Zobaczyć Różewicza. Wspomnienia - Jan Stolarczyk - ebook
NOWOŚĆ

Zobaczyć Różewicza. Wspomnienia ebook

Jan Stolarczyk

0,0

15 osób interesuje się tą książką

Opis

„Tadeusza poznałam, gdy przyszedł do mnie z korespondencją przekazaną przez łączniczkę. Pamiętam, że był piękny dzień jesienny. Tadeusz powiedział: »Chodźmy na spacer«. Doszliśmy do domku dróżnika w lesie, była tam ławka, siedliśmy na niej, rozmawiamy. W pewnym momencie Tadeusz wyciągnął serwetkę, wziął ołówek i zapisał: »Tadeusz i Wiesława na spacerze: przysięgamy sobie, że pobierzemy się, będziemy mieli dzieci…«. Takie różne głupstwa. Oboje podpisaliśmy się. Zwinął tę kartkę i włożył do dziury w murze. Przykryliśmy kamykiem i postanowiliśmy każdego roku przyjeżdżać i sprawdzać, czy to jeszcze aktualne. Ale oczywiście nigdy już tam nie poszliśmy”. Tak brzmi otwierające książkę „Zobaczyć Różewicza. Wspomnienia” wyznanie Wiesławy Różewicz, żony poety, dramaturga i jednego z najważniejszych twórców polskiej literatury powojennej.

 

„Zobaczyć Różewicza. Wspomnienia” to czterdzieści pięć rozmów i tekstów wspomnieniowych osób, które znały autora z bardzo różnych perspektyw, obszarów życia, czasów. Na niemal pięciuset stronach publikacji, którą opracował długoletni współpracownika poety Jan Stolarczyk, o Różewiczu opowiadają członkowie jego najbliższej rodziny, tłumaczki i tłumacze, fotografowie, filmowy, znawcy i badacze jego twórczości oraz jej sympatycy, wśród których znajduje się m.in. profesor Jan Miodek.

 

Zapraszamy do lektury tej poruszającej, wielowątkowej publikacji, z której wyłania się mniej znany i momentami bardzo intymny obraz Tadeusza Różewicza – twórcy, ojca, dziadka, przyjaciela. Człowieka, który nigdy nie chciał swoich pomników.

 

 

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
lub macOS

Liczba stron: 644

Rok wydania: 2026

Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
Oceny
0,0
0
0
0
0
0
Więcej informacji
Więcej informacji
Legimi nie weryfikuje, czy opinie pochodzą od konsumentów, którzy nabyli lub czytali/słuchali daną pozycję, ale usuwa fałszywe opinie, jeśli je wykryje.



WIESŁAWA RÓŻEWICZOWAWspomnienie o Tadeuszu Różewiczu

Byliśmy małżeństwem sześćdziesiąt pięć lat. Poznaliśmy się, gdy miałam dwadzieścia lat, długie, grube, jasne warkocze i byłam ładną dziewczyną. Należałam do Armii Krajowej i pracowałam z Januszem Różewiczem. Tadeusza poznałam, gdy przyszedł do mnie z korespondencją przekazaną przez łączniczkę. Pamiętam, że był piękny dzień jesienny. Tadeusz powiedział: „Chodźmy na spacer”. Doszliśmy do domku dróżnika w lesie, była tam ławka, siedliśmy na niej, rozmawiamy. W pewnym momencie Tadeusz wyciągnął serwetkę, wziął ołówek i zapisał: „Tadeusz i Wiesława na spacerze: przysięgamy sobie, że pobierzemy się, będziemy mieli dzieci…”. Takie różne głupstwa. Oboje podpisaliśmy się. Zwinął tę serwetkę i włożył do dziury w murze. Przykryliśmy kamykiem i postanowiliśmy każdego roku przyjeżdżać i sprawdzać, czy to jeszcze aktualne. Ale oczywiście nigdy już tam nie poszliśmy.

Pamiętam jednak Tadeusza jeszcze z wcześniejszych czasów. Chodziłam do szkoły pod Warszawą, tam mieszkali moi dziadkowie. Natomiast rodzice mieszkali w Radomsku, wróciłam do nich, rozpoczynając gimnazjum. Tadeusz kiedyś, z kolegą, chciał podejść do mnie na ulicy, ale ponieważ on zawsze miał taki sardoniczny uśmiech, to nie chciałam się z nim zapoznać.

W czasie okupacji Janusz zabrał mnie kiedyś do swoich rodziców i wtedy również przez chwilę widziałam Tadeusza. Z Januszem mało rozmawialiśmy o ich rodzinie. Janusz był bardzo inteligentny, utalentowany, pisał bardzo dobrze, jeszcze w podchorążówce wydawał czasopismo. Wydawali też rodzinne pismo „Styr”, nie ogłaszali tego, zawierało anegdoty, wyśmiewanie się z siebie nawzajem, a wszyscy byli dowcipni. Janusz motywował młodszych braci, sprowadzał do domu prasę literacką i dzięki temu zapoznawali się z najnowszymi tendencjami literackimi. To był dom jak wszystkie wtedy domy. Ani nie był uprzywilejowany, ani bardzo biedny. Tadeusz bardzo kochał rodziców, szczególnie blisko czuł się związany z matką.

Wtedy, w czasie wojny, to ja przepisywałam z rękopisu Echa leśne. Mam gdzieś jeszcze to pierwsze wydanie, Tadeusz wpisał mi dedykację: „Współtwórczyni, współtowarzyszce i współpracownicy”. (Potem dopisywał na tej samej karcie „Kronikę rodzinną” z datami 1975, 2008. Również w innych książkach mam dedykacje od Tadeusza).

Później Tadeusz odszedł z Armii Krajowej. Był w swoim oddziale odpowiedzialny za sprawy kulturalno-oświatowe, bo większość partyzantów to byli półanalfabeci. Prawda jest taka, że „Zbigniew”, potem „Warszyc”, dowódca oddziału Tadeusza, z którym bardzo się lubili, poprosił go w 1944 roku, by napisał artykuł do pisma „Czyn Zbrojny” o tym, że dwory nie chcą dawać żywności partyzantom. Tadeusz napisał artykuł, jak to młody człowiek: tak napisał, jak myślał. A ponieważ dowódcami w partyzantce byli przeważnie ziemianie, to zaczęli mówić o tym, że Różewicz komunizuje. W pewnym momencie „Zbigniew” powiedział: „Panie Tadeuszu, niech pan idzie do AL, bo ja jestem za słaby, żeby pana obronić przed tym”. Tadeusz bardzo był dotknięty. Odszedł. Spotkał się nawet z człowiekiem z AL, który powiedział, że chętnie udzielą mu schronienia (przecież był spalony), tylko trzeba, by wygłosił do kolegów z oddziału taką odezwę, żeby wstępowali do AL. Tadeusz powiedział: „Proszę pana, czegoś takiego ja zrobić nie mogę, mogę odpowiadać tylko za siebie”. Rozstali się. Tadeusz wrócił do domu. Nie miał kłopotów. Później przyjaciółka „Zbigniewa” raz przyszła do rodziców Tadeusza, ale nie zastała go i nigdy już „Zbigniew” z nim się nie skontaktował. Taka była prawda.

Tadeusz w czasie okupacji musiał pracować. Był szefem sprzątaczy miejskich, wydawał miotły. Później pracował w fabryce mebli Thoneta. Majster powiedział mu tam, że z niego nic nie będzie. Wydostał się stamtąd szybko. Był też zielarzem, miał to wpisane w kenkarcie. Znał się na ziołach znakomicie.

Niedługo potem Okulicki zwolnił wszystkich z przysięgi i każdy mógł zrobić, co uważał. W 1945 roku ja się nie „ujawniłam”, ale nigdy nie miałam z tego powodu kłopotów. Tadeusz „ujawnił” się zaraz po wojnie. Tylko ci, co chcieli, zostali w lesie i walczyli z komuną. My nie walczyliśmy z komuną, wiedzieliśmy, że to sprawa wtedy nie do wygrania, że szkoda czasu, że trzeba coś w tym kraju zrobić, po tylu latach okupacji. Nigdy nie myśleliśmy o wyjeździe z Polski. My po prostu uważaliśmy, że miejsce Polaków jest w Polsce, nie planowaliśmy nigdy emigracji.

Tadeusz zapisał się w Krakowie na studia, na historię sztuki. Mieszkał na Krupniczej. Tylko raz byłam tam u niego, nie odwiedzałam go, pracowałam już wtedy, raczej on odwiedzał mnie. Skończył studia, ale nie zrobił dyplomu, bo jeździł do Gliwic i nie miał czasu. Jeździł do Gliwic do mnie. I tak do 1949 roku. Wreszcie ojciec mu powiedział: „Ożeń się, co dziewczynie głowę zawracasz”. Przywiózł mu papiery i poszliśmy do urzędu stanu cywilnego. Nie byłam synową z wyboru. Matka Tadeusza miała prawdopodobnie inną koncepcję na synową, uważała, że jestem chłodna, choć taka nie byłam, ona mnie tak odbierała. Ale Tadeusz nie zwracał na to uwagi. Jego ojciec natomiast bardzo mnie lubił.

Zamieszkaliśmy w Gliwicach. W Gliwicach, a nie w Krakowie, bo tak zdecydował Tadeusz. Długo zabiegał o mieszkanie w Krakowie i nic z tego nie wychodziło, a jak w końcu chcieli mu je przyznać, to nie chciał, powiedział, że już nie chce mieszkać w Krakowie, i przyjechał do Gliwic. W Gliwicach było spokojnie. Nie było nam łatwo, ale też nie byliśmy nigdy przyzwyczajeni do nadzwyczajnych luksusów. Żyliśmy normalnie. Nigdy nie było między nami kłopotu z tym, że ja pracowałam na etacie, a Tadeusz zarabiał pisaniem. Mieszkaliśmy w kamienicy miejskiej. Mieliśmy trzy pokoje. Tadeusz miał największy, tak zwany wielki pokój, spał tam, miał bibliotekę, biurko, był też mały pokoik, w którym mieszkałam ja i to był też pokój stołowy, była również sypialnia, w której mieszkały babcie i dzieci.

