Tytuł możliwy do wypożyczenia z oferty Depozytu Bibliotecznego.
[PK]
Książka dostępna w katalogu bibliotecznym na zasadach dozwolonego użytku bibliotecznego.
Tylko dla zweryfikowanych posiadaczy kart bibliotecznych.
ISBN 837453690X
Książka dostępna w zasobach:
Miejska Biblioteka Publiczna w Słupsku
Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Słupcy
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 568
Rok wydania: 2005
Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Złe wychowa
Złe wychowanie
Marta Piwińska
Złe wychowanie
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
[...]
Złe wychowanie
DAR
Moniki i Janusza Palikotów
słowo/obraz terytoria
Projekt typograficzny i projekt okładki Stanisław Salij Korekta Katarzyna Czermińska Indeks Izabela Jarosińska, Piotr Sitkiewicz Skład Piotr Górski
Druk Oprawa, ul. Dowborczyków 18, Łódź
Ksiqżka wydana z pomocg finansowg Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu © Copyright by Marta Piwińska
© Copyright for this edition by słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005
Pierwsze wydanie ksiqżki ukazało się nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego, 1981
wydawnictwo słowo/obraz terytoria
80-244 Gdańsk, ul. Grunwaldzka 74/3 tel.: (058) 345 47 07, (058) 341 44 13 fax: (058) 520 80 63 e-mail: [email protected]
www.terytoria.com.pl
ISBN 83-7453-690-X
T--L ( Oi ': /V
MBP Słupsk Centrala
I oto znowu gdzieś na zabitej deskami prowincji urodził się Napoleon! Tak się właściwie zaczyna każda romantyczna biografia. To nie znaczy biografia romantycznego pisarza, pokolenia, żadna konkretna biografia w ogóle. Wymyślona autobiografia romantyka, któremu przyszła wielkość została dana osobiście i bezpośrednio, nie przez ród, nazwisko, majątek, władzę. Sam Bóg i natura go wybrali, obdarowali rozlicznymi talentami, a także wrodzoną szlachetnością, bogatą wyobraźnią, wrażliwymi zmysłami, sercem czulszym niż inne, duszą bardziej uduchowioną, niezwykłym rozumem. Cóż wobec tego znaczy, że przychodzi on na świat zwykle w biedzie, że często nie ma dobrego nazwiska. Los i tak od kolebki sygnalizuje mu przyszłość pełną cudów. Co się potem sprawdza, ale jakoś na opak, wobec czego bohater, pełen na początku uczuć wszechstronnie pozytywnych i szlachetnego entuzjazmu, traci dawne przekonania, nie pragnie już nic, owija się malowniczo płaszczem i - milcząc - odjeżdża, w sobie tylko znaną dal, już jako ktoś inny. A potem zaczyna się nowa opowieść o kimś zupełnie innym, kto wydaje światu, Bogu, carom walkę i znów ponosi klęskę, spada w przepaść i nosi na czole czarną plamę, znak tajemniczej winy, której autorzy do końca nie wyjaśnią, bo chcą mylić czytelników dwuznacznościami, tak żeby ci czytelnicy nie wiedzieli, czy bohater zawinił, czy też świat jest winien upadku bohatera. Czytelnik ma wiedzieć tylko tyle, że w losach bohatera jest coś głęboko nie w porządku; zresztą losy te nie rozwijają się w żadnym porządku, ani psychologicznym, ani chronologicznym, tylko co chwila rwą się, od początku, od Renego po Bohatera naszych czasów. Chyba nie tylko po to, żeby pokazać światu, jak wiele stracił, nie poznawszy się na takim człowieku. Ale nie po to także, żeby przestrzec młodych ludzi, by zbyt wiele nie oczekiwali po świecie, podchodząc doń z romantycznym entuzjazmem. Więc co mówi ta historia i o czym ona jest? Może warto jeszcze raz ją opowiedzieć.
Co się stało? Dobro się pomieszało ze złem, piękno z brzydotą, wina z zasługą, klęska ze zwycięstwem, aż sami nie wiemy, czy śmiać się nad tym, czy płakać. Co się stało z literaturą, która dotąd dzieliła i klasyfikowała, której zadaniem było robić porządek w chaotycznym świecie i nauczać czytelników, jak mają rozróżniać, co podłe, a co szlachetne, co szczęście, a co nieszczęście. Czyżby romantykom zależało wyłącznie na wytworzeniu bałaganu? Na odtworzeniu chaosu świata? Na ekspresji wewnętrznego chaosu? Nie zgadza się to z ich programem. Literatura romantyczna określała się jako kreacyjna, nie - destrukcyjna. Więc, zapewne, chodziło o coś innego niż o niszczenie ładu świata, harmonii wewnętrznej człowieka i estetyki. Nie będziemy tu jednak określać ogólnie, jakie wspaniałe wartości chciał wykreować styl romantyczny. Wyjmiemy jeden wątek: dzieje romantycznego bohatera, który jest „zniszczonym" człowiekiem. W miarę szczegółowo postaramy się opisać proces jego niszczenia, który, w pewnym sensie, jest kreacją. Nie tylko kreacją nowego typu bohatera literackiego, ale i nowego ujęcia przez człowieka swego losu.
„Czyż ten bujny młodzieniec już ziemi ohyda?" Pytanie to często powtarzano, choć rzadko się zdarzało, by autorzy udzielali tak dokładnych odpowiedzi jak Malczewski w Marii, co mianowicie stało się z młodzieńcem, że taka w nim zaszła zmiana. Czy już ohyda? Owszem, odpowiadają autorzy, ohyda, ale jaka! Żadna piękność nie może się z nią równać i ten zachwyt przebija nawet przez moralistykę Musseta czy Lermontowa. Nie da się ukryć, oni kochali tych ponurych, złych, zdesperowanych i egotycznych bohaterów owiniętych malowniczo płaszczem, choć się z nimi nie identyfikowali do końca. Ale woleli swoich negatywnych bohaterów niż bohaterów pozytywnych wyrażających inną postawę.
Pisał Mauriac krótko, że romantyczność w ogóle „woli to, czego nie ma, od tego, co jest: oto grzech śmiertelny romantyzmu". Miał rację. Nie trzeba wszystkich klęsk romantycznego życia zwalać na historię, choć trzeba, naturalnie, pamiętać, że polscy romantycy woleli to, czego nie było, od Królestwa Kongresowego, a wszyscy romantycy woleli to, czego nie było, od życia w Europie po kongresie wiedeńskim. To, czego nie było, było w nich. W pewnym więc sensie równoważyły się wizje polityczne Europy i wizja subiektywna „ja" wewnętrznego. Czasami literatura była otwartą i agresywną negacją istniejącego świata z całą jego historią. Negacją historii może najbardziej, choć i naturze też się dostawało. Ale wyrażała w ten sposób również historię, tyle że nie polityczną. Nie historię zbiorowości i władzy. Historię świadomości - czy może czegoś więcej, czegoś głębszego niż świadomość: postawy, woli, całej psychiki; osobnej osoby ludzkiej, która uświadamiała się sobie w swym jestestwie przez negację, czując, że jej świat dolega. Była to negacja status quo w imię „ja" i jego nowo odkrytych praw twórcy i sędziego świata. Dziś powiedzielibyśmy, że dość sfrustrowanego twórcy i sędziego, który miał szalony kodeks. Lecz wyrazem dziewiętnastowiecznego człowieka, jego nowej postawy, jego nowego „ja" były ruchy rewolucyjne i choroba wieku. Spiski i sny. Na równi.
Co to była za postawa? Wiele już razy i rozmaicie określono romantyczny bunt, zwykle przez jego genezę i skutki. Wiele też razy potępiono romantycznych bohaterów za brak życiowego realizmu. Nie było to lojalne, a i zarzuty padały jakoś obok. Niech więc historia życia romantycznego sama odpowiada na pytanie o postawę, tują tylko odtworzymy. Nie będzie to żadne nowe odczytanie. Wręcz przeciwnie. Spod kolejnych odczytań nakładanych na nią postaramy się wydobyć starą romantyczną historię w jej oryginalnej wersji - o ile to możliwe.
Na początek trzeba jednak przypomnieć, że indywidualizm romantyczny przyznawał każdemu człowiekowi prawa Napoleona - oszałamiające, nieskończone możliwości. Było to zgodne z myślą antropologiczną epoki, która Deklarację Praw Człowieka rozszerzała na dusze ludzkie. Bohaterem literackim stał się człowiek, który w to uwierzył: potraktował na serio swoje prawa i przeznaczenie. Bohater romantyczny jest indywidualnością silną, oryginalną, niepowtarzalną, niezwykłą. Płaci za to wysoką cenę „ohydy": zła, cierpienia, rozbicia, samounicestwienia wewnętrznego. Staje się samemu sobie Nieznajomym. Była to cena, której nie przewidywała owa Deklaracja. Płacąc ją z własnej woli, świadomie wybierając los „przeklęty", bohater romantyczny wyraża wiek XIX, który nad sobą się nie rozczulał i nie litował ani w romantyzmie, ani w realizmie. Nie należy jednak owego bohatera i jego złego losu rozumieć realistycznie, żeby nie pomylić prądów. Jest on symbolicznym Każdym romantycz-ności. Czy tylko romantyczności? Jego biografie są dziejami tego, co kiedyś nazywano duszą, co sami romantycy nazywali „jestestwem wewnętrznym"; opisaniem przygód i transformacji nowoczesnej psychiki u jej narodzin. Pierwszą próbą opisania jej ewolucji i anatomii. A także pierwszą próbą oceny zewnętrznych i wewnętrznych skutków tej demokratycznej w swym heroizmie wizji człowieka-kreatora. Wizji nie tylko prawno--społecznej wielkości rodu ludzkiego, który kontynuuje w historii dzieło stworzenia. Także indywidualnej osobowości, jednostki gwałtownie nobilitowanej na herosa. Idealna autobiografia romantyka dzieje się jak gdyby na obszarze pomiędzy filozoficznym założeniem, że „każdy człowiek ma prawo do wielkości, bo pierwiastek boski, nieskończoność nosi w sobie", i demokratycznym uznaniem, że „wolność, równość i braterstwo", a psychologicznym wyznaniem i wyzwaniem, że „ja to ktoś inny".
