, przy okazji sporów o naprawę dróg, wzmianki o ich stanie, z których wynika, że strach było przejeżdżać w niektórych miejscach, i to na głównej drodze dojazdowej wiodącej do Gdańska 94.

Drogi naprawiane były przez najbliżej położone wsie. Obowiązek ten rozciągał się też na odcinki przebiegające przez ziemie, które chłopi do-dzierżawiali od Rady95. Uwidaczniał się tu najdobitniej ścisły związek pomiędzy obowiązkiem naprawy dróg a rolniczym użytkowaniem ziemi.

Panowało ogólne przekonanie, że powinno się naprawiać drogi doraźnie, o ile powstała w nich wyrwa przed pojedynczym obejściem. Takie miejsca winien był naprawić każdy jakby przed swymi drzwiami96. Odcinki dróg naprawiane wspólnym wysiłkiem przez całe wsie nie wymagały w zasadzie specjalnych zabiegów. Z reguły naprawiano drogi używając do tego jedynie świeżej ziemi. Czasami tylko wypełniano większe wyrwy faszy-ną i zasypywano ziemią 97. Całkiem doraźnie posługiwano się słomąS1. Obowiązek naprawy dróg wykonywały również wsie, które nie należały do posiadłości wiejskich Gdańska, lecz tworzyły w nich enklawy. Tak więc Przejazdowo naprawiało określony odcinek drogi przebiegającej przez jego terytorium98. Spotykamy jednak również wypadki, gdy wsie leżące nad Wisłą wykonywały obowiązek naprawy drogi oddalonej znacznie od ich terytorium. Koźliny miały na przykład obowiązek utrzymywania drogi biegnącej koło Przejazdowa 99. Podobnie Kieżmark i Leszkowy zobowiązane były naprawiać drogę i mosty koło Krępca100. Nie wiemy dokładnie, co o tym zadecydowało. Możliwe, że wymienione wsie, leżące nad Wisłą, w pobliżu jej wałów, nie miały w swych granicach wystarczająco długich odcinków dróg, jakimi opiekować się musiały inne wsie. Z tego może powodu przydzielono im obowiązek czuwania nad stanem dróg przebiegających w pobliżu Gdańska przez enklawy nie stanowiąca

własności miasta. Niektóre przekazy źródłowe wydają się wskazywać, ze wsie leżące na enklawach, obce pod względem własnościowym, nie miały ściśle sprecyzowanych obowiązków, jeśli chodzi o naprawę dróg. Sugeruje to, jak się wydaje, spór jaki toczył Gdańsk właśnie z Przejazdo-wem, a właściwie z klasztorem kartuskim. Ostatecznie klasztor przyjął na siebie obowiązek naprawienia spornego odcinka drogi koło Białego Dworu i polecił swym poddanym w Przejazdowie wykonać odpowiednie prace. Zaznaczno jednak, że robi się to w celu podtrzymania dobrosąsiedzkich stosunków z Gdańskiem 101.

Sporadyczne wzmianki świadczą, że niejednokrotnie wały przeciwpowodziowe służyły również jako drogi102. Na terenach obfitujących w wodę sytuacja taka jest zrozumiała. W okresach znacznych opadów deszczu lub w okresach wiosennych roztopów wały mogły stawać się w niektórych miejscach lepszymi drogami niż drogi właściwe. Działo się to jednak wbrew interesom całej ludności Żuław i było przez władze zwalczane. Jeżdżenie po wałach czy przepędzanie bydła i koni powodowało przecież

niszczenie tych wałów 103. Nie można się więc dziwić, że praktyki takie spotykały się ze sprzeciwem pozostałych mieszkańców Żuław, a przez władze Gdańska i przysiężnych były tępione 104. Istniała zasada, że nie wolno jeździć po urządzeniach wodnych zbudowanych dla dobra ogółu105. Poszczególne wsie zaczynają więc w początkach XVII w. zakładać szlabany lub stawiają inne przeszkody uniemożliwiające wjazd na wał i wykorzystanie go jako drogi106. W zeznaniach świadków pojawienie się szlabanów na wale koło Wocławów łączy się dopiero z wojną szwedzką z początków XVII w. 107 Najsilniejsze odbicie w źródłach znalazł spór toczony

między mieszkańcami Wocław a mieszkańcami Wróblewa. Ostatecznie, po wieloletnim sporze prowadzonym w latach 1628—1687 108, stanęło na tym, ze mieszkańcy Wróblewa utrzymali jedynie nadal zezwolenie na korzystanie z wału jako drogi, ale tylko i wyłącznie w celu dotarcia w niedzielę do kościoła w miejscowości parafialnej, jaką były Wocławy 109.