Moja mama wszystko potrafiła. Całe życie organizowałyśmy od praktycznej strony — ja i mama. Tadeusza w to nie angażowałyśmy. Był w domu, ale takimi sprawami się nie zajmował. Dla mojej mamy Tadeusz napisał Dytyramb na cześć teściowej. Ona jeszcze w czasach, gdy był w partyzantce i przychodził z lasu, prała, karmiła, prasowaniem tępiła wszy w jego ubraniach, szykowała kąpiel. Mieszkała z nami aż do swojej śmierci. Przeprowadzała się z nami, prowadziła dom, bo ja pracowałam. Pomagała w wychowywaniu dzieci razem z moją siostrą, Elizą (umarła w miesiąc po Tadeuszu). Matka Tadeusza mieszkała z nami. Dziesięć lat mieszkałam z obiema matkami i teściowymi. Można wyobrazić sobie, jakim jestem aniołem. Ale to wszystko naprawdę dobrze się układało. Babcia Różewiczowa chorowała przez wiele lat i babcia Kozłowska opiekowała się nią. Miały też wspólną sprawę: dzieci. Jeden wnuczek był jednej babci, drugi — drugiej. Kamilek był babci Różewiczowej, a Janek babci Kozłowskiej. Później Kamil został też wnuczkiem babci Kozłowskiej i miała ich obu już do końca. Nie wyróżniała żadnego, traktowała jednakowo. To była wielopokoleniowa rodzina. Z babciami, ciocią, rodzicami i dziećmi. Mieliśmy jeszcze jednego ważnego członka rodziny — kota Psotkę. Kot był Janka, a zajmowałam się nim ja i moja mama. Tadeusz bardzo go lubił. Pozwalał nawet biegać kotu przez swoje biurko i regał aż na duży piec kaflowy.

W 1950 roku Tadeusz był przez rok na stypendium na Węgrzech. Wtedy urodził się Kamil. Tadeusz przyjechał parę dni po jego narodzinach. Dziecko spało w jego pokoju. Kazał niemowlaka od razu stamtąd zabrać. Potem wzywali go do powrotu na stypendium, bo za długo siedział w domu, chyba dwa miesiące. Później Kamilek spał w pokoju z babciami, był daleko od pokoju Tadeusza, więc ten nigdy już nie narzekał. Cieszył się z narodzenia syna jak cieszą się wszyscy mężczyźni. Gdy wcześniej mówiliśmy, że urodzi się dziecko i szukaliśmy imienia, to nigdy nie szukaliśmy imienia dziewczynki. Widocznie byliśmy pewni swego. Kamil ma imię po Norwidzie. A Jan, drugi nasz syn, miał imię po moim ojcu.

Tadeuszowi po okupacji zostały pojawiające się co jakiś czas lęki, rodzaj obniżonego nastroju, dawał sobie z tym radę sam, bez leczenia. Nie był łatwy, bo tak odgradzał się od wszystkiego. Radziłam sobie z tym, bo uświadomiłam sobie już na początku, że żaden artysta nie jest normalny. Gdyby był normalny, to nie byłby artystą. Tak że traktowałam to jako oczywiste i związane z Tadeuszem. Wszystko mu przeszkadzało w pracy, bo trudno się koncentrował, i starał się uniknąć w czasie pracy wszelkich kontaktów, nawet z nami. Pracował w dzień i bardzo te dni chronił, nawet jeśli nie pisał, to myślał lub czytał, z nikim się nie kontaktował. Korespondował natomiast bardzo dużo i potrzebował czasu na pisanie listów. W końcu mówił, że gdyby mniej listów pisał, to napisałby więcej wierszy. Z latami dochodził do wniosku, że szkoda czasu na listy i coraz mniej ich pisał, coraz rzadziej. Pojawił się też telefon. Nasz numer i adres były w książce telefonicznej. Zdarzały się telefony od maturzystów z zapytaniami, o czym jest Kartoteka. Raz też przyszli jacyś młodzi chłopcy, żeby „zobaczyć poetę”. Tadeusz ich przyjął i powiedział, że mogli przyjść dwadzieścia lat temu, a oni na to: „Nie było nas na świecie”. Tadeusz starał się chronić swoją i naszą prywatność, na ile to było możliwe.

Bardziej przyjaźnił się z malarzami niż z pisarzami. Dostawał od nich obrazy, ale miał też swój gust. Bardzo lubił Nowosielskiego. Miał obrazy Tchórzewskiego, Jaremy, Kierskiej. Spotykali się.

W Gliwicach nie było teatru i jeździło się do Katowic albo Krakowa, zazwyczaj do kogoś zaprzyjaźnionego. Zatrzymywaliśmy się u Filipowicza, Porębskich, Nowosielskich. Czasami jeździliśmy osobno, czasami razem. Później jeździł ze mną też Kamil, na premiery sztuk Tadeusza jeździliśmy zamiast niego. Nigdy nie pytał o wrażenia, te wyjazdy były dla nas. Poznałam kiedyś u Kornela Filipowicza Przybosia. Tadeusz o Przybosiu nigdy nie powiedział złego słowa. Przyboś był też kiedyś u nas. Ale potem coś się między nimi pogorszyło. Gdy Przyboś przyjechał z wieczorem autorskim do Gliwic i pytano go o Różewicza, to powiedział, że nie zna nikogo takiego. Do Staffa Tadeusz zabrał mnie kiedyś do Warszawy.

Z Gliwic po dwudziestu latach przeprowadziliśmy się do Wrocławia, na ulicę Glinianą. Tadeusz pod oknem pokoju miał trzepak, a przez ścianę przychodnię dentystyczną dla dzieci. Wcale nie mógł się skupić. Mieszkaliśmy tam siedem lat. Przenieśliśmy się na ulicę Januszowicką. W pobliżu był Park Południowy, było cicho, dopiero w ostatnich latach pogorszyło się znacznie, bo wszystkie mieszkania wokół były remontowane. Ostatnia przeprowadzka, w 2003 roku, do domku na ulicy Promień, była ulgą, wreszcie było cicho i spokojnie. Przeprowadzkami zajmowałam się zawsze ja, bo Tadeusz zazwyczaj wtedy był w Paryżu, Konstancinie… W archiwum Tadeusza znaleźliśmy ponad sześćdziesiąt kalendarzyków z zapiskami, które robił w podróżach, i okazało się, że podróżował całe życie. Nie jest z tego znany. Miał na przykład taką ważną dla siebie podróż do Chin i Mongolii, razem z delegacją polskich literatów. Były przecież podróże do Włoch, Niemiec, Skandynawii, Francji, Jugosławii… Z podróży przywoził całe mnóstwo pamiątek. Wypełnił nimi pracownię.

Mieliśmy swoje zwyczaje, jak każda rodzina. Spacery za miasto, całą rodziną — to był rytuał. Spotkania poobiednie. Tadeusz opowiadał chłopcom bajki na dobranoc — o Starym Macieju albo o Sherlocku Holmesie. Rysował im. Robił bajki ruchome. Bardzo się starał. Spotykaliśmy się najczęściej przy jedzeniu. Ale byliśmy razem właściwie zawsze. Bo czy byliśmy w jednym pokoju, czy obok, to i tak byliśmy przecież razem. Tadeusz pracował w domu. Ja wychodziłam wcześnie rano, na siódmą albo ósmą, dzieci szły do szkoły, Tadeusz wtedy miał kilka godzin na pracę. Koledzy chłopców zauważyli: „U was jest ciągła cisza”. Nawet gdy byliśmy wszyscy w domu. Tadeusz swoją pracą wymuszał ciszę. Ale nigdy nic nie powiedział, to było oczywiste. On pracuje, a my zapewniamy mu odpowiednie warunki. Nie informował nas, że pracuje, czy że skończył pracować, więc zachowywaliśmy się cicho. Wieczorem był już wolny, czytał książki i gazety, pisał listy, myślał. Wieczorem spotykaliśmy się razem. Sąsiedzi, koledzy synów, wiedzieli, że Tadeusz jest pisarzem, ale nie komentowali tego. My też z tego nigdy nie robiliśmy niczego wielkiego. Po prostu był. To było oczywiste. (Nawet rzeźniczka, u której moja mama kupowała mięso, pisała w zamówieniach o niej „Poetka”, bo nie wiedziała, jak się nazywa). Święta zawsze spędzaliśmy rodzinnie. Przyjeżdżał do nas Stanisław z żoną i z Pawełkiem, dziadek przyjeżdżał. Była wielka uroczystość, uczta. Choinkę ubierały dzieci. Były prezenty, ale nie tak dużo jak teraz, każdy dostawał drobiazg.

Tadeusz jeździł jako dziecko na wakacje do Osjakowa i Gabrielowa, do rodziny. Nasze dzieci przez szereg lat również tam spędzały część wakacji z babcią Różewiczową. Wyjeżdżali w maju i wracali w październiku. Dla zdrowia. Chłopcy bardzo to lubili. Jeździliśmy do nich w odwiedziny. Tadeusz bawił się z dziećmi nad Wartą, układali domki dla pasikoników. Później jeździliśmy nad Bałtyk, do Ostrowa pod Jastrzębią Górą, do kaszubskiej osady. Gospodyni świetnie gotowała i między innymi dlatego tam jeździliśmy, żebym już nic nie musiała robić. Jeździliśmy tam prawie trzydzieści lat. Byliśmy wtedy jeszcze młodzi. W następnych latach Tadeusz jeździł też do Karpacza do pani Kość, na prywatną kwaterę. Nigdy nie korzystaliśmy z ośrodków wypoczynkowych, nie wykorzystywaliśmy PRL-u. W Konstancinie natomiast jeździł w ostatnim czasie do Domu Związków Twórczych. Jeździł tam do końca życia. Jeszcze miał zamówiony hotel, z którego już nie skorzystał.

Trudno się starzał. Nie były łatwe zaniki pamięci, nie były łatwe choroby, które go nachodziły, fizyczne niedomagania. Odczuwał je jako przykre. Tadeusz, jak zaczął się źle czuć, nie chciał się badać, nie chciał operacji. Jak coś go bolało, zawsze mówił: „My za długo żyjemy”. A także, że chciałby umrzeć pierwszy, bo sam absolutnie być nie chce. „Albo umieramy razem, albo ja pierwszy”. I pytał się siebie, czy to jest egoizm, i dawał odpowiedź, że nie.

Wspomnienia wszystkie są dobre. Zwykle tak jest, że złych rzeczy się nie pamięta. Tadeusz był dobrym człowiekiem, dobrym mężem, dobrym ojcem, dobrym synem. Powiedzieć o nim coś przykrego jest dość trudno. Był też bardzo interesujący, zawsze miał coś ciekawego do powiedzenia, mogłam się o różne rzeczy zapytać, zawsze dostałam odpowiedź. Wszystkim się interesował, od polityki po najdrobniejsze sprawy, i o wszystkim można było z nim porozmawiać. Dużo śmialiśmy się, mieliśmy dużo radości, bardzo nam było wesoło razem. Byliśmy z Tadeuszem małżeństwem sześćdziesiąt pięć lat i nigdy się nie poróżniliśmy. Zawsze mogliśmy sobie powiedzieć, że mamy inne zdanie, i tyle. Problem sam się musiał rozwiązać i zawsze powoli się rozwiązywał, nigdy nie zmagaliśmy się z jego rozwikłaniem.