Będziemy tu szukać przemiany owej uniwersalnej wizji człowieka w postać literackiego bohatera romantyzmu. Sposobów przekładu, uwewnętrznienia, sprawdzenia, załamania, przetworzenia i ocalenia tej filozofii człowieka przez literaturę.
Dzieje romantycznego bohatera nie zaczynają się od kolebki. Nie zaczynają się w ogóle. Jego biografia jest fragmentaryczna, niedopowiedziana. Bohater ten ukazywany bywa w nagle rozbłyskujących i niknących równie nagle obrazach, nie w chronologicznym następstwie zdarzeń życiowych. To Balzac i Stendhal, a później jeszcze Dostojewski i Conrad będą pisali biografie romantyków sposobem epickim. Będą zapełniali luki, dopowiadali tajemnice. W ten sposób, interpretując, będą przekładać bohatera romantycznego na nieromantycznego. Wówczas dopiero będzie można mówić o biografii - ale wówczas zatraci ona swą romantyczną niespójność.
Można założyć, że istnieje coś takiego, jak hipotetyczny, idealny bohater prądu, że wszyscy bohaterowie literaccy są jego odbiciami, ujęciami, wariantami i wcielają go wszyscy jednocześnie w różnych sytuacjach życiowych. Bo romantyczna biografia nie przypomina opowieści biograficznej biegnącej od początku do końca. Lepiej ją sobie wyobrazić jako album fotograficzny z pomieszanymi zdjęciami jednego człowieka w różnych epokach jego życia, na różnych tłach, w różnym świetle. Wśród nich będą także takie, na których jest on zupełnie niepodobny do siebie. A między tymi zdjęciami brak fabuły. Literatura romantyczna to jak gdyby przemieszane fotografie „ja" wewnętrznego - między innymi i fotografie pozowane. Można podjąć próbę uporządkowania owych obrazów. Pamiętając, że jakikolwiek porządek będzie sztuczny i nieromantyczny.
Nie wszystkich bohaterów oglądamy w dzieciństwie. Ale w literaturze romantycznej istnieje szczególny, nie znany przedtem obraz dziecka. Dzieci bywają często jej bohaterami, a bohaterowie długo stylizują się na dzieci. Te dzieci to jakby liryczne uwertury do wielkiego romantycznego teatru. Wszystko w nich właściwie już jest.
Dziecko
„...miej się na ostrożności, gdy mój brat śpiewać zacznie, bo chociaż to najlepsze, najniewinniejsze, najczystsze dziecko ze wszystkich dzieci, które dotychczas przed skończeniem piętnastego roku życia swojego pomarły, ma jednak lekką skłonność do kłamstwa, zbytków, rozpusty, pijaństwa i mordów".
Narcyza Zmichowska, Poganka
Otaczają Lottę, śpiewają stare pieśni z Gustawem, słyszą duchy w kantorku, bawią się w wizyjnych miastach za światami. Aniołowie otrząsają im złote jabłka ze złotej jabłoni. Dla nich uczony kot, przywiązany złotym łańcuchem do zielonego dębu nad zatoką, śpiewa i opowiada baśni. Dzieci i baśni tak samo kocha lud. Dzieci chowają się tam, gdzie i baśni. Jedne i drugie konserwatywnie sobie rosną w ciepłej przytulności starych tradycji, starych domów. Potrzebne są im opisane przez Grimma „miejsca przy piecu, palenisko kuchenne, schody prowadzące na strych, obchodzone jeszcze święta, cisza pastwisk i lasów, przede wszystkim zaś niezmącona fantazja..."1 Dzieci mieszają się z baśniami. Mieszają jawę ze snem i muszą potem bez końca tańczyć w takt mechanicznych zabawek Hoffman-nowskich zegarmistrzów, oślepia je Piaskun, atakują je rzeczy, zwierzęta i duchy. Chorują na dziwne choroby, chodzą i mówią we śnie...
Romantyzm zmitologizował dzieciństwo jako takie. W romantycznym wspomnieniu, ogólnikowym i promiennym, każdy może odnaleźć własny dom, własne zielone łąki i lasy, własną fanta-styczność. Odtworzyć świat, po którym się biegało za motylami.
Niezwykły przez prostą zmianę proporcji - ogromny i tajemniczy dla dzieci. Jak długo trwają przejażdżki łódką po stawie w Sylwii; jak wysoko rosną trawy i jarzyny, jakie bujne są sady w Panu Tadeuszul A Boże Narodzenie u E. T. A. Hoffmanna: błyszcząca feeria choinki, Schlaraffenland wigilijnego stołu, róg obfitości prezentów. Na nowo zostają wynalezione symboliczne kolory życia ludzkiego. Dzieciństwo lśni złotem, jak pierwsza miłość jest niebieska. Przedtem złoty wiek miała ludzkość. Teraz stworzono osobisty raj utracony dla każdego. „Sielskie, anielskie" obmyte łzami „czystymi, rzęsistymi". Wierzymy poetom. Dzieciństwa nikt nam nie odbierze: „Tam, wpośród prac i trosk, i wśród zabawy, / Uciekam ja". Dzieciństwo jest naszą baśnią prywatną. I na odwrót - nasze dzieciństwo jest baśnią romantyczną.
Co z nią zrobili realiści, to sprawa osobna. Czyjej nie odwrócili tylko w anty-baśń „nieszczęśliwego dzieciństwa"? Jedno jest pewne: jakiekolwiek by było, dzieciństwo pozostało już historią jednostki podniesioną do rangi mitu. Jeśli chce się odnaleźć własny nadrealny fundament, zawsze „tam... uciekam ja". Nawet jeżeli „tam" było Warszawą w czasie powstania, wojną, gettem.
Dzieciństwo było może najpiękniejszą baśnią romantycznego życia, ale i w niej, jak w każdej innej, straszy. Współczesne wydawnictwa cenzurują „domowe baśni" zebrane przez braci Grimm. Stada szkieletów tańczące o północy w zrujnowanych zamkach, krwawe walki ze smokami, zaklęte lasy pełne skamieniałych rycerzy wydają nam się zbyt okrutne dla dzieci. Wolimy im dawać Andersena, który mit zastąpił miłością i literaturą. Bracia Grimm uważali, że skoro baśnie są autentyczne, to mówią czystą prawdę, a prawdy nie można podejrzewać
0 nic złego: ludową baśń przenika „ta sama czystość, dzięki której dzieci wydają nam się tak cudowne i błogosławione
1 mają [baśni] jak gdyby te same niebiesko-białe, nieskazitelne, błyszczące oczy"2. Argumentacja niezbyt przekonująca, a jednak bracia Grimm słusznie przypuszczali, że coś musi
łączyć lud, dzieci i baśni, skoro lud je tradycyjnie opowiada, a dzieci zawsze słuchają. Współczesna myśl potwierdza intuicję Grimmów. W tych przeraźliwie ciekawych historiach, w których świat ugina się plastycznie pod wpływem strachu oraz pragnień, przemienia w nagłych metamorfozach, w których w każdej chwili może stać się wszystko, rozpoznajemy rysy świadomości mitycznej. Romantyczne dzieci też widziały i słyszały niesłychane rzeczy. Wezwani do nich lekarze stwierdzają: „Pański syn ma pomieszanie zmysłów, połączone z nadzwyczajną drażliwością nerwów, co niekiedy sprawia, że tak powiem, stan snu i jawy zarazem..."3. Takich dzieci dotąd nie było. Później powstanie literatura eksploatująca te stany wierszem i prozą. Dzieci będą mogły przechodzić na drugą stronę lustra i do krainy czarów bez podejrzeń o pomieszanie zmysłów - a także bez większych niebezpieczeństw. Na razie żyją wśród widm bez żadnych ulgowych taryf; dano im strach, imaginację z całym romantycznym serio i okrucieństwem. Dzieciństwo jest wspominane jako kraina szczęścia, ale dzieci w romantyzmie bledną i giną dręczone snami.
Freud potwierdził związek dziecka ze snem, odkrywszy inne koszmary dzieciństwa; deformujący i formujący terror kultury, która z całą bezwzględnością przystosowuje do życia społecznego istotę dziką i słabą. Ta istota żyje w nas dalej: „W marzeniu sennym kontynuuje niejako dziecię w człowieku swoje istnienie z zachowaniem wszystkich swych właściwości i życzeń [...] Przekonujemy się przy tym dowodnie, że tzw. człowiek normalny wytwarza się z zupełnie inaczej założonego dziecka za pomocą pewnych rozwojów, stłumień"4. Dziecko romantyczne było naprawdę „inaczej założone" niż człowiek dorosły i normalny. Było po stronie szaleństwa, ludu, baśni, romantyzmu i poezji. Płaciło wysoką cenę za ten awans: stawało się patologiczne. Może nigdy dotąd dzieci w sztuce nie były takie piękne, ale ich urok graniczy z niesamowitością.
W naszych czasach dziecko jest urodzonym artystą, ściślej — malarzem. „Dzieci potrafią człowieka potwornie znudzić, ale malować to umieją tak, że można paść. Kiedy tylko miałem ochotę pogapić się na jakieś obrazy, wolałem pójść do pierwszego lepszego przedszkola niż do jakiegoś durnowatego muzeum"5 - mówi młody W. w swoich Nowych cierpieniach. A raczej powtarza. „Pamiętam - pisał Przyboś - parę lat temu tygodnik «Arts» rozpisał wśród mistrzów współczesnego malarstwa ankietę na temat sztuki dziecka. Picasso odpowiedział, że gdy się ma 7 lat - wtedy się jest tym prawdziwym w sztuce, potem chodzi tylko o to, żeby do tego stanu wrócić"6. Jeżeli chodzi o malarstwo, można dodać, że Leonardo da Vinci radził szukać inspiracji w śladach mokrej gąbki rzucanej o ścianę. Malarze wiedzą dlaczego. Jeśli natomiast idzie o dziecko, to widzimy, że jego odmienność została racjonalnie przełożona na talent, wrażliwość, wyobraźnię. Dzieciństwo stało się niemal profesją. Bohater Buszującego w zbożu wie, że musi wykorzystać czas, kiedy jest sobą, bo później będzie za późno: „nie będzie żadnych cudów, kiedy skończę szkołę". W sztuce i życiu podpatrujemy, podsłuchujemy i udajemy dzieci, co zdradza niezbyt ukrywane współczesne przekonanie, że dla dorosłych nie ma już żadnego życia.