W innych wypadkach zezwolono na korzystanie okresowo z wałów jako z dróg w związku z pracami konserwacyjnymi, czy naprawą wałów wiślanych albo innych urządzeń wodnych, nie mówiąc już o akcjach ratowniczych. W wypadku konieczności naprawy wału można było nawet przejeżdżać przez ziemie lub zagrody chłopskie, zapewniając jednak odszkodowanie pieniężne za wyrządzone szkody110. Istniały też specjalne wały, jak tzw. wał trzcinowy (Schilfwall) w okolicach Bogatki i Wiślin-ki, którym dojeżdżano do głównych wałów wiślanych, kiedy trzeba było prowadzić na nich jakiekolwiek prace. Ten wał utrzymywany był przez obie wymienione wsie, które jednak otrzymały w 1609 r. nakaz zamknięcia wału szlabanem i przepuszczania tylko udających się nad Wisłę dla wykonania okresowych prac przy naprawie wałów 111.

2. Zalanie Żuław Gdańskich po przerwaniu wałów przez Szwedów w 1657 r. Mapa G. Bodenehra

3. Mapa Żuław Gdańskich, około 1724 r.

0\NTZfGEf\

-W|<f

m0wHtm

4. Mapa Żuław, około 1750 r.

*'!>( i,U hiNii

r*r

fnamj

ybt*r\łn '%%

firit i *.***».*•

*£ <****«

*«* v rcAj . .«»

£»'Ot «>**

' *"ki' V' f *♦

5. Mapa 2ulaw Gdańskich, 1774 r. Oprać. M. Skepsgśrd

i .C».U.'<W ,V "H,

, <

•V *liK ■'/

•.' '4 ?r:

«U«,

■■J

Lć^<-- v;<

h." >. ^ *m.1(.,,^

1

A. Soboul, Opis i miara w historii społecznej, „Kwartalnik Historyczny",

2

73, 1966, s. 277—290; J. Topolski, Współczesne problemy metodologiczne nauk

3

H. Maercker, Geschichte der liindlichen Ortschaften und drei kleineren Stiidte des Kreises Thorn, Bd. 1—2, Danzig 1899—1900.

4

A. Piątkowski, Posiadłości ziemskie miasta Elbląga xv XVII—XVIII wieku, Wrocław 1972.

5

M. Biskup, Uber die Rolle und Bedeutung des Grundbesitzes der grosscn Stiidte von Kóniglich Preussen im XVI.—XVIII. Jahrhundert [w:] Problemy razwi-tija fieodalizma i kapitalizma w stranach Bałtiki. Dokłady istoriczeskoj konfierencii (14—15 marta 1972 g.). Dopołnitielnyj wypusk, Tartu 1972, s. 52—78.

6

Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk (cyt. dalej — Bibl. Gd. PAN), Ms Uph. f. 150 i 151.

7

Ibid., 358/269, 1 — dokument fundacyjny z 28 listopada 1527 r.; 2 — księga ławnicza z lat 1532—1731.

8

Ibid., 358/288, 1 — materiały różne z lat 1567—1800; 20 — działalność kasy ogniowej wsi wolnych z końca XVII w.

9

Ibid., 358/155, 2, 3 — księgi ławnicze z lat 1572—1675; 5—8 — materiały różne.

10

Ibid., 358/238, 2 — materiały różne.

11

Ibid., 358/300, 1 — kopia wilkierza z 1622 r.

12

P. Szafran, Źródła do dziejów Żuław Gdańskich w rękopiśmiennych zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN, „Libri Gedanenses", 6—7, 1972—1973, s. 29—44.

13

P. Szafran, Ustawa wiejska dla Żuław Gdańskich z 6 lutego 1598 r., „Rocznik Gdański", 32, 1972, z. 2, s. 193—205.

14

Gebiet des heutigen Danziger Deichverbandes seit dem 14Un Jahrhundert, Danzig

15

Bibl. Gd. PAN, mapa A, sygn. Kart. C II 32; mapa B — C II 746; mapa C — C II 46, C II 1476.

16

" M. Pelczar, J. Szeliga, Rys historyczny rozwoju kartografii [w:] Żuła

17

wy Wiślane, pod red. B. Augustowskiego, Gdańsk 1976. s. 29—47; P. Groth.

18

sku, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 4, 1958, s. 373—397.

19

« WAP Gd., 300, MP/507.

20

u Ibid. — mapy z XVII w.: 300, MP/385; 300, MP/323; 300,MP/311. Mapy z XVIII w. 1126/574 i 574 a; 300, MP/439; 1126/569; 300, MP/472.

21

m Ibid., 300, MP/1033.

22

Ibid., 300, MP/552.

23

M Ibid., 300, MP/1192; 1126/126 i 127. Podzielono go na 9 działek.

24

84 Ibid., 300, MP/481.

25

M Ibid., 300, MP/564.