Nie mam pojęcia, co to jest szczęście. Ale myślę, że byłam szczęśliwa. Nigdy się nad tym nie zastanawiałam. To chyba znaczy, że byłam szczęśliwa. Na ogół jak człowiek jest nieszczęśliwy, to jakoś to przeżywa, a ja nie miałam takich przeżyć. Tego się nie zauważa, że to już sześćdziesiąt pięć lat. To zleci. Nigdy sobie tego chyba dobitnie nie uświadomiliśmy. Zresztą Tadeusz nie pamiętał o rocznicach, urodzinach. Ja czasami przypominałam, że to rocznica, a on tylko mówił: „A widzisz!”.

Wrocław, styczeń 2017

Na podstawie rozmowy z Wiesławą Różewiczową opracowała Anna Romaniuk.

Wiesława Różewiczowa (ur. w 1924 r. w Warszawie, zm. w 2024 r. we Wrocławiu) — ekonomistka, żołnierka Armii Krajowej, od roku 1949 żona Tadeusza Różewicza.

JAN RÓŻEWICZSportowe życie Tadeusza R.

Nie krzepą i męstwem swojackim doskwierał Tadeusz Różewicz mnie i mojemu starszemu bratu Kamilowi — raczej nostalgią za tymi cnotami. Ciągle zachęcał do uprawiania jakichś sportów, samemu trzymając się w bezpiecznej od nich odległości. To my mieliśmy jeździć wyczynowo na nartach, pływać znakomicie, połykać kilometry górskich urwisk, mistrzowsko grać w piłkę nożną. Tacie przypadała zaszczytna rola arbitra, krytyka i trenera. Po głowie biegali mu Nurmi i Zatopek, śmigały Szewińska i Kłobukowska, dzielnie stawała Drużyna „Papy” Stamma, bezbłędnie serwował Borg. Ojciec w swoich wysiłkach sportowych ograniczał się do częstych spacerów za miasto oraz rzadkich wyczynów pływackich. Macał morze piętą, po czym wchodził do wody, jakby niósł drogocenne naczynie. Przy tej asekuracyjnej taktyce nigdy nie pominął okazji, żeby nie pouczyć swoich synów o dobrodziejstwach, jakie niesie ze sobą harmonijny rozwój ciała i psychiki. Ojciec był zawziętym wędrowcem i przynajmniej raz w tygodniu wyprawiał się ze swą dziatwą (teraz sam spaceruje codziennie po wrocławskich parkach) do tak zwanego grobu niemieckiego żołnierza, gdzie spoczywał snem wiecznym jakiś nieszczęśnik ustrzelony przez Rosjan w czasie wyzwalania Gliwic. Wyprawom towarzyszyło bogate wyposażenie — czeski starter, który siał popłoch wśród zajęcy, laska na wściekłe psy oraz mosiężne, obciągnięte płótnem polowe krzesełko. Na czele kawalkady pruł tato, niecierpliwy rumak, wstrzymywany wędzidłem. Ze zdumieniem przyglądały nam się ważki szybujące nad pobliskim strumykiem bądź pastuch zazdrośnie strzegący pieczarek rosnących na poboczu drogi. Inne oblicze miały nasze nadmorskie spacery. Tam wyprawialiśmy się na plażę w poszukiwaniu bursztynu albo do ogromnego lasu, obserwować jelenia lub sarenki. Nie muszę dodawać, że nigdy nie znaleźliśmy imponujących rozmiarów bursztynu ani nie spotkaliśmy sarenki czy jelenia. Jastrzębia Góra, przez lata stanowiąca naszą bazę wakacyjną, była zadeptaną dziurą, wokół której uganiały się tłumy harcerzy i wrzeszczącej dziatwy kolonijnej. Tęsknota za przygodą gnała nas jednak w przedziwne i odległe od domu miejsca, a muszę po cichu dodać, że tato po minięciu pierwszej linii drzew tracił natychmiast orientację i zaczynał się błąkać jak zagubiona owieczka. I nie było w tym nic specjalnie dziwnego, bo w partyzantce zajmował się wychowaniem politycznym wiarusów, nie miał więc czasu na rozglądanie się po drzewach. Do epokowych osiągnięć ojca należało przywiezienie z Jugosławii kompletu do gry w badmintona, który wspaniałomyślnie nam podarował, samemu zrzekając się kontaktu z tą płochą dziecięcą zabawą. Wkrótce wraz z przyjacielem Jędrkiem Karasińskim osiągnęliśmy takie szczyty, że bez specjalnego wysiłku odbijaliśmy lotkę po trzysta razy, ale na tacie nie robiło to najmniejszego wrażenia. On zajmował się rozgrywkami na serio. Jak większość naszego narodu, był zawziętym kibicem Górnika Zabrze i uwielbiał Włodka Lubańskiego. Był sędzią surowym, ale sprawiedliwym i żadnego bałaganu na boisku nie pochwalał. Zresztą zdarzało się, że strony boiska stanowiły dla ojca wiedzę tajemną i nieszczęśni Gorgoń, Szarmach lub Oślizło często łajani byli w stylu: „no, co robisz, ośle, gdzie się pchasz?!”, „co ten bałwan wyprawia z piłką, jak ją ustawia?”. Szczęśliwie dzielił ich od taty ekran telewizora, bo inaczej niejeden z naszej piłkarskiej elity byłby został uszkodzony. Kiedy Muhammad Ali walczył z Foremanem — ojciec obu gladiatorów po równo obsypywał radami i obelgami.

Aż przyszedł czas, który czeka każdego, wzrok arbitra, trenera, kibica zasnuła mgła. Ucichły okrzyki wydawane przez jedynego sprawiedliwego sędziego. Została miłość do sportu, skrywana skrzętnie — jak każda młodzieńcza miłość.

Jan Różewicz (ur. w 1953 r. w Gliwicach, zm. w 2008 r. we Wrocławiu) — młodszy syn Wiesławy i Tadeusza Różewiczów. Ukończył filologię polską na Uniwersytecie Wrocławskim oraz Wydział Reżyserii Dramatu na krakowskiej PWST. Jako reżyser współpracował z wieloma polskimi teatrami, najmocniej związany był jednak ze scenami Wrocławia, w którym mieszkał prawie całe życie. Pracę w teatrze łączył z działalnością pisarską. W 1998 roku wydał tomik poetycki Karty Merkucja, tworzył scenariusze dla teatru i filmu, dramaty, opowiadania, utwory poetyckie i eseje.

Dziadek zabrał szum ze sobąZ KAMILEM RÓŻEWICZEM I JULIĄ RÓŻEWICZ ROZMAWIA DOROTA WODECKA

Nigdy nie uważał, że będąc poetą, jest kimś lepszym. Czuł się gorszy od szewca, stomatologa, rzeźnika — wspominają syn i wnuczka Tadeusza Różewicza.

Julia Różewicz: Nie mam siły kolejny raz opowiadać, jak liczyłam mu siwe włosy na głowie…

Dorota Wodecka:…O tym nie musimy.

J.R.: …albo „jakim był dziadkiem”. Pani co by odpowiedziała?

D.W.: Nie wiem, bo nie znam dziadków, ale babcia dała mi pierwszą w życiu szczoteczkę do zębów i pierwsze dżinsowe ogrodniczki.

J.R.: O szczoteczce do zębów to bym akurat mogła. Bo dziadek zmarł, gdy miał dziewięćdziesiąt trzy lata i wszystkie zęby swoje. Pisał: „nie zaglądajcie mi w zęby”.

D.W.:Ktoś się zaraz oburzy, że w setną rocznicę urodzin Tadeusza Różewicza rozmawiamy o jego zębach.

J.R.: O takich można. Dziadek mógłby zostać prezesem Klubu Wiewiórki. Mył zęby po każdym posiłku, używał nici dentystycznej. Ogólnie był bardzo schludny, zawsze ścielił łóżko, składał ubrania, w ich domu pościel zawsze była wymaglowana, ale to akurat sprawka babci.

D.W.: Mnie się zdawało, że zawsze chodził tak samo ubrany. W swetrze na guziki.

J.R.: Chodzi pani o sweter, w którym dziadek pozował jako Stary człowiek w smutku van Gogha? To było ukartowane, normalnie nie znosił tego swetra. W domu zawsze w dżinsowej koszuli. Kiedy się kończyła, kupował następną. Poza tym spodnie, chodaki, a na dwór czapka wędkarska. Tę ostatnią bluzę sobie zostawiłam. Poza nią prawie nic w domu nie ma. Z okazji Roku Różewicza i setnej rocznicy urodzin zabrali nam większość przedmiotów, pamiątek.

Nawet rysunki, które od niego dostawałam. Hipcia, krasnoludki, elfy, motyle. Rebusy, które kazał mi dla siebie wymyślać — też.

Najbardziej się cieszył z rebusu „Tadzik ma loda”. Nie przyznałam się, że przerysowałam go z podręcznika do polskiego, nie chciałam mu psuć radości. Był niespełnionym malarzem i lubił takie zabawy plastyczne.

D.W.: Malował pejzaże na hubach znoszonych z parku. Macie je?

J.R.: Są gdzieś w Ossolineum albo w Muzeum Literatury, już mi się to wszystko miesza. Dziadek uważał, że ma talent plastyczny, namiętnie rysował, malował, zresztą mój tata też, ale ja nie umiem narysować nawet ludzika.

D.W.: Powiadał, że kreśli po swoich rękopisach kolorowymi flamastrami po to, by dodać im malarskości. Pod kolorem kartka się ożywiała.

J.R.: Tak, pokażę pani, proszę przyjść. (rozmawiamy przez telefon)

D.W.: W najgorszym razie poczytamy sobie jego wiersze, dobrze?

J.R.: Bardzo lubię ten o białym nosorożcu Tonim, który urodził się w zoo i chociaż jest nieszczęśliwy, że nigdy nie widział południowej Afryki, to cieszy się, że nie jest Homo sapiens, zdegenerowaną małpą.

D.W.: Ja nie mam ulubionego wiersza.

J.R.: Przecież nie ma obowiązku.

*

Na podstawie spotkania: „Plotka o Różewiczu. Rozmowy o biografii pisarza bez biografii. Rozmawiają: Julia Różewicz, Jan Stolarczyk, prowadzi: Iwona Hofman”. Szczebrzeszyn, sierpień 2021 roku.

Julia Różewicz: Dziadek nie nadużywał swojej pozycji, ale miewał odpały. I jednym z nich był moment, kiedy zadzwonił do prezydenta [Wrocławia — J.S.], że te samochody na naszej ulicy tak jeżdżą w jedną i w drugą, i w jedną, i w drugą, a jakby tak w jedną jeździły? No i mamy na ulicy Promień ruch jednokierunkowy.