Romantyczne dzieci nie chodziły do szkoły i nie były utalentowane. Należały jakby do innego gatunku ludzkiego. Ludzkiego? Ważna była ich tajemnicza, nieprzekładalna odmienność. Nie wyrażały się tak elokwentnie jak teraz, raczej słuchały: bajania starych niań i śpiewów ostatnich bardów. Prócz tego duchów, umarłych, aniołów. Prócz tego całej natury. U Mickiewicza, Słowackiego7 kwiatek przemawia do nich wierszem, gwiazdka śpiewa, przyroda - ojczysta oczywiście - składa im „całe poemata", ale czy w tych warunkach można jeszcze mówić
0 niewinności, płynącej przecież ze szczęśliwej niewiedzy? Dziecko w romantyzmie, chce czy nie chce, ciągle coś słyszy
1 czuje. Słyszy „płacze" na rzymskich mogiłach, czuje „ducha zmartwychwstania" i „umie przejrzeć nawet serce głazu", a wszystko tylko dlatego, że jest dzieckiem. Inaczej mówiąc, dziecko jest naturalnie romantyczne. Jest romantyczne, nie
wiedząc o tym. Naiwnie sentymentalne, należałoby powiedzieć w terminologii Fryderyka Schillera.
Teoretycznie to było niemożliwe. Takie dziecko jak Orcio jest paradoksem i z niczym się nie zgadza. Hrabia Henryk wie, że wedle Schillera nie ma dla niego miejsca w naturze ani w historii, że w ogóle nie nadaje się do rzeczywistości. Ta romantyczna bezdomność dziecka na ziemi została przez Krasińskiego podana wielce wzruszająco: „Gdzie się ty podziejesz, sam jeden i wśród stu przepaści, ślepy, bezsilny, dziecię i poeto zarazem, biedny śpiewaku bez słuchaczy, żyjący duszą za obrębami ziemi, a ciałem przykuty do ziemi - o ty nieszczęśliwy, najnieszczęśliwszy z aniołów, o ty mój synu?". Wedle danych oficjalnych epoki dziecko jako istota naturalna (Rousseau) oraz naiwna (Schiller) powinno być szczęśliwe. Mickiewicz w okresie pokory tak zrymował to przekonanie: „Dwie istoty szczęśliwe nawet na tym świecie / Bo zawsze bliskie Boga: dziewica i dziecię"8. A jeśli dziecko jest nieszczęśliwe? Co wtedy z niewinnością, naiwnością, naturą i Bogiem?
Przeciw słońcowi - jak łódź biedna płynął,
Wzięty szatanem — a nie był szatański...
To Wodan z Króla-Ducha. Wodan i Mieczysław, Orcio, Eolion, Pacholę z Marii - co robią w poezji romantycznej te biedne, piękne, ślepe, dziwne dzieci? Dziecko obłąkane, więc chore duchowo, nie zgadza się z teorią poezji ani z teorią o naturze ludzkiej. Poezja zaczyna się tam, gdzie kończy się teoria; poeta jest przemytnikiem w świecie idei, jak sądził Kazimierz Wyka. Patologiczny urok skazanego na śmierć dziecka to jeden z najbardziej nielegalnych pomysłów romantyczności. A trzeba dodać, że choć dziwną pięknością obłędu zostały obdarzone tylko niektóre z nich, te na pierwszym planie, dla romantyków właściwie wszystkie dzieci były pięknie dziwne.
Teoria przemawiała do serca i do rozumu. Rousseau pisał: „Ludzie, bądźcie ludzcy, to pierwszy wasz obowiązek. Bądźcie ludzcy względem wszelkiego stanu, wszelkiego wieku [...]. Kochajcie dzieciństwo; opieką otaczajcie jego zabawy, jego przyjemności, jego miłe skłonności. Kto z was nie żałował w życiu tych lat, kiedy uśmiech jest zawsze na ustach i kiedy dusza jest zawsze spokojna?"9 Krasiński wiedział, jakie powinno być dziecko. Ale ono jest inne: „Czemu, o dziecię, nie hasasz na kijku, [...] much nie mordujesz, nie wbijasz na pal motyli, nie tarzasz się po trawnikach [...]? [...] przyjacielu poliszynela, czarcie maleńki, czemuś tak podobny do aniołka? - Co znaczą twoje błękitne oczy, pochylone, choć żywe, pełne wspomnień [...]?". Właśnie - co znaczą? Dlaczego Orcio nie morduje tych motyli ze spokojną duszą?
Głośne było romantyczne odkrycie młodości. Jej „ogień i łzy" przetoczyły się burzliwie przez cały XIX wiek. Ważne było romantyczne odkrycie ludu. Lud przy każdej okazji potwierdzał swym irracjonalnym autorytetem głębie tradycji. Dziecko się nie deklarowało programowo. Odkrycie dziecka było cichsze, choć może donioślejsze na przyszłość. W pewnym sensie trwa do dziś. Nasz wiek jest bardziej dzieckiem podszyty niż wypaloną, romantyczną młodością.
Dzieciństwo romantyczne nie miało określonej misji. Dzieci zjawiały się gdzieś w tle, wspomnieniu, w niejasnym marzeniu, jak gdyby bez powodu. Co znaczy, że Kordianowi przed egzekucją marzy się sielankowe dziecko, noszące jego imię?
Kiedyś!... za błędnym dzieckiem po łąkach lub w borze
Głos matki wołać będzie: Kordian! Kordian! - długo...
Dziecię śmiechem odpowie nad kwiecistą strugą...
Takich chwilowych obrazów jest więcej, niż ich mamy w niedbałej pamięci. Dzieci romantyczne, ciche, zajęte swymi sprawami, zjawiają się wszędzie. Jest ich niemal tyle co w barokowej plastyce, gdzie także pełno było dzieci, które - jako tłuste aniołki, amorki, putta - towarzyszyły scenom swawolnym i religijnym na równi, jako ornament tylko, tło i rama, w gruncie rzeczy jako rodzaj sensualistycznego memento. Plotąc girlandy, tuląc się do czyichś kolan, nosząc pochodnie, bawiąc łukiem i strzałami, dzieci barokowe przypominały życie, ciało, pogodną obfitość materii, mnożącej się beztrosko i niezależnie od wszystkiego, co zachodziło na theatrum mundi. Czy Syn Boży umierał, czy Danae oczekiwała złotego deszczu, tak samo byli podszyci dzieckiem pyzatym i różowym, wszechobecnym i niezniszczalnym. Romantyczne dzieci są blade i wątłe. Zjawiają się na chwilę i zaraz giną, jakby się rozpływały w powietrzu. Słyszymy je częściej, niż widzimy, i raczej podpatrujemy, niż oglądamy. Są lotne, przelotne jak ptaki i duchy. Małe, więc mało materialne:
Jak ty mi jesteś wdzięczna,
Duszeczko moja mała,
Słoneczna i miesięczna,
Prawie bez krwi i ciała. -
Do pastereczki siedzącej na druidów kamieniach w Pornic nad Oceanem
Ta pastereczka Słowackiego ze skał w Pornic jest bardziej zjawą, „zjawieniem" niż żywym dzieckiem. Cała lśni: w zorzy, księżycu, diamentach i pierścieniach. Idzie od niej blask, a ona sama, z ognistymi jak maki ukraińskie jaskrami we włosach, w różanej i czerwonej jutrzence, płonie na tle morza i nieba. Jej wizyjna świetlistość napełnia naturę duchem i obraz dziewczynki siedzącej wysoko na skałach nad oceanem coś znaczy, niemal woła. Świat materialny staje się dzięki niej jak gdyby rozjarzonym witrażem, przez który leje się promienne światło „z tamtej strony". Wiadomo jednak, przez co biegnie droga na tamten świat. Tak jest. W ostatniej strofie pastereczka jest „stróżką i duchem mogiły". Jako duch dziecko ma w sobie coś z upiora.
Jak jednak tkliwe i pełne baśniowego uroku są jego związki z zaświatami! „Tylko jedno dziecię małe" u Lenartowicza widzi anioły otrząsające „złote jabłka na jabłoni". Dziecię sierota je zbiera i prosi „złotniczeńka", żeby mu zrobił złoty kubek; a w nim - całe dzieciństwo:
Tylko, proszę, zrób mi ładnie.
Zamiast uszka ptasi dzióbek,
Moją matkę zrób mi na dnie,
A po brzegach naokoło Liść przeróżny niech się świeci,
A po bokach małe sioło,
A na spodku małe dzieci.
Teofil Lenartowicz, Złoty kubek
Kto zaczerpnie i kto się napije tym kubkiem? „Sam Pan Jezus i anieli /1 Maryja, i dziewice..Gdzie więc sierota myśli zabrać ten kubek - swój kraj, matkę, sioło i siebie? Złotnik płacze, bo rozumie, że dziecko wybiera się na tamtą stronę. Ale czy jest to dziecko realistyczne? Kto z kim tu rozmawia ? Sierota i „stary lirnik" mieszają się ze sobą. Starość poetycka ubiera w złoto ducha dzieciństwa i płacząc, niesie do grobu:
Siwy dziad mnie pochował,
On mnie płakał, żałował,
On mnie ubrał w sukienki Do tej zimnej trumienki...
Teofil Lenartowicz, Duch sieroty
Barokowe dzieci przypominały o życiu. Romantyczne przypominają o śmierci. Dlaczego?
Najbliższe skojarzenie jest proste: dlatego że romantycy byli szczególnie uczuleni na mijanie czasu. Dzieciństwo trwa chwilę, Mickiewicz ciągle je rymuje z motylami. Dziecko zachwyca, ale istnieje w nikły sposób. Stąd jego rokokowo-trumienny czar, skrzydlata grobowość. To sielanka, ale za światami. Oto na Dziadach „złocistymi pióry / Trzepioce się dwoje dzieci..."
Patrz, jakie główki w promieniu,
Ubiór z jutrzenki światełka,
A na oboim ramieniu
Jak u motylków skrzydełka.
W raju wszystkiego dostatek,
Co dzień to inna zabawka:
Gdzie stąpim, wypływa trawka.
Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek.