26

67 Ibid., 300, MP/1004 i 1199.

27

J. Muhl, Geschichte der Dbrfer auf der Danziger Hohe, Danzig 1938. „Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreussens", 21.

28

F. Beck, Vom Volksleben auf der Danziger Nehrung. Nach archivalischen Quellen von 1594—1814, Marburg/Lahn 1962. Praca ta, ze względu na swe wady. wytknięte tak ze strony historyków jak i etnografów, nie będzie szerzej przytaczana w przypisach. Czytelnik obeznany z problematyką społeczno-gospodarczą Żuław i posiadłości wiejskich Gdańska może wynieść korzyści z jej lektury, dowiadując się głównie o bogactwie materiałów źródłowych przechowywanych w archiwum gdańskim. Zob. recenzje: W. Odyniec, „Rocznik Gdański". 24, 1965, s. 246— 248 i W. S o b i s i a k, „Etnografia Polska", 9, 1965, s. 572—576. Rolnictwo zdominowane tu było, jak się wydaje, przez rybołówstwo i gospodarkę leśną, co wynikało z geograficznego położenia Mierzei.

29

A. Mączak, o.c., passim.

30

A. Piątkowski, o.c., passim.

31

M A. H a r t w i c h, Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern, Konigsberg 1722; Żuławy wiślane, pod red. B. Augustowskiego, Gdańsk 1976.

M H. Penner, Ansiedlung mennonitischer Niederl&nder im Weichselmiindungs-gebiet von der Mitte des 16. Jahrhunderts bis zum Beginn der preussischen Zeit, Danzig 1940. Zob. też W. Rusiński, Osady tzw. „Olędrów" w dawnym woj. poznańskim, Poznań 1939—Kraków 1947, „Prace Komisji Atlasu Historycznego Polski", z. a

w Dla okresu do 1945 r. odnosi się to szczególnie do takich periodyków, jak: „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins" i „Mitteilungen des West-preussischen Geschichtsvereins".

32

Żuławy Wiślane..., passim. Starszą literaturę dotyczącą Żuław z punktu widzenia geograficznego czy też chronologii osadnictwa przytacza A. M ą c z a k, o.c., s. 15 i n.

33

Zulawy Wiślane..., passim.

34

s M. Foltz, o.c., s. 180; G. Lengnich, o.c., s. 371.

35

WAP Gd., 300, MP/1033 — plan i pomiary lasu wykonane w 1663 r. przez P. Willera

36

Ibid., 300, MP/1192; 1126/126 i 127.

37

#M. Biskup, A. Tomczak, Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w., I. Rozmieszczenie własności ziemskiej, II. Sieć parafialna, ,.Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu", 58, 1953, z. 1, s. 44; M. Biskup, Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, Warszawa 1961, Atlas Historyczny Polski, Seria B: Mapy przeglądowe 1.

38

Informacje o datach wystawienia dokumentów lokacyjnych i innych, odnoszących się do wsi żuławskich, spotkać można w wielu rękopisach (zob. P. S z a-fran, Źródła do dziejów Żuław Gdańskich..., s. 29—44). Pełne odpisy tekstów tych dokumentów znaleźć można w następujących rękopisach Bibl. Gd. PAN: Ms Ortm. f. 23, 53, 53a.

39

Podział wsi żuławskich na kwartały wzmiankowany jest dość często w materiale źródłowym. Pełny wykaz wsi znaleźć można w Bibl. Gd. PAN: Ms 902, k. 270, z około 1700 r. Zob. też H. Bertram, o.c., mapa po s. 92 — Das Danziger Werder und die obere Nehrung im Jahre 1650.

40

Jak w przyp. 8.

41

lł H. Penner, o.c., s. 9—23.

42

H. Bertram, o.c., s. 13.

43

11 P. Simson, Ceschichte der Stadt Danzig, Bd. 1, Danzig 1913, s. 162, przyp. 5.

44

18 H. Bertram, o.c., s. 13; P. Simson, o.c., s. 162.

45

H. Bertram, o.c., s. 13.

46

Bibl. Gd. PAN, Ms 657, k. 29.

47

Ibid., k. 30 v.

48

Ibid., k. 29.

49

29 Ibid., k. 31 v — Giittlandt und Cósslien ist ein Kirchdorf. Nazwa Kisslin występuje jeszcze w początkach XVIII w. (A. H a r t w i c h, o.c., s. 15).

50

WAP Gd., 358/98, 1 — księga ławnicza z lat 1477—1608, k. llv, r. 1586, erschie-nen, und gestanden, fur Richter, Schóppen und [...] Gerichte des Dorfs Cosslin und Giitlandt.

51

Ibid., 358/98, 2 — księga ławnicza z lat 1615—1675. Na rękopiśmiennej mapie z około 1600 r. widnieją jeszcze dwie osady leżące po obu stronach Motławy: Gitland i Kiisslin (ibid., 300, MP/385).