Jan Stolarczyk (wieloletni redaktor Tadeusza Różewicza): Wcześniej pan Tadeusz mieszkał przy ulicy Januszowickiej. Narzekał, że ruch na niej jest w tę i we w tę i trzeba coś z tym zrobić. I pewnego dnia droga stała się jednokierunkowa. Pytam go: co się stało? „A zadzwoniłem do prezydenta, bo tu za duży ruch był”.

J.R.: Nie wiedziałam, że Januszowicka to też dziadka sprawka. On potrafił zadzwonić do prezydenta, żeby zapytać, dlaczego przez dwa tygodnie nikt nie odebrał z ulicy śmieci.

*

Dorota Wodecka:Gołe ściany…

Kamil Różewicz: Wszystkich nie wypożyczyliśmy.

D.W.: Tadeusz Różewicz mówił, że wypożyczyć obraz to jak wypożyczyć kogoś z rodziny. I że obcy ludzie mogą mu je „wypatrzeć”.

K.R.: Mama też nie chciała wypożyczyć, bo pamiętała argument o „wypatrzeniu”. Przekonałem ją, bo obrazy wymagają konserwacji, co było warunkiem oddania ich na wystawę do Teatru Wielkiego w Warszawie.

Julia Różewicz: Jako dziecko pytałam dziadka, dlaczego mają w domu same brzydkie obrazy. Nowosielski jakiś dziwny, Tchórzewski trochę straszny. Albo takie przerażające dzieci, chyba Makowski. Jedyny, jaki mi się u nich podobał, to reprodukcja Mleczarki Vermeera, wisząca w kuchni.

K.R.: Ojciec kochał Vermeera, Rembrandta i malujących codzienność malarzy niderlandzkich. Oczywiście Cranacha, Grünewalda i Dürera. Uwielbiał Goyę. W Tate Gallery w Londynie odkrył dla mnie Turnera. Też się zakochałem.

D.W.: Spotkałam Tadeusza Różewicza w Muzeum Diecezjalnym, kiedy do Wrocławia wróciła zagrabiona w czasie wojny Madonna pod jodłami Cranacha. Wgapiał się w nią pochylony.

K.R.: Bo on się wgapiał i obraz chłonął, zżerał. Dla niego obraz był poezją malowaną.

D.W.: Może dlatego Tadeusz Różewicz wolał patrzeć, bo nie znosił gadać. Terroryzował was w maleńkości ciszą?

K.R.: Cisza obowiązywała w strefie jego pracy. W Gliwicach miał wielki pokój, odgrodzony od naszego pokojem mamy, do którego też nie można było nam wtargnąć, a do pokoju ojca to już nie daj Boże. Nigdy nam się to z bratem nie zdarzyło. Znikał w pracowni po śniadaniu i do obiadu go nie było.

D.W.: Był czułym tatą?

K.R.: Był bardzo czułym człowiekiem, ale nie okazywaliśmy sobie fizycznie bliskości. Byliśmy niedotykalni. Ja całowałem go w rękę. Jego ojcostwo było dość wymagające.

D.W.: Co to znaczy?

K.R.: Nie cackał się z nami. Nie był pruderyjny, ale na wskroś moralny. I to rygorystycznie. Biblijne „tak, tak, nie, nie”.

J.R.: Dziadek okazał się najbardziej konserwatywny z całej rodziny, na przykład jeśli chodzi o ślub. Zawsze, kiedy żegnał się z moim narzeczonym, dawał mu do zrozumienia, że powinniśmy się pobrać, mówił: „Partner to jest w tenisa”. Pobraliśmy się, kiedy nasz syn miał już cztery lata, i dziadek nie posiadał się z radości. A niby taki nieprzywiązany do konwenansów. Swoją drogą, nie przyszedł na nasz ślub, bo z zasady nie chadzał. My musieliśmy przyjechać do niego zaraz po ceremonii. Pokazać się.

D.W.: Jako dzieciak był pan dumny ze swojego taty?

K.R.: Zawsze. Chodziłem do szkoły, w której ćwiczyły na nas swoje pedagogiczne zdolności kandydatki do nauczania polonistyki. Dręczyły mnie strasznie: co robi ojciec, jaki jest, jak pracuje, gdzie pracuje?… Musiałem zmyślać, bo nic na ten temat nie wiedziałem. Gdy byłem starszy, to z dumą opowiadałem mamie koleżanki z klasy, że mój tato należy do Związku Literatów, gdzie składki są większe niż składki partyjne. Bardzo się z tego śmiała (śmiech). Jedynie kiedy wyjeżdżał na dłużej, mama czytała nam na głos jego wiersze, by poezją nadrobić fizyczny brak ojca.

D.W.: Sądzi pan, że i on był z pana dumny?

K.R.: Dostałem Medal Kopernikański, bo byłem najlepszym studentem wydziału historyczno-filozoficznego, później zająłem się metodologią historii, byłem wschodzącą gwiazdą nauki, póki się nie pochorowałem i nie przeszedłem na rentę inwalidzką, z czego ojciec dumny być nie mógł. W jednym z wierszy napisał, że dotknąłem płonącego krzewu i zobaczyłem boga żywego, co mnie powaliło (śmiech). Ale kochał mnie i był dla mnie dobry. Raz tylko urządził mi dziką awanturę.

D.W.: On?! Tadeusz Różewicz wrzeszczał?!

K.R.: Nie wrzeszczał, nigdy i na nikogo, ale powiedział mi, że jestem głupi, że wstąpiłem do partii, która ma na rękach ludobójstwo. I jak mogłem to zrobić, znając książki Herlinga-Grudzińskiego i Sołżenicyna? Odpowiedziałem mu, że jakość partii zależy od jakości ludzi, którzy do niej wstępują.

Ale z czasem uznałem błąd antropologiczny marksizmu i poprzez skomplikowaną długą drogę — od socjologii religii Maksa Webera, poprzez etykę buddyjską doszedłem do etyki chrześcijańskiej, chrystianizmu i Chrystusa jako jednego nauczyciela. I to nas z ojcem łączyło, bo ojciec był zafascynowany człowieczeństwem Chrystusa, a nie jego boskością.

J.R.: W jednym z filmów Piotra Lachmanna dziadek pyta: „Naprawdę nie widzisz, jaka jest różnica między Jezusem a Panem Jezusem?”. Bardzo mi się to spodobało.

D.W.: Co jeszcze prócz teologii was łączyło?

K.R.: Byłem jego bibliotekarzem, archiwistą, pomocnikiem w sprawach tłumaczeń z angielskiego. Tłumaczyłem mu rozmowy z Francisem Baconem, co wykorzystał w wierszu, i materiały z procesu Ezry Pounda przed sądem amerykańskim, co też wykorzystał. Razem powtarzaliśmy łacinę. Czytałem i tłumaczyłem tekst, a on słuchał uważnie i powtarzał sobie słowa. Dla niego nauczyłem się włoskiego. Nie chciałem, by zapomniał, czego nauczył się na półrocznym stypendium we Włoszech. Jestem wielbicielem poezji Różewicza po włosku. Po angielsku właściwie też. I po niemiecku. Jego Niepokój w tłumaczeniu Dedeciusa abp Alfons Nossol podarował Benedyktowi XVI, przedstawiając ojca jako swojego ulubionego poetę. Mam zdjęcie papieża z tym tomikiem.

D.W.: Mogę zobaczyć jego gabinet?

J.R.: Przejęłam go po nim. Czasami, gdy pracuję nad tłumaczeniem i nie mogę znaleźć właściwego słowa, patrzę na fotografię dziadka. Śmieje się na niej i celuje we mnie palcem. Może kpi, że brakuje mi słów? A może śmieje się do mnie? Może jest w tym śmiechu coś z satysfakcji: „Tak uciekałaś od literatury, a patrz, jak skończyłaś!”.

Babcia jako młoda dziewczyna widywała dziadka na ulicy w Radomsku, ale nie chciała się z nim zapoznać, bo jego uśmiech jej się nie podobał: sardoniczny, drwiący. A on uśmiechał się w taki sposób, kiedy się wstydził. Ludzie często chowają niepewność za drwiącym uśmiechem, mój tato też tak robił.

D.W.: W 2009 roku, na sześćdziesiątą rocznicę ślubu pani dziadek napisał do pani babci wiersz będący miłosnym wyznaniem. I stoi w nim: „uśmiech na twojej twarzy / rozjaśnia nasz dom / i moje życie”.

J.R.: A cień gasi światło w nim, w jego poezji i na ich ulicy. To piękny wiersz, tylko szkoda, że nigdy jej go nie dał. Po śmierci dziadka babcia znalazła kilka wierszy napisanych dla niej, były powkładane w książki. Zostały opublikowane w 2015 roku w tomie Ostatnia wolność, wznowionym w tym roku.

D.W.: Ładne wyznanie w Znalezisku: „szukałem siebie, znalazłem CIEBIE”. A w Listach od W… — „twoje zdania mają składnię życia”. Dlaczego Tadeusz Różewicz nigdy ich jej nie dał?

J.R.: Może się wstydził, że są takie ckliwe.

D.W.: Wstydził się miłości?

J.R.: Raczej okazania tego, co czuje.

D.W.:Listy od W… Tadeusz Różewicz napisał „w czterdziestą rocznicę ślubu i czterdziestą piątą rocznicę miłości”. Babcia opowiadała pani, jak to było?

J.R.: Dziadek w pewnym sensie dostał babcię w spadku po swoim starszym bracie, bo była wcześniej zakochana w Januszu. Z fotografii wynika, że z wzajemnością, ale Janusz był amantem, mamy w domu całe pudło zdjęć młodych kobiet, a z tyłu dedykacje: „kochanemu Januszkowi…”, a pod spodem: Jadźka, Bronka, Ula, Jasia, albo „nieznośnemu Januszowi — Dziunia” i tak dalej. Niemcy rozstrzelali go w 1944 roku. Dziadek i babcia poznali się bliżej, kiedy dziadek przyniósł do niej konspiracyjną pocztę, oboje byli w AK. Dziadek zaprosił babcię na spacer, wspominała, że był piękny jesienny dzień. Podejrzewam, że wzdychał do niej dużo wcześniej, bo już zaraz na tym pierwszym spacerze spisał na karteczce przysięgę, że będą żyli kiedyś razem i będą mieli dzieci.

D.W.: Zamiast zaręczynowego pierścionka karteczka i litery?

J.R.: I przysięga złożona na bożą krówkę i na żuczka gnojarka. Zapytałam babcię, dlaczego nie mają żadnego ślubnego zdjęcia. Myśmy o tym nie myśleli, powiedziała. Pobrali się w zwyczajnych ubraniach, babcia miała podobno na sobie bluzkę pożyczoną od koleżanki i spódnicę przerobioną ze spodni dziadka. Chyba prababcia Marianna jej przerobiła, bo umiała bardzo ładnie szyć. Babcia nosiła obrączkę, ale miała ją po swoim ojcu. Zawsze żyli skromnie. Wszystkiego mieli w sam raz, wszystko szanowali. Nigdy nie kupowali nowej kurtki, dopóki stara się nie podarła. Kiepscy konsumenci.