Adam Mickiewicz, Dziady, cz. II
Trawki, zabawki i kwiatki, skrzydełka, czułostki, motylki - ale te dzieci umarły... I podobnie jest ze wszystkim, co dziecinne w romantyzmie. To raj tak krótkotrwały, że mało rzeczywisty. Więc zabawy odrealniają się, nabierają zwiewności snów i cieni, przyroda podejrzanie łagodnieje, a dziecko nie pyzate jest, lecz nostalgiczne.
Oto ballada o angielskim dziecku, dziewczynce zmarłej podczas śnieżycy na wielkim i pustym wrzosowisku:
Często o Lucy Gray słyszałem.
Z dala od gwaru ludzi Samotne dziecko spotykałem,
Kiedy się ranek budził.
Ono tam żyło, gdzie pustkowie
I wrzosy, koniec świata,
Najmilsze, jakie kiedykolwiek Gościła ludzka chata.
Sarna przez ścieżkę znów przeleci
Przykucnie szarak w życie;
Lecz słodkiej Lucy Gray na świecie Już nigdy nie ujrzycie...
Lucy Gray, czyli Samotność
Tak Zygmunt Kubiak pięknie przełożył balladę Wordswortha. Ileż dziwnych dzieci, tajemniczych dzieci na wielkich i pustych wrzosowiskach w angielskiej poezji! A nonsensowne, zagadkowe i nie-przekładalne nursery rhymes to jakby ich własny, odmienny język. Nie kontynentalne słodkie gaworzenie; raczej inny i obcy, na poły tylko zrozumiały sposób wypowiadania się istot niezupełnie ludzkich. I jeszcze jeden zagadkowy angielski wiersz o skazanym na śmierć dziecku, wiersz bez tytułu Wordswortha:
Był kiedyś Chłopiec. Znałyście go, skały,
Znałyście, wyspy Winanderu.
[...]
I umarł ten chłopiec,
Zanim dwunastu dożył lat. Dolina,
Gdzie się urodził, piękna jest. Zielony Na stoku wzgórza cmentarz, ponad gwarną Szkołą, ilekroć odwiedzam wieczorem,
Długo w milczeniu stoję nad tym grobem,
Bo zanim dożył lat dwunastu, umarł.
przeł. Zygmunt Kubiak
Istotnie, przejść obok drzwi własnej szkoły to przejść trochę koło własnego grobu. Własnego? Cóż dorosły człowiek ma wspólnego z dwunastoletnim chłopcem, ze słodką Lucy Gray i z latającymi na złotych piórach dziećmi? Oczywiście nic.
Trudno ukryć, że wszystko to pobrzmiewa melodramatem. I gdyby tu chodziło o prawdziwe dzieci, gdyby im dodać realizmu, ciała, krwi, odstręczałyby swym wydziwaczeniem. Ale one, nawet najrealniejsze, mają tak mało rzeczywistego bytu! Istnieją lirycznie, melancholijnie. Tb tylko „smutek - i wniebowzięcie", jak pisał Słowacki. Nigdy - i słusznie - nie przemawiają te dzieci w pierwszej osobie, chyba że jako „sieroce duchy" starego Lenartowicza. Realiści wierzą. Odtwarzają dzieciństwa fikcyjne, wymyślone. Piszą z dobrą wiarą baśni. Romantycy stylizowali. Wiedzieli, że to szczęście istnieje tylko w czasie przeszłym. Obecność dzieci przypomina wszystkie kraje niematerialne, utracone. Dzieciństwo jest ich modelem. I modelem wszelkiej utraty.
Ale żeby go żałować, trzeba było wiedzieć o istnieniu dzieciństwa. Wiedzieć oficjalnie, w kulturze. To znaczy zobaczyć w nim wartości właściwe jemu jedynie, a w dziecku coś innego niż zadatek na przyszłego człowieka. Filozoficzne i emocjonalne przekonanie o szczególnej wartości dzieciństwa romantycy odziedziczyli po Rousseau. Czym dla dorosłych Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela, tym dla dzieci był Emil. Rousseau zaczyna od żądania sprawiedliwości społecznej w imię praw naturalnych: „Ludzkość zajmuje właściwe sobie miejsce w porządku świata, tak jak dzieciństwo zajmuje swoje w porządku życia ludzkiego; trzeba widzieć w człowieku człowieka, w dziecku dziecko..."10
Niech dziecko będzie naturalne, to wszystko. Niech wychowawca chroni je od kultury i nie przesadza w trosce o zdrowie swego wychowanka. Niech eliminuje wszystko, co sztucznie krępuje ciało i ducha: ciasne powijaki i szkolną dyscyplinę. Dziecko ma tylko rosnąć i nabierać siły, jak każda młoda istota. Trzeba je chronić od cielesnego wydelikacenia i od przedwczesnej klasowej świadomości. Izolować od pospólstwa i od lokaj-stwa. W ogóle izolować: od miasta, od zbiorowości, nawet od innych dzieci. Nie może być tyranem swoich nianiek i wychowawców, ale nie powinno też być przez nich krępowane zakazami. Należy respektować jego prawa, lecz są to prawa głównie fizyczne, ponieważ rozum dziecka rozwija się powoli i „przed wiekiem dojrzałym nikt nie może mieć pojęcia o stosunkach moralnych ani o stosunkach społecznych". Dlatego Rousseau broni dziecka przed szkołą: „Skoro wraz z wiekiem dojrzałym zaczyna się niewola społeczna, czemu mają poprzedzać niewola osobista? Pozwólmy, by przynajmniej jeden okres życia był wolny od tego jarzma, którego nie narzuciła nam natura, i zostawmy dzieciom możność używania swobody przyrodzonej..." Dziecko nie zna, bo znać nie może, rozdźwięku między „człowiekiem" i „obywatelem", czy, by rzecz wyrazić stylem wysokim, dziecko nie zna alienacji; dlatego jest szczęśliwe i dlatego nie jest w pełni ludzkie.
Wymodelowane w Emilu dzieciństwo jest jakby skansenem stanu naturalnego, opłaconym całą kulturą. Dziecko jest mniej ludzkie niż dzikus oświeceniowy: „Przyroda chce, by dzieci były dziećmi, zanim będą ludźmi..." Rousseau nie idealizuje dziecka ani nie wynosi go nad kulturę. Nie widzi w nim żadnych specjalnych zalet serca, wyobraźni, inteligencji. Emil jest jak najdalszy od współczesnego zachwytu nad surrealistyczną fauną powstających w wyobraźni dziecięcej „zwierząt mariackich" i „zwierzów Alpuhary". Rousseau uważa, że talenty dziecka są głównie naśladowcze. Pisze, że dziecko jest dokuczliwe, bo słabe, amoralne, aspołeczne i przygłupie. Ale ono jedno jest szczęśliwe, bo wolne. Ono jedno, jeśli mu na to pozwolić, może być sobą, żyć w harmonii z własną naturą. A choć to natura niedoludzka, ma do niej prawo, wynikające z dzieciństwa. Krótko mówiąc, w naturze dziecka jest natura. Od półtora wieku niejasno wiemy, że dziecko jest „prawdziwsze", bo bliższe naturze, ale naturze - to znaczy czemu właściwie?
„Wszelka próba definicji natury w ramach systemu Jana Jakuba jest też skazana na niepowodzenie" - pisał Baczko11, określając wszechstronnie, jak funkcjonowała w tym systemie, do czego i przeciw czemu była potrzebna. Po stronie natury znajdują się: autentyzm, indywidualność i prawo jednostki do własnej autonomii. Po przeciwnej: sztuczność, kultura, prawa zbiorowości. Po stronie natury - marzycielska samozatrata w kontemplacji, po przeciwnej - świadomość. Natura to także stan pierwotny, lecz raczej hipotetyczny niż historyczny. Rousseau nie interesowała metafizyka ani historia. Interesowała go w naturze głównie natura ludzka, choć lubił spacery i przyrodę. Nie istniała dlań sprzeczność między naturą a człowiekiem. Konflikt przebiegał między naturą a społeczeństwem. Dopiero u Schillera włączy się weń historia, a kierunek tęsknoty zostanie przesunięty z przeszłości w przyszłość i na zewnątrz. Zamiast powrotu do wewnętrznego „ja" - russowskiej samotności i autonomii - nakazem stanie się tragiczne i entuzjastyczne „wyjście z siebie , powyżej siebie i poza: „nad poziomy", „gdzie wzrok nie sięga". To będzie nakaz dla młodości, która zna niewolę. Bo i tu, i tam, u Rousseau i u Schillera, kiedy mówiło się
0 naturze, chodziło o wolność. Natura była także utraconą wolnością — tą, której krótki i baśniowy, bo nieświadomy, złoty wiek każdy przeżył w dzieciństwie.
Emil został wydany w 1762 roku. W dwadzieścia lat później Goethe napisał Króla olch — balladę o dziecku zabitym przez naturę, która przybiera postać fantastycznego władcy lasu. Osiem strofek ballady opowiada, jak ojciec nocą wiózł synka do domu. Jechali konno przez las i chłopiec wśród olch zobaczył płaszcz i koronę króla, który wyciąga po niego rękę. To mgła
1 omamienie - mówi ojciec. Ale syn słyszy, jak król olch go wzywa do zabaw ze swymi córeczkami. To tylko wiatr, mówi ojciec. Ale król woła ostatni raz, że opór nic nie pomoże. Jak boli, kiedy król ciągnie go siłą, skarży się chłopiec. Ojciec popędza konia, ale dziecko już nie żyje.
Ballada osiągnęła rozgłos niewiele mniejszy niż Lenora. Kilkunastu kompozytorów tworzyło do niej muzykę - najbardziej znana jest pieśń Schuberta. Na nasz język tłumaczyło ją dwudziestu poetów - ostatnia, jak dotąd, Wisława Szymborska. Dlaczego pociągała tylu muzyków i poetów? Co w tym niejasnym i smutnym wydarzeniu porusza, do czego ono apeluje? Ta historia prosta, okrutna i liryczna działa w złożony sposób: serce rozrzewnia i oburza niewinną, bezsensowną śmiercią dziecka, a jednocześnie czaruje wyobraźnię, wiodąc ją na urocze i zgubne manowce, do lasów, gdzie śmierć kusi powrotem w pozaludz-ki świat duchów i drzew. W Królu olch także jest mowa o dziecku i o naturze, ale jak daleko jesteśmy od Rousseau! Dziecko słyszy głos — ale to nie jest ludzka natura ani wolność. Czy to w ogóle jeszcze natura?
W tym samym roku Goethe napisał krótki, aforystyczny szkic Natura: „Natura! Jesteśmy nią otoczeni i objęci — niezdolni do wyjścia poza nią i niezdolni do głębszego w nią wniknięcia. Nieproszona wciąga nas bez uprzedzenia w wir swego tańca i unosi nas w dal, aż zmęczeni wypadamy z jej ramion". „Żyjemy wśród niej, a jesteśmy jej obcy". Ib natura szersza niż człowieczeństwo, mistyczna i obiektywna, którą należałoby nazwać raczej życiem niż przyrodą. Jesteśmy tu bliżej Schopenhauera niż Rousseau. Z tym, że Goethe się zgadza; widzi i pochwala niezbadaną, absolutną, wewnętrznie sprzeczną naturę, która „powołuje do życia swe twory z niczego i nie mówi im, skąd przychodzą i dokąd zmierzają. One tylko mają biec. Drogę zna ona"12.
Dla romantyków to było za klasyczne. U progu romantyzmu powstaje inna natura, północna, w której filozofię przekłada się na krajobrazy. Bo północ to nie świat, lecz obraz świata. Czy świata na pewno? W ten obraz wmalowano imaginacyjny portret oczekiwanego bohatera wieku, który miał równie mężnie walczyć z podłą współczesnością, jak jego praojcowie z surową naturą. Awanturniczy heroizm tego przyszłego człowieka epoki zapowiadały burze z piorunami i wszelkie operowe rozpętanie żywiołów. Wzniosłość jego ducha antycypował majestat gór i mórz. Rychłe wejście na scenę wróżyły porozwieszane na północy mgły i tajemnice. A niepokój epoki oczekującej Mesjasza wyrażał się zapewne w ogólnym niepokoju: w niespokojnej fali, porywistym wietrze, migotliwym świetle księżyca, łomocie skrzydeł nocnych ptaków, w tym wszystkim, co zapowiada i zapowiada bez końca jakąś wspaniałą katastrofę. Oczywiście bohater epoki, kiedy się już pojawił, był trochę inny, niż się spodziewano.
Nie przemalowuje się jednak bezkarnie człowieka na żywioły. Natura została doszczętnie zsubiektywizowana, ale i człowiek przejął pewne rysy pejzażowe. Co ma wspólnego Werter z Ar-marem, Egdalem, Eratem i ich krwawymi rodzinnymi porachunkami? Niewiele - przynajmniej na razie. Więcej chyba z wiatrem, który ich owiewa, z morzem i skałami, na których leżą ich trupy, po których błądzą ich duchy. W czasie ostatniej wizyty czyta Lotcie najbardziej północną literaturę epoki — Pieśni Osjana — zapowiadając to, co nieuchronne jak żywioł: miłość i śmierć. Werter jest naturalnie romantyczny. AJe^gifcof^ jest już inna. XV\
Romantycznej natury nie pyta się, jacy jesteśmy, jacy powinniśmy być i jakie mamy prawa. Pyta się ją o to, co być musi -o przeznaczenie. Nie ma już ogrodu natury. Żadnego zamknięcia, ładu, bezpieczeństwa. Od XVIII wieku pracowano nad ogrodami, żeby stawały się coraz bardziej naturalne. Przyszedł romantyzm, jak powódź w Werterze, zniszczył prawo i ogród. Człowiek romantyczny jest obywatelem „wolnej okolicy". Góry, morza, stepy, pustynie romantyczne nie mają końca ani granic. Otwierają się w nieskończoność - absolut i niewiadome. Ważne jest nie to, co jest, lecz to, co jest poza tym, dalej. Czym człowiek jest poza sobą. Metafizyka jest odczuwana egzystencjalnie. Gwałtownie i osobiście odczuwana: „Skąd przychodzimy i dokąd idziemy - oto pytanie, pytanie, które trzeba rozstrzygnąć. Nie dość już mówić ludziom, że przychodzą z nicości i idą do nieba czy też do piekła. [...] Ludzkość potrzebuje i ma już prawo wiedzieć coś więcej o tych tajemniczych krainach"13 - mówił Mickiewicz. Natura staje się jakby przestrzenią, „skąd przychodzimy, dokąd idziemy".
Dziecko niedawno stamtąd przyszło. Umarły odszedł tam niedawno. Tylko oni coś wiedzą osobiście o tych krainach, które najbardziej na świecie, czy raczej za światami, interesowały romantyków. Dzieci zachowały ich niejasną pamięć. Czy wiadomo na przykład, skąd zna swoje średniowieczne modlitwy mały Nepomuk-Echo w Doktorze Faustusie? „O nie, wolę pozostawić całą tę sprawę w zawieszeniu i zakładam, że nie potrafiłby mi dać żadnej odpowiedzi"14. W tej zjawiskowej istocie, która „przybywa" nieoczekiwanie, darzy niepojętą łaską, wiernie i z upodobaniem towarzyszy demonicznemu artyście, której w chorobie mąci się mózg i która umiera wśród cierpień, Mann powtórzył romantyczny mit dziecka w całej jego zagadkowości. Stylizował zupełnie jawnie. Uczynił z Echa postać najoczywiściej niebiańską, odtwarzając metafizyczny blask, zatopiony już wówczas w powodzi sentymentalnych utożsamień i psychologicznych rekonstrukcji. W Echu urzeka „osobliwa zawartość wewnętrzna, jego doniosłość jako postaci dziecka na ziemi, jako doznania niebiańskiego i, powtarzam, doznania posłannictwa"15 - tłumaczy narrator. Enigmatycznie nazywane aniołkiem, wiadomo przecież, kim właściwie Ono jest. Mann sam tak opisał osobliwe połączenie miłości i dystansu, z jakim tworzył Nepo-muka: „przedstawiłem wdzięk tego uroczego przybysza z krainy elfów, wzmogłem czułość dla niego w mym sercu poza racjonalne granice, do takiej słodyczy, która potajemnie każe ludziom wierzyć w boskość, w nawiedzenia z daleka, w epifanię"16. „Tak, on jest z daleka - kiwnął głową Adrian z uznaniem i wzruszeniem"17.
Posłaniec z daleka świadczy, że jest dal. I nic nie powiedziawszy, odchodzi daleko. Nie odkupią grzechów, nie zbawia, nie głosi dobrej nowiny. Jest kalekim powtórzeniem tamtego Dziecka. Powinien je powtarzać, chciałby powtarzać; nie może, choruje i umiera.
Nigdy przed romantyzmem dzieci nie były tak bogato obdarowane. Nigdy dotąd sztuka nie była dla nich równie hojna i tkliwa. Stworzono im krainy łagodności nie znanej na ziemi i fantastyczne zabawy. Wigilijne opowieści Hoffmanna, zaczarowane flety Mozarta - w ileż poezji i muzyki romantycznej wpisano ich milczące zasłuchanie! Dziecko miało własny gotycyzm i własną sielankę. Było aniołkiem, listkiem, kwiatkiem, płomykiem, motylkiem, gołąbkiem18. Opisano je najczulszymi słowami, otwarto przed nim krainy cudów. Ofiarowano miłość ludu i natury. Miało wszystko: naturę, ducha, poezję, miłość. Miało, nade wszystko, stworzony czy odkryty przez romantyków kraj lat dziecinnych. Tylko nie dano mu żyć. Od razu, od początku, życie romantyczne zostało ukazane jako bezwzględna gra z nicością, gdzie stawką jest „ja", a śmierć przeciwnikiem, który zawsze wygrywa. Romantycy powołali przeciw niej gracza z daleka, zaziemskiego. Dziecko umiera, bo jest, jakie jest. Płacze i umiera. Umiera i wygrywa. Wypłakuje irracjonalne racje romantyków.
Żeby miało powody, zostało potraktowane okrutnie. Zabija je historia, zabija natura, zabija rzeczywistość i sztuka. Przybysz z daleka nie może tu żyć, ale nie dlatego, że jest nieprzystosowany. Raczej przystosowany nadmiernie. Zabija go przecież posłuszeństwo głosom tego, nie innego świata. Tyle że nie są to głosy, które do wszystkich docierają. Dziecko nie może się oprzeć wezwaniu króla olch, w powietrzu widzi kolumny duchów, słyszy podziemne sądy umarłych. Słynnym romantycznym „drugim wzrokiem" widzi zbyt dokładnie tę stronę i zawarte w niej wołania losu. Spełnia natychmiast przeznaczenie. Idzie za głosami, jak powinien każdy, gdyby tyle czuł i słyszał. I ginie natychmiast. W przeznaczeniu człowieka, które dziecko spełnia z tak pięknie pospieszną gotowością, zawarte jest więc wołanie do zguby, wszystkimi głosami ducha woła nicość? W tym romantycznym obrazie można zobaczyć zrozpaczoną i dalej niż najbardziej solipsystyczne filozofie posuniętą hipotezę o niemożliwości (nie o nieistnieniu!) rzeczywistości i losu człowieka na ziemi, które są nie do przyjęcia, jeżeli spojrzeć na nie od strony ducha. Pozornie naiwna bezczelność tej hipotezy broni się tylko pozaartystyczną, lecz artystycznie wykorzystaną do końca, do samego końca, aurą wzruszenia, jaka otacza dziecko. Przecież gdyby przełożyć dosłownie, co mówi romantyczne „ja", tworząc ślepe, chore, obłąkane, skazane na śmierć dziecko, tak by to brzmiało: „ja raczej zwariuję i umrę, niż zgodzę się żyć na świecie", „wolę oślepnąć niż patrzeć na rzeczywistość". Romantycy podnieśli bunt i wykrzyczeli swoje argumenty przeciw światu. Tu argumentów nie ma, to co innego:
Idzie sobie pacholę
Przez zagony, przez pole...
Absolutna prostota. Jakby lud „śpiewał poza rozumem".
Teraz nic mi nie trzeba,
Idę sobie do nieba.
Teofil Lenartowicz, Duch sieroty
Czysty liryzm. Czystą rozpacz można tylko wypłakać, bez uzasadnień i tłumaczeń. Płacz to nie jest postawa, to coś mniej i coś więcej. Dziecko jest płaczem poezji romantycznej.