D.W.: Prababcia Marianna to ta, która upierze kalesony, zaceruje skarpetki, przyszyje do koszuli guzik, ukisi kapustę i zrobi konfitury?

J.R.: Tak, o niej jest Dytyramb na cześć teściowej. Dziadek się zastanawiał, dlaczego poeci opiewający piękno „żon własnych i cudzych” zapominają o tych, które wydały je na świat. Bardzo lubię ten wiersz, jak i wszystkie, które dotyczą mojej rodziny.

Najbardziej chyba ten o moim tacie, który chodzi na czworakach, a pewnego dnia staje na dwóch nóżkach. Dziadek pisze, że „znów się udała ta sztuczka / naszej starej ludzkości”.

I o wizycie pradziadka Władka, który spogląda na mojego tatę, a „Jaś w poduszce kiwa główką”. Nie znałam pradziadka Władka ani prababci Marianny, Stefanii, ani stryjka dziadecznego Janusza, ale dzięki ciepłym, rodzinnym wierszom potrafię sobie wyobrazić sceny, o których czytam u dziadka. I dzięki tej poezji ci ludzie są we mnie. Dziadek nie był wspomnieniowy, nie siedział i nie opowiadał, jak to kiedyś było, tylko od czasu do czasu pisał taki właśnie wiersz.

D.W.: Czytała je pani w dzieciństwie i nastolactwie?

J.R.: Tylko te, które omawialiśmy w szkole. Obie polonistki, i w podstawówce, i w liceum, przepytały mnie z dziadka. Przewidziałam to i byłam przygotowana.

D.W.: Pytała go pani, co miał na myśli, pisząc to czy tamto?

J.R.: Nie było takiej potrzeby. Miałam w domu tyle dodatkowej literatury poświęconej jego twórczości, że mogłam wszystko znaleźć.

D.W.: Ale dzwonili do niego uczniowie wrocławskich szkół.

J.R.: Raz, kiedy byliśmy z rodzicami u dziadków na niedzielnym obiedzie, zadzwonił chłopczyk.

— Czy to pan Różewicz?

— Tak — odpowiedział dziadek.

— Ten, co napisał parę wierszów?

— No, tak.

— Bo wie pan, byłem niegrzeczny i za karę dostałem pana wiersz do omówienia. Niech mi pan powie, co miał na myśli.

D.W.: Przednie!

J.R.: Opowiedziałam tę historię Petrowi Šabachowi, czeskiemu pisarzowi, którego prozę wydaję, i tak mu się spodobała, że w Masłem dodołu napisał o poecie, który czeka na telefon od Komitetu Noblowskiego, a tymczasem dzwoni do niego chłopczyk, który za karę dostał do omówienia jego wiersz.

D.W.: Raz jakiś uczeń poprosił go o streszczenie Kartoteki, bo przerabiają w szkole, a on nie mógł kupić egzemplarza.

J.R.: Numer dziadków był w książce telefonicznej, więc każde rozgarnięte dziecko mogło do niego zadzwonić. Ludzie dzwonili, pisali. Gdy oddawaliśmy do Ossolineum biblioteczkę dziadka, było tam sporo tomików od młodych poetek, poetów. Chcieli wiedzieć, czy powinni dalej pisać, czy ich wiersze są dobre. Dziadek był obowiązkowy i skrupulatnie odpisywał na listy, ale chyba nie na takie. To trochę egoistyczne wysyłać tego typu prośby do starszego człowieka, który ledwo widzi na oczy. W ostatnich latach życia co kilka tygodni musiał dostawać do oka zastrzyk, w przeciwnym razie zupełnie straciłby wzrok.

D.W.: Sądzi pani, że kiedykolwiek Tadeusz Różewicz wyjaśniał telefonującym uczniom „co poeta miał na myśli”?

J.R.:Chyba nie. Wiersze się pisze i koniec. Ja też nie potrafię opowiadać o swojej pracy. Podziwiam tłumaczy, którzy biorą udział w debatach i analizują cały proces przekładu, bo ja, kiedy kończę książkę, natychmiast tracę pamięć. Tłumacząc, jestem całą sobą zanurzona w świecie przedstawionym, w języku bohaterów, którzy nawet potrafią mi się śnić, ale kiedy kończę, to wszystko ze mnie ulatuje.

Pamiętam, że dziadek umiał nagle wstać i wyjść z pokoju, chociaż byli w nim goście. Rozumiałam, że musi zapisać to, co się w tej właśnie chwili w nim dzieje. I jak o takiej chwili później opowiadać? Nie da się. Nie lubię literaturoznawczego teoretyzowania, dlaczego ktoś napisał coś właśnie tak, nie inaczej, skąd zaczerpnął ten motyw, a skąd tamten. Książka jest po to, żeby ją czytać. Przeżywać. Ja tak robię, nie mam potrzeby dokonywania sekcji zwłok na tekście.

K.R.: Tato wstawał też od stołu, kiedy znudził się rozmową z gośćmi. Szedł do swego gabinetu i zostawiał nas z mamą z nimi. Był małomówny i mało towarzyski.

D.W.: O pani pisał Tadeusz Różewicz?

J.R.: Niespecjalnie. Wiersz do wnuczki na 18. urodziny z tomu Uśmiechy w ogóle nie jest o mnie. Jest o nim.

D.W.: Przeczyta mi pani?

J.R.: „przed dziesięciu laty / prosiłaś mnie o wierszyk / a ja? / ciągle go piszę piszę piszę / ale jeszcze nie napisałem” — to prawda, nigdy go nie napisał. „tak długo przebywałem w świecie / ludzi dorosłych / (kiedy »oni« wreszcie dorosną?!) / że nie potrafię / pisać dla dzieci” — ale ja przecież miałam już osiemnaście lat! „ba! nie potrafię pisać dla pieska / dla kulawego kotka / »co szedł sobie drogą« / ani dla lalki / ani dla Pana Boga / to tylko zacny ksiądz Jan / Twardowski / mówi do biedroneczki / do Anioła Stróża / ale to jest wielki Czarnoksiężnik” — i tak dalej, to bardzo długi wiersz. Ale tak naprawdę tylko jedna rzecz jest w nim nasza.

D.W.: Która?

J.R.: Końcówka: „cześć! Dziadku! / do widzenia! Julio” — zresztą nawet w wierszu mnie poprawił. Zawsze zaczynałam rozmowę telefoniczną z nim od: „Cześć, dziadek!”. Może trochę na przekór, bo przecież wiem o istnieniu wołacza.

Kolejna nasza rzecz w tym wierszu to: „i wszystko będzie »fajnie«”. Dziadek był z nielubiących przymiotnika „fajny”, upominał mnie, żebym tak nie mówiła.

Ten wiersz jest pisany na siłę. Prawdopodobnie dlatego, że dziadek nie umiał pisać dla bliskich i na zamówienie. Ale na rękopisie narysował bardzo ładny kwiatuszek. Flamastrem. Znalazłam po jego śmierci i sobie zostawiłam.

D.W.: Wspomina też o pani w wierszu „Sukces” i prośba.

J.R.: Przywiózł mi kiedyś z podróży tunikę z czarnego aksamitu, wyszywaną złotą nicią i cekinami. W tej kreacji zostałam królową balu. To było w pierwszej klasie, a dziadek napisał, że w przedszkolu, co tylko dowodzi, jak się orientował w moim życiu. Muszę dodać, że królową balu zostałam wtedy dzięki dziadkowi nie po raz ostatni, bo później przywiózł mi też kimono, który to strój zapewnił mi kolejny tytuł, chyba w drugiej klasie. O tym już nie napisał. Niedawno odkryłam, że pojawiam się także w innych wierszach dziadka.

D.W.: „Mietek w dołku z balkonikiem…” — to chyba o Porębskim?

J.R.: Pewnie tak. Ale ja też tam jestem w dołku, na balkonie, a potem w Pradze.

D.W.: Co się wtedy stało?

J.R.: Nie pamiętam, może jakieś rozterki miłosne… Chociaż na balkonie u dziadków to ja się głównie opalałam.

D.W.: Tadeusz Różewicz bywał w dołku?

J.R.: Był depresyjny, ale nigdy w życiu nie poszedł do specjalisty. Dawał sobie radę bez tego, zapewne w dużej mierze dzięki babci. Naprawdę oświetlała mu każdą drogę. Jest z natury bardzo pogodna, zawsze miała dla niego uśmiech. Wie pani, że babcia od lutego 2019 roku nie wstaje z łóżka i mimo to nigdy nie narzeka? Nie może czytać książek, bo źle widzi, nie ogląda telewizji, radia, bo ogłuchła i nie chce nosić aparatów — po prostu sobie leży i rozmyśla. Ale nigdy nie jest smutna ani rozdrażniona.

K.R.: Jestem przy niej, rozmawiamy. Powiedziała, że na pewno samodzielnie przeczyta biografię ojca, którą napisała Magdalena Grochowska. Ja czytałem z wypiekami na twarzy.

J.R.: Babcia miewa gorsze dni, kiedy nie do końca wie, kim jesteśmy, ale uśmiecha się na widok każdej osoby, która ją odwiedzi. Ma dziewięćdziesiąt siedem i pół roku, to naprawdę słuszny wiek.

K.R.: Ojciec w ostatnich latach powtarzał, że za długo żyje, i wmówił to mamie, ona też uważa, że za długo żyje. Przeżyła tatę i czuje się osamotniona.

D.W.: Pani sprowadziła się tutaj, by się nią opiekować?

J.R.: Kiedy babcia została bez dziadka, wiadomo było, że prędzej czy później będzie potrzebowała opieki. Chcieliśmy się wprowadzić tak, żeby nasz syn nie musiał zmieniać szkoły, dlatego zamieszkaliśmy tutaj, kiedy poszedł do pierwszej klasy.

Mieszkamy w cztery pokolenia, jak dziadkowie kiedyś. I uważam, że to jest bardzo cenne doświadczenie dla syna.

D.W.: Dlaczego?

J.R.: Bo wie, czym jest późna starość, z czym się wiąże. Uczy się, że jesteśmy wszyscy za siebie odpowiedzialni. Wie, że nie jest pępkiem świata, że nie może sobie na wszystko w domu pozwolić, musi szanować, że babcia śpi albo że coś może przeszkadzać jej albo wujkowi. Z psem było dobre, bo syn bardzo chciał mieć, ale babcia protestowała: „Ja nie chcę pieska, ale poczekaj, aż ja zejdę, to już długo nie potrwa”. No i minęły cztery lata, pięć, a babcia dalej w dobrej formie, więc syn mówi: „Nie będziemy czekać na babcię, to nie ma sensu”. I dobrze, bo teraz mamy psa, którego wszyscy kochają i który, jak się okazało, wcale w niczym nie przeszkadza babci.