Na płaczu, nierozumnie schodzą te dzieci do głębin, gdzie płonie historyczna lawa wieku, ocierają się o idee i historię. Nie rozumieją nic, a robią straszne rzeczy, i to jest - oczywiście - najstraszniejsze. Tb ta aura emocjonalna, liryczne halo, które może wykrzywić, nadwątlić, rozkruszyć każdą dobrą rację. Pisarze przyznają im moc proroczą. Ale co z tej mocy wynika? Jak często dziecko bywa posłem nieszczęścia i narzędziem złego! Pacholę opowiada szeptem Wacławowi, jak utopiono Marię. Orcio prowadzi ojca do lochów (do grobów, do korzeni) na potępienie i sąd. W Zamku kaniowskim też sprowadza katastrofę przypadkowy mały chłopiec.
Dziecko dokonuje aktów sprawiedliwości nieświadomie, niewinne, przypadkowo. To właśnie jest zagadkowe i wstrząsające. W Armancji napisał Stendhal kilka osobliwych zdań, które by mogły stać się przedmiotem nieskończonych rozważań metafizycznych i psychoanalitycznych. Obarczony wiadomą a przemilczaną przez autora niewinną winą Oktaw idzie pewnego dnia przez las: „Ach! - myślał sobie [...] Jeszcze wczoraj pełno tu było dzieciaków zabawiających się polowaniem; gdyby jakiś niezręczny dzieciak celując zza płotu do ptaka trafił we mnie i niechcący położył mnie trupem, nie miałbym sobie nic do wyrzucenia. [...] Jak widać, całe zachowanie Oktawa zawierało owego ranka drobną przymieszkę szaleństwa. Romantyczne marzenie, by zginąć z ręki dziecka, sprawiło, że zwolnił kroku, a dusza jego pod wpływem przelotnej, połowicznie tylko uchwytnej słabości uchyliła się od rozważania, czy taka śmierć byłaby aktem uprawnionym"19. Czy byłaby aktem uprawnionym? Z ludzkiego punktu widzenia chyba nie. A jednak jakoś dobrze komponowałaby się z jego losem taka sprawiedliwość nieuzasadniona, niewinnie i przypadkowo wymierzona ręką dziecka. Dzieci umierają i zabijają tak, jak muszą. W romantycznym marzeniu o śmierci i o dziecku przypadek jest losem, los przypadkiem, a razem tworzą jakby skrócony wzór ludzkiego życia. Dlatego pewnie owe dzieci są jednocześnie takie prawdziwe i takie sztuczne.
Słowacki chciał zrozumieć tę zagadkową funkcję dziecka. Zawdzięczamy mu najbardziej zracjonalizowaną - i manieryczną - postać Eoliona z Wacława-, przestylizowaną kopię obu naraz. Orcia i Pacholęcia. To blade, obłąkane i nad-poetyckie dziecko wciąż towarzyszy staremu księciu-ojcu, autor zaś nieustannie komentuje ich tajemniczą nierozłączność. A kiedy ślepy Eolion kładzie (nieświadomie) na oczy ojcu-zdrajcy krwawą chustę, młody autor wszystko już chce wyjaśnić:
[...] nieraz jakaś moc grobowa Przekleństwo ojca kładnie w dziecka słowa Lub w obłąkane czynności dziecięce Jakieś piekielne mięszają się ręce I straszne rzeczy czynią dziecka mocą...
Juliusz Słowacki, Wacław
Młody Słowacki racjonalizuje, niszczy i spłaszcza przez nadmierną interpretację to, czego siła leżała w braku jasnych do końca motywów. Ale potwierdza zdecydowanie ambiwalencję dziecka romantycznego, w którym nie ma samego tylko dobra, choć to nie jego wina. Eolion zaś, grając w finale na „ogniu strun", uniesiony gdzieś niejasno wzwyż, w powietrze, jakby spłonął razem ze swoją harfą, zapowiada, mimo pewnego ma-nieryzmu, drugiego, genezyjskiego Eoliona-Lucyfera z Samuela Zborowskiego.
Im bliżej historii, tym więcej apokalipsy i racjonalizacji. Te dzieci ocierają się o piekło najdosłowniej, bo historia w ich wizjach rysuje się infernalnie. Dziecko jest „złe", bo historyczne. Czy bywa narzędziem złego, czy ofiarą, to już inna sprawa. Mimo że niewinne i nieświadome, jest już naznaczone piętnem wszystkich piekielnych chorób wieku. Piętno to, czasem ledwo widzialne, wyczuwa lud, który najszczerzej dziecku współczuje, że takie biedne, bo mądre. Nadczłowieczą obdarzone wrażliwością. Śpiewa mu gwiazdka i kwiatek, ale o czym? O niewoli kraju, o duchu zmartwychwstań. W jasnowidzeniu widzi przeszłość i przyszłość. Zna grzechy ojców, widzi zesłania i szubienicę dla siebie, dla przyszłych pokoleń. U kolebki tego dziecka wypowiedziano błogosławieństwo i przekleństwo. Jeszcze mu się należą złote jabłka, złoty wiek, a już jest w XIX. Trup dziecka podnosi w Dziadach rękę do nieba. Bóg i natura je wybrali, a wiek je zniszczył i skazał. W innym tekście zostaje to dopowiedziane do końca:
[...] gdy u syna twego
W źrenicach błyszczy genijuszu świetność [...]
Wyzwanie przyszłe mu szpieg nieznajomy,
Walkę z nim stoczy sąd krzywoprzysiężny;
A placem boju będzie dół kryjomy,
A wyrok o nim wyda wróg potężny.
Adam Mickiewicz, Do matki Polki
To stygmat wielkich przeznaczeń dzieci w polskim romantyzmie. Narodowe kwiaty zła. Żeby już wszystko było jasne, przeklęte błogosławieństwo losu, od którego nie ma odwołania, związano z matką. Ostatni bard, śpiewając o czynach ojców, będzie uczył romantyczną młodość wielkości, heroizmu, patriotyzmu. Ojcowie są od ideologii. Matki od przeznaczeń. Mickiewicz wie, dlaczego „polskiego losu" ma uczyć matka:
Syn twój wezwany do boju bez chwały I do męczeństwa... bez zmartwychpowstania.
To nie jest ironiczny wiersz! Tu historia staje się przeznaczeniem, żywiołem, katastrofą, wołającą nocą, nieuchronnością.
W Nie-Boskiej obłąkana matka naznacza Orcia drugim imieniem człowieka epoki: „Błogosławię cię, Orciu, błogosławię, dziecię moje. - Bądź poetą" i „Przeklinam cię, jeśli nie będziesz poetą". U schyłku romantyzmu jeszcze jedna matka, u Baude-laire'a, powtórzy - to nic, że odwrotnie, to znaczy tyle samo -przeklęte Błogosławieństwo:
A kiedy za wyrokiem Potęgi złowrogiej Poeta schodzi na świat, to znużenia leże -Jego matka, bluźnierstwa pełna oraz trwogi,
Pięść zaciska na Boga, aż Go litość bierze: „Ach, wolej bym zrodziła gadzin całe sploty, Aniżelibym karmić miała to straszydło!"
przel. Czesław Jastrzębiec-Kozłowski
To drugie zbawienie romantyczne, sztuka; też zamieniona w żywioł, też prowadząca prościutko do piekła.
To nie jest jednoznaczne. Mali wybrańcy, którzy zbyt wcześnie usłyszeli ogromne głosy losu, historii, natury i sztuki, zostają zabici przez głosy i obrazy. Dorosły romantyk będzie nosił w sobie chorobę wieku. Dzieci od tego umierają. Ci wizjonerzy tracą wzrok, tym nazbyt poinformowanym mąci się rozum, ci zbyt mocno czuwający są wywożeni kibitkami na Sybir. Wszystko po to, żeby czytającą publiczność zachęcić, by miała serce, czuła, widziała, słyszała i narażała się na Sybir. Bo przecież nie po to, żeby nawoływać do umiaru i rozsądku. Dzieci mają rację. Tak, mają rację, lecz są chore. Przesłanie wcale nie jest jednoznaczne.
Przychodzą lekarze. Rozsądnie pouczają, że choroba Orcia „zowie się po grecku, amaurosis", i radzą stawiać bańki Eolio-nowi na anewryzm w piersiach. Lekarze są komiczni, bo wiadomo, że dzieci chorują na duszę. Mały Nepomuk „realistycznie" umiera na zapalenie mózgu. Kiedy się wije w konwulsjach, jego śliczną buzię wykrzywiają ohydne grymasy i boskie dziecko zaczyna zgrzytać zębami, Adrian wie, że to jest napaść Nieczystego. I hrabia Henryk także wie, o co chodzi, tak się modląc: „dozwól mi dziecię ukochać w pokoju, i niechaj stanie mir już między Stwórcą i stworzonym". Ale przymierze zostało zerwane.
Przymierze między kim a kim? Między człowiekiem a Bogiem? Człowiekiem i naturą? Między ludem i królami? Jednostką i społeczeństwem? Sercem i rozumem? Kiedy nastąpiła katastrofa: w 1789? w 1812? w 1815? w 1830? Gdzie: w Paryżu, pod Wa-terloo, w Wiedniu, w Warszawie? Wiadomo tylko, że zerwaniu metaforycznego i metafizycznego przymierza można wyznaczyć historyczną datę. Nie najważniejsze, którą. Nie było jednego powodu. Ale wszyscy - Rousseau, Schiller, Chateaubriand, Byron, Michelet, Mickiewicz - trzeba by wyliczyć wszystkie nazwiska epoki - pisali nieustannie, że została zerwana harmonia. Niezależnie od tego, za jaką harmonią tęsknili i jakie wydarzenie przywoływali, byli zgodni, że stała się rzecz nieodwracalna. Jest po katastrofie i już nigdy nie będzie jak dawniej. Może kiedyś powstanie nowa, jeszcze lepsza harmonia, ale na razie jej nie ma. Absolutnie żadnej harmonii. Owszem, powinna być, romantycy nawet wiedzieli, gdzie szczególnie: w miłości, w naturze i sztuce. Oraz w przyszłości. Rozwinięto wielką teorię harmonii: estetykę romantyczną, filozofię natury, historiozofię. Teoria przeczyła praktyce, która do harmonii nie była powołana. W sztuce łowiono jej złudne i chwilowe odbicia. Romantyczne fragmenty pokazywały częściowo totalną harmonię wszechrzeczy. Romantyczna sztuka była paradoksalna. Gertruda Stein by napisała: „była paradoksalna, naprawdę paradoksalna. Wielka sztuka jest zawsze paradoksalna. Tak to jest".
Po co tak omownie, zamiast napisać, że Wielka Rewolucja Francuska podzieliła historię na dwoje? Dlatego, że romantyzm nie jest świadomością Wielkiej Rewolucji. Ona miała własną: oświeceniową, optymistyczną, racjonalistyczną, trochę też sentymentalną. Miała też własną estetykę, jak wiadomo, klasycystycz-nego pochodzenia. Romantyzm jest świadomością romantyczną. Odłóżmy genezę na bok. Romantyzm wyraża romantyczne przekonanie o zerwanej harmonii i romantyczny ból z tego powodu. Wielka Rewolucja była znakomicie zakorzeniona w rzeczywistości, którą formowała. Twórcy praw mieli poczucie swego miejsca i swego czasu. Romantycy nie. Mają poczucie wygnania, oderwania, rozerwania, dysharmonii, emigracji.
Powiedzmy więc może tak: zostało zerwane przymierze między człowiekiem a rzeczywistością. Czym innym jest romantyzm, jeśli nie zerwaniem związku zgody między „ja" a światem, jaki jest? Młodość romantyczna wypowie światu wojnę. Dziecko głosi złą nowinę. Nie głosi. Samo nią jest:
„Moje młode pacholę, gdzież to ty wędrujesz?
Czy z Ziemi Świętej wracasz, że tak utyskujesz?"
„Oh! nie - ja wszystkim obcy wśrzód mojej ojczyzny -
I Śmierć mi zostawiła czarne w piersiach blizny -
I świata jadłem gorszkie, zatrute kołacze -
To mnie ciężko na sercu i ja sobie płaczę.
[...]
Bo w mojej zwiędłej twarzy zamieszkała bladość.
Bo w mej zdziczałej duszy wypleniono radość.
Bo wpływ mego Anioła grób w blasku zobaczy."
„To czegóż chcesz, pacholę?" - „Uciec od Rozpaczy."
Antoni Malczewski, Maria
Pacholę wychodzi wprost ze stepu, z poetyckiego krajobrazu Marii, który wygląda jak setki obrazów zniszczenia: pełen robaków w kwiatach, chwastów, popsutych łon, stojącej mętnej wody, lasów zwalonych nawałnicą, wypalonych dębów, zdziczałych ogrodów, zepsutych serc, pajęczyn, zarośniętych grobów, ciał stoczonych robakami, gdzie wszystko zdaje się wołać: „tędy przeszła katastrofa", i wszędzie widać ślady wypalone uderzeniem piorunu, ale pożar zgasł dawno i popielisko zarosło. Pacholę jest duchem tego krajobrazu. Jest ciche, smutne, tęskne jak step Malczewskiego. Bujny i pusty. Pusty osobliwie - tak puste są cmentarze lub psychika schizofreniczna. Bo tam wszędzie przecież leżą ukryte czyjeś kości, zbroje, groby. Zakopane, zapomniane, zarośnięte, zabliźnione ślady katastrofy, powtarzające się z obsesyjną siłą poetyckiego obrazu, który bez reszty zawładnął wyobraźnią.
Co się stało, nie wiadomo. Wiadomo tylko, że coś złego, że zawsze dzieje się coś złego, że zawsze musi się coś stać; to jest nam powtarzane bezustannie, w każdym robaku i ruinie, w losach Marii i Wacława. Pacholę jest najbliższe tajemnicy. Ono przeżyło katastrofę. Ma na piersi czarną bliznę i nosi wszystkie znaki tego, że już raz umarło. Jest jakby psychiczną grudką popiołu przerzuconą z przeszłości w przyszłość, kształtem obsesji, szyfrem i rozwiązaniem zarazem. Psychoanalityk rzekłby, że Pacholę wciela kompleks Malczewskiego. Może. Jest jednocześnie jednym z romantycznych dzieci i wciela kompleks prądu - o ile tak można rzec. Jest jakby archaicznym wariantem tego wątku, w którym romantyzm się zdradza, nie rozumuje. Zwierza się, nie przemawia.
Pacholę, jak wszystkie dzieci, jest z daleka. W Marii jest nawet z kilku dali. Ze stepu - ziemi pustej, a pełnej grobów -lecz także z krainy „mirtów i cyprysów", podszytej wspomnianą mimochodem Ziemią Świętą - z ziemi szczęśliwej, której kolory rajskie i południowe jednak wyblakły, jakby już zapowiadając „spróchniały obraz Edenu" z Nie-Boskiej. Pacholę pochodzi jeszcze z jakiejś dali czasowej, sprzed katastrofy. Podobnie zresztą jak Orcio, o którym w prologu do II części się mówi, że takie dzieci „może [...] bywały przed upadkiem Adama" - zapewne wtedy były zdrowe.
Ta wszystkie dale, gdzie się miesza Biblia i Rewolucja Francuska z wewnętrzną rewolucją, w której wyniku „ja" romantyczne mówi: „jest »ve mnie dwóch ludzi", sygnalizują, że Pacholę jest najbliższe tajemnicy, że jest ono najbardziej „wewnętrzną" postacią tej opowieści o „ciemnym ludzkich uczuć i posępnym lesie", gdzie zdarzenia są kształtem uczuć, nie ich przyczyną. Pacholę jest porte--parole narratora, jego lustrzanym odbiciem20. Nie mówi jednak nic więcej niż narrator. Ani narrator nie mówi, kim jest jego porte--parole. „Za to", jeśli tak można powiedzieć, mocnym, bo nie umotywowanym fabularnie — tak, widać, oczywistym wewnętrznie -węzłem nieszczęścia i zła wiąże Pacholę z Wacławem:
Lecz któż był ten człek mały z okiem zapłakanem?
Czy Duchem jego losu? Aniołem? Szatanem?
Czy szczerze drażni męki lub smutek z nim dzieli?
Nie wiem - objął rycerza i w czwał polecieli.
Antoni Malczewski, Maria
Zapewne był „Duchem jego losu", ale co to znaczy? Tak można pytać o wszystkie romantyczne dzieci i nie należy oczekiwać jednoznacznej odpowiedzi. Odpowiedź ma kształt opowieści. Inaczej mówiąc, odpowiedzią jest fakt, że w życiu czy wędrówce (co znaczy to samo) romantycznego „ja" jest taki fragment, w którym bohaterowi towarzyszy dziwne dziecko.
To nie jest jasna opowieść, nie ma jednej, czystej, kanonicznej wersji. Najczystsza jest, jak zwykle, rekonstrukcja - Mannow-skie Echo. Król olch i Maria to jakby wersje archaiczne. Choć są literaturą, mają w sobie tę niejasną złowrogość, która jest właściwa najstarszym, barbarzyńsko amoralnym opowieściom o rzeczach nadprzyrodzonych. Przejmująco chropawa Maria, z jej częstochowskim rymem, z jej boleśnie ekspresyjnym, nieposłusznym i sztywnym językiem, ta opowieść wyłamywana na siłę ze słów i gramatyki, robi wrażenie, jakby była pierwszą poezją napisaną po polsku. Jakby Malczewski nie znał języka, w którym pisał, i nie miał formy na to, co musiał opowiedzieć. A czuje się, że musiał — i że do tego zupełnie nie nadawał się elegancki, doprowadzony do perfekcji język Krasickiego czy Trembeckiego. Te wszystkie stany emocjonalne i abstrakcje, które Malczewski pisał zagadkowo dużą literą, wyglądają przecież tak, jakby chciały się zamienić w postacie. Bo ich żywotności nie wytłumaczy sama tylko tradycja barokowa i zwyczaje drukarskie! Cierpliwość, Pokora, Miłość, Nadzieja, Przyjaźń, Śmierć, Noc, Natura, Nieszczęście, Złość, Zemsta, Chwała,
Cnota, Obłuda, Zgryzota mają niewiele mniej osobowości niż Strach z Imaginacją w Kordianie. Coraz od nich gęściej pod koniec poematu. Istnieją coraz intensywniej. Intensywniej niż Miecznik, Maria, Wacław, którzy robią wrażenie somnambuli-ków w transie albo postaci śnionych przez kogoś.
Tak świadomość mistyczna zaludnia świat i daje własnym projekcjom autonomię. W ten sposób rodzili się kiedyś podobno bogowie. I tak też zjawia się Pacholę, na które nie było nazwy w uczuciach ani wśród abstrakcji. Jest absolutnie nowe. Nie jest Nieszczęściem, Zemstą, Naturą, Zgryzotą, lecz Pacholęciem. Najgłębsza subiektywność odrywa się od opowiadającego, uzewnętrznia, zaczyna żyć samodzielnie i symbolicznie.
Pacholę trzeba sytuować między narratorem i Wacławem. To lustrzane odbicie czy sobowtór ich obu. Jesteśmy w samym centrum romantyzmu, gdzie ręka drży, gdy trzeba pisać o jakimś „ja" lirycznym, tak osobiste, żywe przemawia tu „ja" - ale przecież słychać, że nie prywatne, nie autorskie. Na dodatek przemawia w obu naraz, w bohaterze epoki i dziecku. A czyją matkę chwalą Duchy śpiewające hymn nad dzieckiem-Eolionem u Słowackiego w Samuelu Zborowskim?
Błogosławiona jest - ta co się zowie
Między Duchami Boga - moje zdrowie.
Błogosławiona łaską nad jej synem...
To nie fragmentaryczny zapis procesu twórczego. Jesteśmy w punkcie, w którym czujące „ja" szuka własnej logiki, rozwija się w opowieść o życiu, przetwarza w mit egzystencjalny. W punkcie, w którym psychologia się uzasadnia i uświadamia sobie jako los. Najgłębsza subiektywność wydostaje się na zewnątrz i staje opowieścią wzorcową, powtarzalną w całości lub w oderwanych fragmentach, opowieścią ważną dla całego prądu, schematyczną i jakby rytualną — a więc, zapewne, chwytającą) przekazującą i powtarzającą w kółko jakąś nową wiedzę o człowieku, zawartą tylko w tej opowieści, nigdzie indziej.