D.W.: Nie czujecie się tutaj jak w muzeum pamięci Tadeusza Różewicza?

J.R.: Skąd. Jedynie ten pokój pozostał taki, jak urządzili go dziadkowie. Ten rattanowy szezlong pod oknem należał do dziadka, przywiózł go chyba jeszcze z Gliwic. Ale dziś nikt już się na nim nie kładzie. I różowa muszla jeszcze jest, ta, która była w ich domu „od zawsze”.

D.W.: Ależ wielka!

J.R.: Proszę posłuchać, szumi.

D.W.: Tak?

J.R.: Ojej. Może mi się wydawało, że szumi, bo nie szumi. Ale naprawdę szumiała, kiedyś. Jak byłam mała, zawsze przykładałam ją do ucha. Nie próbowałam jej słuchać od wielu lat. Może dziadek zabrał ten szum ze sobą, bo to była jego muszla.

D.W.: Intryguje mnie w biografiach ten moment iluminacji, który pozwala nazwać siebie poetą czy artystą. Pani dziadek miał taki?

J.R.: Nie jestem pewna, ale sądzę, że kiedy Janusz został zabity, dziadek bardzo chciał zastąpić matce syna, który był poetą. Nad wszystko kochał mamę, a mama nad wszystko kochała Janusza. I dziadek, zostając poetą, mógł być dla niej pierworodnym, którego straciła.

K.R.: Ojciec debiutował w partyzantce, a przed wojną drukował wiersze w Sodalicji Mariańskiej, więc już wtedy zapowiadał się jako poeta i pisarz. Uważał, że talent jest darem bożym i trzeba go mnożyć, a nie go zakopywać. I on mnożył talenty. Z myślą o matce, tak, Julia ma rację.

J.R.: Dziadek nigdy nie uważał, że będąc poetą, jest kimś lepszym. Wręcz przeciwnie, czuł się gorszy od szewca, gorszy od stomatologa, rzeźnika — nie, od rzeźnika akurat nie, bo był przeciwny mordowaniu zwierząt — od każdego człowieka, który wykonywał uczciwą pracę rąk, bo uważał, że to, co robi on sam, jest mniej potrzebne, mniej szlachetne. Opowiadał mi kiedyś, że zaniósł buty do szewca i nie umiał mu odpowiedzieć na pytanie, dlaczego się rozkleiły. I wtedy szewc powiedział: „Panie, pan się w ogóle na niczym nie znasz, ktoś pan jest z zawodu?”. I dziadek nie odpowiedział, wstydził się. Powiedział tylko: „Robię to, co umiem”.

D.W.: W Matka odchodzi Tadeusz Różewicz pisze: „Wiesz, Mamo, tylko Tobie mogę to powiedzieć na stare lata, mogę to powiedzieć, bo jestem już starszy od Ciebie… Nie śmiałem Ci tego powiedzieć za życia… Jestem poetą. Bałem się tego słowa, nigdy go nie powiedziałem Ojcu… […] nie wiem, czy Ojciec zwróciłby uwagę na takie słowa… byłby tak daleki…”.

J.R.: I stąd prawdopodobnie powinowactwo dziadka z Franzem Kafką, którego pisarstwa ojciec również nie poważał jako sposobu zarabiania na życie.

Dziadek naprawdę wspaniale trafił z babcią, bo chociaż sama jest bardzo racjonalną osobą, nigdy nie potępiała jego wyborów, nie uważała, że mąż ma byle jaki zawód. A przecież to nie profesja, przy której można mieć etat, ubezpieczenie. Mąż poeta to wieczne zastanawianie się, czy będę miała za co kupić dzieciom zeszyty, czy będziemy mieli co jeść. Z poezji trudno wyżyć. To właściwie niemożliwe. Mam wgląd w rozliczenia sprzedaży książek dziadka z całego świata i zbiera się tego ledwie kilkadziesiąt egzemplarzy rocznie. Ostatnio, bo nie mówię o czasach jego wielkiej sławy, kiedy jeszcze czytano poezję. Ale dziadek pisał też prozę, sztuki teatralne i to z wystawień tych sztuk rzeczywiście żyli, nie ze sprzedaży poezji.

Zresztą, na początku babcia utrzymywała wszystkich. Jakoś wiązali koniec z końcem, mieszkali w wielopokoleniowym domu, z mamą dziadka i mamą babci, z młodszą siostrą babci. Prababcie bardzo pomagały, szyły ubrania, robiły na drutach, potrafiły zrobić ser i masło. Ale na pewno się u nich nie przelewało.

D.W.: Czy Tadeusz Różewicz opowiadał, że jego mama była Żydówką?

J.R.: To był temat tabu.

D.W.: Dlaczego?

J.R.: Bo prababcia Stefania, jego mama, sama nigdy o tym nie mówiła.

D.W.: Ani słowa?

J.R.: Podobno nie chciała mówić o swoich rodzicach i rodzinie. Uciekła z domu, kiedy miała dwanaście lat, i wychowywała się na plebanii u katolickiego księdza. Ochrzciła się i była gorliwą katoliczką do końca życia. Nie znamy szczegółów, ale wiele wskazuje na to, że nie chciała być Żydówką. I nie mówiła o swojej rodzinie, o kulturze, od której uciekła. Dziadek też o niej nie mówił, może też nie bardzo wiedział, co miałby powiedzieć.

D.W.: Dlaczego uciekła?

J.R.: Nikt z nas nie wie dokładnie, a biografce Magdzie Grochowskiej też nie udało się tego ustalić. Mam swoje podejrzenia. No jak pani myśli, dlaczego dwunastolatka ucieka z domu?

D.W.: Boję się odpowiedzi.

J.R.: Właśnie. Bo ktoś robi jej krzywdę. Nie przekonuje mnie, że uciekła, bo była spragniona kultury polskiej, czy że się zakochała. Mam dwunastoletnie dziecko i wiem, że to jest jeszcze dziecko. Nie rozmyśla w kategoriach kultura, małżeństwo. Magda przywołuje w biografii scenę, kiedy ojciec pocierał prababci dłonie cegłą, bo nie dochowała postu. Fanatyzm religijny w każdej odsłonie jest krzywdzący.

D.W.: Czy porządkując spuściznę Tadeusza Różewicza, nie czuła pani, że narusza jego intymność? Odkrywa coś, co chciał zachować tylko dla siebie?

J.R.: Wręcz przeciwnie. Czułam się w obowiązku przeczytać wszystko, zanim wyjdzie poza dom, żeby chronić jego intymność. Przeczytałam wszystko, co mogłoby wywołać jakieś niezdrowe zainteresowanie.

D.W.: To znaczy?

J.R.: Nie czytałam korespondencji, która została wcześniej opublikowana, jak listy od Jerzego Nowosielskiego na przykład. Listy do i od Czesława Miłosza też ukażą się niebawem drukiem. Ale musiałam przejrzeć bardzo osobiste zapiski czy korespondencję od różnych przyjaciółek. Kilka pudeł listów od bliskiej mu kobiety z Niemiec. Nie czytałam ich, ale ogrom tej korespondencji świadczy o ich zażyłości. Nie wnikam, czy duchowej, czy cielesnej. Z fotografii wiem, że odwiedzał tę panią i czuł się u niej dobrze i swobodnie.

D.W.: I co z takimi „podejrzanymi” dokumentami zrobić?

J.R.: Nie wydaje mi się, by treść takich listów była ważna dla kogokolwiek oprócz dziadka, takie listy powinny albo trafiać z powrotem do nadawców, albo zostać zniszczone, i tak niektóre przepuściłam przez niszczarkę. Niektóre schowałam. Nie wyobrażam sobie, żeby ktoś po mojej śmierci miał czytać moją intymną korespondencję. To obrzydliwe.

D.W.: W dokumencie Zabawy przyjemne i pożyteczne Tadeusz Różewicz opowiada o swojej wierności malarzom. I mówi: „jak się dobieram do pary z malarzem czy rzeźbiarzem, to to jest już monogamiczne i długotrwałe”.

J.R.: Bo dziadek był monogamistą — nigdy nie odszedłby od babci. Żaden z jego zapisków w dzienniku nie wskazuje na to, że jakakolwiek kobieta oprócz żony jest dla niego ważna. Kiedy w 2019 roku ukazały się zapiski Anny Świrszczyńskiej, gdzie wspomina, że miała romans z dziadkiem, bardzo nas to zaskoczyło. W jego dziennikach nie ma o tym ani słowa.

D.W.: Rozmawiała pani z babcią o znalezionych listach?

J.R.: Nie była ich ciekawa. Dziadek nie był typem amanta, który ostentacyjnie przeżywał miłosne wzloty i upadki, babcia chyba nigdy nie czuła się zagrożona. Kiedyś go zapytała, czy był z tą i tą, a on na to: „No przecież nie jestem Świętym Franciszkiem”. Śmiała się, kiedy mi o tym opowiadała. Chyba nie było dla niej istotne zastanawianie się, czy dziadek ją zdradzał. Powtarzała, że zawsze wolała z facetem pogadać, niż iść z nim do łóżka.

D.W.: Pamiętacie ich ostatnią rozmowę?

K.R.: Trzymała go za rękę i powtarzała: „kochanie, kochanie, kochanie”. A ja płakałem jak bóbr łzami szczerymi do pasa.

J.R.: Kiedy babcia zadzwoniła o siódmej czterdzieści, od razu wiedziałam, że dziadek umarł. Bo nigdy nie zadzwoniłaby do mnie o tej porze tak po prostu. Powiedziała to takim tonem, jakby to była najbardziej szokująca rzecz, jaka przydarzyła jej się w życiu. „ A wczoraj przecież ustaliliśmy, jaka dzisiaj ma być zupa”, mówiła, i brzmiało to tak, jakby miała pretensje, że ktoś się spóźnił albo nie przyszedł. Bo jak on mógł? Wszystko było ustalone, a on sobie umarł? Rano jeszcze rozmawiali. Powiedział, że boli go żołądek. Babcia zadzwoniła po panią doktor i usiadła przy jego łóżku. Trzymała go za rękę. I to lekarka, kiedy przyszła, powiedziała: „Pani Wiesławo, ale mąż już nie żyje”.

K.R.: A mama wciąż trzymała tę rękę i mówiła: „kochany”.

J.R.: Piękna śmierć, prawda? We własnym łóżku, żona trzymała go za rękę, nic go nie bolało, a jeśli bolało, to bardzo krótko. Dziadek zawsze mówił, że chce umrzeć przed babcią albo razem.

D.W.: W drugiej tajemnicy poety Tadeusz Różewicz pisze, że nie wypada budzić żony, „żeby jej powiedzieć / że boję się śmierci”.

J.R.: Każdy się chyba trochę boi. Dziadek miał dziewięćdziesiąt trzy lata i prawo, by umrzeć. Mnie jego śmierć zabolała, ale nie zszokowała, babcię owszem. Była obrażona na wszystkich, a przede wszystkim na dziadka. Spędzili razem siedemdziesiąt pięć lat, całe życie prawie i nagle go nie ma?

D.W.: W *** (Czas na mnie…) Tadeusz Różewicz pisał: „więc to już / wszystko / mamo // tak synku / to już wszystko // a więc to tylko tyle // tylko tyle // więc to jest całe życie // tak całe życie”. Mrozi mnie ten wiersz.

K.R.: Piękny jest i prawdziwy. Czy czuł tej ostatniej nocy, że czas naprawdę nagli? Ale nie odszedł. Jego skremowane ciało leży koło Świątyni Wang w Karpaczu, ale jego duch jest tutaj obecny. Bardzo mi brakuje jego fizycznej obecności, która była pełna życia, radości, szczęścia, ale wiem, że on jest we mnie. Czytam jego wiersze, zajmuję się teologią i mistyką i jestem pewien, że ojciec podziela moje zainteresowania.

J.R.: Z życia codziennego z dziadkiem w ogóle nie znam tej jego srogiej, śmiertelnie poważnej twarzy. Tylko z wierszy. W domu wszystko obracał w żart, nawet kiedy rozmawialiśmy na poważniejsze tematy. Miał niesamowite poczucie humoru. Ale takie ciche, w oczach.

Dużo dotkliwiej przeżyłam jego odejście niż odejście taty, bo śmierć dziadka zewsząd mnie napastowała. Nie dawała o sobie zapomnieć, jego twarz patrzyła na mnie z pierwszych stron gazet w kiosku, w radiu puszczano jego głos. Dzwonili do mnie różni ludzie i cały czas płakałam, bo ból bez przerwy był rozdrapywany.

D.W.: Teraz też jest obecny. Jaka jest różnica?

J.R.: Po tylu latach już nie boli. Ten rok jest dziwny dlatego, że dzieją się w nim wszystkie rzeczy, na które dziadek nigdy by nie pozwolił. Nazywa się jego imieniem ulice i biblioteki, powstają murale, wystawy, reprodukuje się jego wizerunek, a na chodnikach maluje fragmenty jego wierszy. W teatrach gra się jego sztuki, ale on sam nie ma już na te wystawienia wpływu, a wcześniej podobno często ustawiał reżyserów, bywał na próbach.

D.W.: Pomnika Tadeusz Różewicz nie będzie miał?

J.R.: Na pewno nie na powietrzu, bo we wrocławskim ratuszu już jest popiersie. Ale na dworze nie, póki my żyjemy. Bo dziadek nie chciał, żeby ptaki robiły mu na głowę. Ale w Parku Południowym we Wrocławiu ma zostać oznaczona ławeczka, na której dziadek zobaczył bezdomnego i uwiecznił to w wierszu Widziałem Go.

D.W.: W wierszu Tego się Kafce nie robipisał: „nie wyciągajcie na światło / moich kobiet moich łez / moich rodziców moich sióstr / spalonych rękopisów / moich ran / nie komentujcie mojego / życia śmierci procesu / nie urządzajcie cyrku / nie wyciągajcie ze mnie wszystkich tajemnic […] / nie zaglądajcie mi w zęby […] / nie wmawiajcie we mnie / że kochałem kiepskich / aktorów że byłem / płochliwym narzeczonym / nie róbcie ze mnie […] / amen”.

J.R.: No właśnie, przecież wcale nie pisał o Kafce, tylko o sobie. I miał rację. Ale też wiedzieliśmy z babcią i wujkiem, że kiedyś trzeba będzie go „oddać”.

Julia Różewicz (ur. w 1982 r. we Wrocławiu) — wnuczka Wiesławy i Tadeusza Różewiczów, córka ich młodszego syna, Jana. Absolwentka bohemistyki na Uniwersytecie Wrocławskim, od roku 2010 prowadzi Wydawnictwo Afera specjalizujące się w literaturze czeskiej. Tłumaczy prozę, kryminały, literaturę dla dzieci oraz scenariusze filmowe. Autorka kilkudziesięciu przekładów ze współczesnej literatury czeskiej, laureatka Nagrody „Literatury na Świecie” (2014) w kategorii Nowa Twarz, w roku 2018 nominowana do Nagrody Literackiej Gdynia w kategorii przekład.Kamil Różewicz (ur. w 1950 r. w Gliwicach) — starszy syn Wiesławy i Tadeusza Różewiczów. Absolwent historii na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie równolegle studiował filozofię. Po studiach pracował jako asystent w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego oraz nauczyciel języka angielskiego; później, ze względów zdrowotnych, przeszedł na rentę. Bibliofil, miłośnik teologii, filozofii oraz nauki języków obcych.

To ja przyniosłemZ JULIĄ RÓŻEWICZ ROZMAWIA MICHAŁ SOWIŃSKI

Michał Sowiński: Jak pani dziadek czuł się we Wrocławiu? Tęsknił za swoimi poprzednimi domami?

Julia Różewicz: Kiedy się urodziłam, dziadkowie mieszkali we Wrocławiu już od czternastu lat, więc ja po prostu nie znałam dziadka jako obywatela innego miasta. Czasami opowiadał o ludziach czy sytuacjach z przeszłości, ale raczej nie o samych miejscach. Cała rodzina boleśnie wspominała przeprowadzkę z Gliwic, bo w jej trakcie uciekła im ukochana Psotka, kotka syjamska. Tak bardzo przeżyli tę stratę, że potem już nie chcieli mieć kolejnego zwierzęcia. Dziadek sporo podróżował po świecie, często go nie było, ale im był starszy, tym mniej miał na to siły i chyba bardziej doceniał dom. Dużo chodził, potrzebował świeżego powietrza. Kiedy mieszkali na Krzykach, musiał codziennie wyjść na długi spacer do Parku Południowego. Potem, gdy przenieśli się na Biskupin, przechadzał się Aleją Dembowskiego i wałami nad Odrą. Właśnie przy tym ostatnim domu — który po raz pierwszy w jego życiu był faktycznie domem, a nie mieszkaniem w bloku czy kamienicy — nareszcie miał ogród, gdzie spędzał dużo czasu.

M.S.: Został ogrodnikiem?

J.R.: Chyba nigdy nie miał takich ciągot, nie pomagał w plewieniu grządek ani podlewaniu, tylko zakładał swoją odwieczną czapkę rybacką i siedział sobie na plastikowym, zielonym krześle. Coś czytał albo, ot tak, dumał. Obrywał też poziomki albo maliny z krzaka, które przynosił babci z taką dumą, jakby je co najmniej upolował. Kiedy babcia podawała je potem w galaretce, podkreślał: „To ja przyniosłem”. Myślę, że w tym domu dziadek czuł się najlepiej, właśnie ze względu na ogród, biskupińską ciszę i brak sąsiadów z góry i z dołu.

M.S.: Które jeszcze miejsca lubił we Wrocławiu?

J.R.: Potrzebował zieleni, więc parki: Park Południowy, Szczytnicki, wały przy Parku Biskupińskim, ogród botaniczny i Japoński. Miał też kartę stałego bywalca zoo, często odwiedzał tam ulubione zwierzęta. O tygrysie czy nosorożcu nawet pisał. Lubię sesję zdjęciową dziadka z białym tygrysem. Fotograf Adam Hawałej uchwycił także moment, gdy dziadek wyjmuje grzebień i się przyczesuje. Nie przypominam sobie, żeby kiedykolwiek tak poprawiał swój wygląd do zdjęć rodzinnych. Przypuszczam, że nie ludzie, ale właśnie tygrys czy drzewo byli według niego warci uczesania się. Spośród zdjęć swojego prawnuka też najbardziej lubił to z zoo, gdzie Mikołaj pozuje z kozą. Dziadek oprawił je w ramkę i postawił w swoim pokoju. Wolał to niż na przykład zdjęcie wnuczki z prawnuczkiem — kadr z kozą najwyraźniej podobał mu się bardziej. Uwielbiał też muzea — wszystkie, ale z wrocławskich najczęściej bywał w Narodowym. Studiował historię sztuki, a malarstwo było zawsze jego wielką pasją.

M.S.: A restauracje?

J.R.: Tego nie wiem, ale nie sądzę, by stołował się na mieście, mając w domu taką szefową kuchni jak babcia.

M.S.: Wspominał przeszłość?

J.R.: Nie był typem dziadka, który ciągle powtarza: „Za moich czasów…”. Wolał, przynajmniej ze mną, komentować to, co tu i teraz. Lubił słuchać, co u mnie, co u młodych, był ciekawy świata, nowinek. Z zainteresowaniem oglądał nawet reklamy telewizyjne. Kiedy pytałam go o coś konkretnego z przeszłości, odpowiadał, nie robił uników. Po prostu rzadko wychodził ze wspomnieniami sam z siebie. Specjalistką od historyjek, przedwojennych piosenek, powiedzonek i wiecznego porównywania „teraz” z „kiedyś” — oczywiście na korzyść tego drugiego — zawsze była babcia.

M.S.: Dziadek komentował bieżące życie polityczne w Polsce?

J.R.: Oj tak, zwykle dosyć zgryźliwie. Interesowało go wszystko: od polityki przez piłkę nożną i skoki narciarskie aż po Eurowizję. Nie wiem, dlaczego szczególnie zapadł mu w pamięć Ryszard Rynkowski. Często, kiedy była mowa o sławie, śpiewaniu czy ogólnie o celebrytach, mówił: „jak Rynkowski”. W końcu zwróciłam mu uwagę, że Rynkowski, wówczas chyba już sześćdziesięcioletni, niespecjalnie może uchodzić za symbol gwiazdy-skandalisty. Dziadek spytał więc, kto może, a ja mu podsunęłam Dodę. Potem wśród jego wycinków znalazłam sporo na jej temat. Chyba wziął to sobie do serca.

M.S.: Fascynował się jeszcze innymi celebrytami?

J.R.: Był wielbicielem Meryl Streep, między jego szpargałami znalazłam nawet adres do jej agenta. Ciekawe, po co go zdobył. Może napisał do niej list albo próbował umówić się na spotkanie? Chyba już się nie dowiemy. Ale sprawa dziadka i Meryl Streep na pewno jest tematem do zbadania. Podobno Streep nawet śpiewała w Nowym Jorku piosenkę do tekstu jednego z wierszy dziadka, niestety, nie znam szczegółów.

M.S.: Szkoda! Ponoć był także maniakiem prasy.

J.R.: Namiętnie czytał gazety, podczytywał też kolorowe pisma babci, nawet „Życie na Gorąco”. Niby oboje się z tego śmiali, ale kupowali je regularnie. Kiedy planował napisanie czegoś dłuższego, zbierał konkretne materiały (jak na przykład do wiersza o Wandzie Rutkiewicz), a czasami po prostu odkładał wycinki, które wydały mu się zabawne albo ważne. W wielu jego utworach wyraźnie wybrzmiewa drwina z różnych idiotycznych nagłówków, medialnego bełkotu, który go zawsze drażnił. Nigdy natomiast nie miał komputera ani dostępu do Internetu. Technologia była jego słabą stroną, mimo to bardzo dużo wiedział o współczesnym świecie. Na przykład napisał wiersz o blogerkach modowych. Zadziwiały mnie jego wszechstronne zainteresowania i ciągły głód wiedzy. Dziadek, bez względu na wiek czy stan zdrowia, po prostu chłonął świat.

M.S.: Jego gabinet musiał wyglądać inaczej, niż można by odruchowo założyć.

J.R.: Dziadek lubił durnostojki: małe figurki, muszelki, wazoniki. Cieszyły go nawet zabawki z Kinder Niespodzianki. Uzbierał całkiem pokaźną kolekcję smerfów i wesołych hipopotamów. Uwielbiał wszelkie łapacze kurzu — pamiątki z podróży typu „powietrze z Paryża” w puszce, stateczek znad morza. Ustawiał to wszystko w jednym miejscu, taki ołtarzyk bibelotów. Jesienią zawsze przynosił ze spaceru kasztany, a że na spacery chodził codziennie, na kasztany można było się natknąć w wielu zakątkach domu. A w gabinecie miał ich mnóstwo. Nad biurkiem dziadka wisiały dwa portrety: zdjęcie jego mamy, prababci Stefanii, oraz Adama Mickiewicza. Na ścianach — szkice botaniczne, małe obrazki. Niczego nie wyrzucał, dlatego w szufladach miał straszny bałagan. Babcia próbowała jakoś to porządkować, kupowała teczki, ale w papierach i tak nigdy nie udało się utrzymać ładu. Równo składał ubrania, zawsze ścielił łóżko, ogólnie był bardzo schludny. Chaos panował głównie w szufladach. Kolekcjonował też podkładki pod piwo i kartki pocztowe. Najbardziej lubił te z różnych galerii sztuki, z reprodukcjami malarstwa i rzeźb. Oczywiście w gabinecie była też masa książek, wiele z bardzo cennymi dedykacjami. Niemal cała biblioteczka i rzeczy z ostatniego gabinetu dziadka — meble, książki, zawartość biurka, obrazki — znajdują się teraz w zbiorach Ossolineum. Prawdopodobnie niebawem będą dostępne dla zwiedzających.

M.S.: Widywała go pani przy pracy?

J.R.: Kiedy dziadek pracował, nie wolno było wchodzić do jego pokoju. Prosił, żeby mu nie przeszkadzać albo po prostu zamykał się na klucz. Na pewno potrzebował ciszy, nie tylko podczas pracy. Źle znosił każdy hałas, nawet muzykę. Ironia losu, bo teraz dokładnie pod jego dawnym gabinetem nasz syn trzyma zestaw perkusyjny, w który wali po kilka godzin dziennie. Za życia dziadka raczej by do tego nie doszło. Mój tato wspominał, że dziadek terroryzował ich w domu ciszą. Teraz, próbując pracować zdalnie w czasie pandemii, trochę go rozumiem. Właśnie w pogoni za ciszą często wyjeżdżał za granicę czy do Domu Pracy Twórczej ZAIKS-u w Konstancinie. Była mu absolutnie niezbędna do pisania.

M.S.: A niezbędne akcesoria?

J.R.: Babcia robiła mu kawę w dużej, zaokrąglonej szklance, niekiedy też palił w trakcie pracy. Wcześniej papierosy, potem cygaretki. Nie był nałogowym palaczem, nawet się nie zaciągał. Chyba po prostu lubił otaczać się dymem podczas pisania.

M.S.: Do końca życia pisał ręcznie?

J.R.: Tak, długopisem albo cienkopisem. Babcia przez całe lata przepisywała jego teksty na maszynie. Bardzo oszczędzał papier, zapisywał każdy skrawek kartki, a notesy do samego końca, łącznie z wewnętrznymi stronami okładek. Robił masę notatek: w książkach, na serwetkach, kartkach z kalendarzyka, podkładkach pod piwo. Lubił też kolorowe kredki i flamastry. Ozdabiał nimi teczki i rękopisy, na przykład brał tytuł utworu w kolorową ramkę, często dorysowywał jakieś elementy. Zawsze było w nim coś z niespełnionego malarza.

M.S.: W wywiadach i jego biografiach rzadko pojawiają się wątki rodzinne.

J.R.: Być może wiele o tym nie opowiadał, bo babcia i dziadek byli tak zgodnym małżeństwem, że rozczarowałoby to głodnych sensacji czytelników. Byli ze sobą siedemdziesiąt pięć lat! Na początku babcia utrzymywała rodzinę. Pisanie, jak można się domyślać, nie przyniosło dziadkowi natychmiastowych korzyści materialnych. A rodzina nie była mała, bo mieszkały z nimi jeszcze obie mamy i Eliza, młodsza siostra babci. Potem na świat przyszło dwóch synów: starszy, Kamil, w roku 1950, i młodszy, Jan, mój tato, w 1953. W opowieściach dziadków nigdy nie było mowy o biedzie, używali raczej określenia „skromne życie”. To podejście zostało im do końca, szanowali przedmioty i oszczędzali. Nigdy nie słyszałam, żeby dziadkowie się pokłócili, czy choćby podnieśli na siebie głos. Podział obowiązków w domu był jasny: babcia robiła wszystko, dziadek — nic…

M.S.: Hmm…

J.R.: Brzmi strasznie, ale wydaje mi się, że to też trochę wina babci, która krytykowała go za wszelkie próby samodzielności. Zrobił sobie kanapkę, to zaraz było: „Dziadek osobnym nożem kroi chleb, osobnym nożem smaruje kromkę masłem, osobny nóż bierze do sera, osobny do pomidora. Jedną kanapkę zrobił, a cztery noże zabrudził!”. Chyba trochę bał się wychylać. Ale byli dla siebie bardzo czuli, zwracali się do siebie: „kociątko”, „kochanie”. Mieli swoje nieme gesty i spojrzenia, w których był ogrom miłości i szacunku. To dziadek zawsze przynosił na stół alkohol, ale zanim komukolwiek nalał, patrzył na babcię i działał dopiero, kiedy ta skinęła głową. Babcia miała bardzo sprytną metodę rządzenia w domu: stwarzała dziadkowi iluzję, że to on rządzi. A on chyba w to wierzył.

M.S.: Jakim był ojcem?

J.R.: Z opowieści mojego taty i wujka wynikało, że radził sobie na tyle, na ile potrafił. Choć na pewno nie był typem ojca, który spędza dużo czasu z synami, zabiera ich na ryby czy wycieczki rowerowe. Ale wspominali, że jeszcze w Gliwicach chodzili z nim na długie spacery, rozmawiali, strzelali z łuku i wiatrówki. Mieli też niedzielny rytuał: po obiedzie opowiadał synom historie o Sherlocku Holmesie, ale nie autorstwa Conana Doyle’a, tylko własne. W ich domu wychowywaniem dzieci zajmowały się głównie obie babcie — mama i teściowa dziadka. Na pewno starał się być dobrym tatą, skutecznie zachęcał synów do nauki, szczególnie języków obcych. Mnie również, też skutecznie. Bardzo się cieszył z prawnuka, mojego syna. Już od pierwszych miesięcy jego życia przepowiadał mu świetlaną przyszłość dyrektora Banku Światowego.

Z kolei kiedy Mikołaj dał mu swoje dość wątpliwej urody dzieło z zajęć ceramicznych w przedszkolu, dziadek od razu chciał zanieść je do dyrektora Muzeum Narodowego, Mariusza Hermansdorfera… Nie był specjalnie wylewny, przynajmniej nie w słowach. Ale w towarzystwie bliskich osób miał tyle uśmiechu i troski w oczach, że wszystko było jasne.

M.S.: Jak pani wspomina go jako dziadka?

J.R.: Nie miał sióstr ani córek, więc byłam pierwszą w jego życiu małą dziewczynką, a potem nastolatką. Myślę, że trochę się w tym gubił. Byłam dla niego czymś w rodzaju tajemniczego zjawiska, któremu przyglądał się ze zdumieniem i czułością, ale z którym nie bardzo wiedział, co zrobić. Nie byłam zresztą idealną wnuczką, szczególnie w tak zwanym okresie buntu miałam krnąbrny charakter. Nigdy też nie czciłam dziadka jako „wielkiego poety”, jego sława raczej mi ciążyła i mówiłam o nim dopiero, gdy ktoś sam skojarzył i zapytał.

M.S.: Później doceniła pani jego twórczość?

J.R.: Tak na dobre dopiero wtedy, kiedy już nie mogłam mu o tym powiedzieć. Ale mimo to mieliśmy bardzo ciepłą, naturalną relację. Dziadek szanował moją znajomość czeskiego, często o coś pytał albo udawał, że zna czeski. Na przykład przytaczał jakieś zdanie zapamiętane z czeskiej telewizji. Uwielbiał Pragę, często tam jeździł i lubił ciemne piwo, a te dwie sprawy zdecydowanie nas łączą.

M.S.: Skoro rozmawiamy tuż przed Wielkanocą — lubił święta?

J.R.: Spędzaliśmy wspólnie większość z nich. Babcia urządzała naprawdę wspaniałe, obfite święta, z mnóstwem potraw i ciast. Dziadek mocno trzymał się wszelkich tradycji, wydaje mi się wręcz, że to właśnie jemu najbardziej na nich zależało. Zawsze przed wigilią czytał fragment z Biblii. Wznosiliśmy toasty — jako dziecko dostawałam coś bezalkoholowego, ale do „dorosłego” kieliszka. Czekaliśmy na pierwszą gwiazdkę. Były prezenty i śpiewanie kolęd, choć wszyscy męscy reprezentanci rodziny Różewiczów są kompletnie pozbawieni słuchu muzycznego. Dziadek miał swój numer popisowy — Gdy śliczna Panna — ale jego „li, li, li, li, laaaj” było czymś okropnym. Niemniej zawsze śpiewaliśmy długo, ja na czymś przygrywałam. W Wielkanoc przed śniadaniem dzieliliśmy się jajkiem.