Dzieci wiernie towarzyszą romantycznym bohaterom. Rytm dwóch postaci jadących razem niebezpieczną drogą powtarza się, rzucając cień na dziecko i jasny odblask na potępieńca. Ile razy bez fabularnego uzasadnienia, z mityczną nieomylnością pojawiają się ci dwaj! Wacław i Pacholę. Hrabia Henryk i Orcio. Książę i Eolion. Drugi Książę i drugi Eolion. Kilka razy znów ślepe dzieci stowarzyszone z królami i przeznaczeniem w Kró-lu-Duchu - jak strzępy tej samej baśni. Adrian Leverkiihn i Nepomuk. Nawet u Byrona - Kain i jego mały syn, pierwsze dziecko na świecie, nad którego kolebką wyraźnie jest zapowiadane to Dziecko, które przyjdzie. Ojciec i syn. Zdrajca i niewinny. Artysta pozbawiony serca i kalekie wcielenie „żywej poezji". Stoicko dumny byronista i „mały człowiek z zapłakanym okiem". Bohater demoniczny o ciemnym blasku upadłego anioła i ociemniały zagubiony anioł. Romantyk, który faustycznie i artystycznie przekracza granice wyznaczone człowiekowi, oraz dziecko ze śladami łaski zza granic, z tamtej strony. Ciągle w jakiejś niebezpiecznej drodze, razem — jakże dwuznaczni! Dziecko z równie wierną gotowością towarzyszy bohaterowi, jak Lenora jechała z upiorem na zaświatowe zatracenie. Ale kto tu właściwie zatraca się do końca? Zawsze przecież ginie to ślepe dziecko. W dziecku nic demonicznego niby nie ma, a przecież to ono idzie ślepo w noc i przeznaczenie, wraca, skąd przyszło, w te ciemne kraje leżące poza rozumem.
Jak blisko tu jesteśmy podstawowych pierwiastków wyobraźni, niech świadczy zwierzenie Schulza: „Nie wiem, skąd w dzieciństwie dochodzimy do pewnych obrazów o rozstrzygaj ącym dla nas znaczeniu. Grają one rolę tych nitek w roztworze, dokoła których krystalizuje się dla nas sens świata. Do tych obrazów należy jeszcze u mnie obraz dziecka niesionego przez ojca przez przestrzenie ogromnej nocy, rozmawiającego z ciemnością. Ojciec tuli je, zamyka w ramionach, odgradza od żywiołu, który mówi i mówi, ale dla dziecka ramiona te są przezroczyste, noc dosięga je w nich i poprzez pieszczoty ojca słyszy ono nieustannie jej straszliwe perswazje. I znękane, pełne fatalizmu odpowiada na indagacje nocy, z tragiczną gotowością, całkiem zaprzedane wielkiemu żywiołowi, od którego nie ma ucieczki"21.
To przecież nie natura ten żywioł? Ani duch? Ani śmierć? Wszystko razem. Wszystko, skąd przychodzimy, dokąd idziemy, co poza nami, czym jesteśmy poza sobą. Można się jednak, idąc, bać, że się poleci za daleko w dal, którą pomyśleć już było za daleko.
Z tej dali przychodzą w romantyzmie dzieci i umarli. Upiory - poza balladami - mają zbyt wiele do powiedzenia o ziemi, żeby były prawdziwie metafizyczne. Gustaw wprawdzie mówi, że nie wie, czy idzie z piekła, czy z raju, ale zaraz się okazuje, że to była tylko miłość. Dzieci nie mają wiele do powiedzenia
0 ziemi. Wyczerpują się w jednym geście. Znaczą więcej, bo znaczą mniej konkretnie. Są poza rozumem, bez adresu.
Dlaczego? Odchodzą, skąd przyszły, ale dlaczego tak boleśnie? Skąd ich dziwne choroby? Rozumiemy, że to metafizyczne dzieci, skazane na niebyt. Dlaczego dodatkowo jeszcze są ślepe
1 obłąkane? Hrabia Henryk ma taką dziwną myśl: „możeż być duch szczęśliwym, świętym i obłąkanym zarazem?". To się nie mieści w granicach rozumu i ledwo się mieści w granicach serca. Pod wpływem jakich przerażeń romantyczna wyobraźnia stworzyła ten kaleki cud, monstrum budzące miłość i stawiające opór świadomości?
Do nas to może mniej przemawia, ale czym kiedyś było, można zrozumieć przez analogię. Jednym z najtrafniej „mitycznych" obrazów naszej współczesności były chyba obłąkane żółwie z filmu Mondo cane. A gdyby one zatraciły poczucie kierunku nie przez człowieka, bez powodu? Obłąkany człowiek mieści się w naszym pojęciu; niejasno czujemy, że obłęd jest ceną, którą część z nas płaci w imieniu gatunku. Ale zwierzęta! Dlaczego?
Dziś dręczą nas chore drzewa i obłąkane zwierzęta. Dlatego że chorują — ale może i dlatego że dziś też, choć w sposób inny niż w XVIII wieku, chcemy wracać do natury, w której szukamy sobie głębszych życiowych fundamentów. Czujemy się spokrewnieni ze zwierzętami, tęsknimy do bezpieczeństwa ich gniazd, ciepła ich sierści. Człowiek romantyczny sądził, że spokrewniony jest z duchami. Grunt zaś usuwał mu się spod nóg, gdy filozoficzny irracjonalizm razem z emocjonalnym subiektywizmem ukonkretniały się jako duch wariata albo obłąkany duch. Najniebezpieczniejsze światopoglądowo, by tak rzec, romantyczne sceny odbywały się w szpitalach wariatów. Podobnie obłąkane dziecko jest wyrazem (drogowskazem?) najgłębszych fascynacji i lęków człowieka XIX wieku o fundament budowli niebezpiecznie wysuniętej „ponad" i „poza". Udają, że się boją tego, co ich pociąga najbardziej na świecie?
Z punktu widzenia oficjalnej antropologii i filozofii obraz dziecka wygląda na herezję: widać tu jak na dłoni, że dla ducha nie ma miejsca na tym świecie, że jest on patologią. Mówi się niby to samo co w bojowym zawołaniu młodości: „rozumni szałem", lecz jakże innym tonem! Mimo całej — dwuznacznej nieco
— sympatii, jaką otacza je natura, dzieci źle się czują na świecie. Chorują od istnienia. Zaczęło się od naturalnych praw, kończy
— na obłąkaniu ducha. Jak cały romantyzm. Wywodzi się z Rousseau, kończy na Kierkegaardzie. Komentarz do tej mitycznej historii brzmi: Rozpacz jest chorobą na śmierć: „Człowiek jest duchem. Ale czymże jest duch? Duch jest jaźnią. Ale co to jest jaźń? Jaźń jest stosunkiem, który ustosunkowuje się do siebie [...]. Człowiek jest syntezą nieskończoności i skończoności, doczesności i wieczności, wolności i konieczności, jednym słowem syntezą. Synteza ta to połączenie dwóch czynników". Odczucie siebie jako syntezy i stosunek do niej jest jaźnią. A jaźń jest rozpaczą, „rozpaczą nieudanego połączenia". Form rozpaczy jest wiele; ona różni człowieka od zwierzęcia - pisze Kierkegaard
— i jest nieodłączna od istnienia, bo „stosunku do samego siebie człowiek nie może odrzucić, tak samo jak nie może odrzucić samego siebie..." Jest to choroba na śmierć. To znaczy choroba, w której człowiek rozpacza, że nie może stać się sobą ani pozbyć się siebie, i „nie może znieść tego, że nie może pozbyć się siebie"22. Nieudane połączenie, poznawszy w jaźni swoją nieuda-ność, pragnie się rozłączyć. Świadomie albo nie, z buntem lub rezygnacją, jaźń nie zgadza się na siebie, nie może znieść własnego istnienia. A ci, którzy nie rozpaczają, nie chorują, nie umierają, już umarli. Mickiewicz wtedy pisał: „kamienni ludzie".
Romantyczne dzieci, nie mając o tym pojęcia, żyją w najczystszej, bo nie umotywowanej niczym więcej jak samym bytem, rozpaczy. Są dosłownie chore na śmierć. Każde, gdyby zapytać jego ducha, odpowiedziałoby jak u Malczewskiego: „«To czegóż chcesz, pacholę?» — «Uciec od Rozpaczy»".
Już dziecko rozpoczyna romantyczną grę z nicością. Każdy człowiek ma prawo do wolności i wielkości, brzmiała optymistyczna teoria. Każde serce jest tyle warte co ziemia, każda dusza równa się kosmosowi, grzmiał maksymalizm romantyczny. Baudelaire dodawał potem: „W Deklaracji Praw Człowieka zapomniano o dwóch prawach: o prawie do zaprzeczania sobie i prawie do odejścia". Bezpieczne to wszystko nie jest, ale kłopotliwego sublokatora, który zamieszkał jako drugi w „ja", głosi swe prawa do przeczenia i odejścia, trzeba szukać po niebezpiecznych drogach, jakimi chodzi - na samej krawędzi nicości. Tam, gdzie się rozpływa nie tylko myśl, ale nawet język - a jeszcze są tacy pisarze jak Nerval. Pod tym względem romantycy byli niezawodni. Zawsze zaczynali od ogłaszania klęski, niemożliwości, żeby następnie robić to, co niemożliwe, budować z ruin, żyć śmiercią i pisać Pamiętniki zza grobu.
Dziś korzystamy z romantycznych wynalazków, zapomniawszy po trosze ich sensu. To znaczy niby wiadomo, że przed Rousseau nikt nie wpadał na pomysł, że tylko w dzieciństwie żyje się prawdziwie. Przed Freudem nie było wiadomo, że dorosły od środka jest zamurowanym w sobie nieszczęśliwym dzieckiem. Nie zawsze też było oczywiste, że sztuka ma się rozwijać przez jakieś wieczne powroty, jak filozofia do Kanta, sztuka do dziecka. Zanim Proust odkrył światy pamięci w smaku herbatnika z dzieciństwa, zanim wyobraźnia wyzwolona popłynęła „poziomkowymi rzekami" Rimbauda, zanim Fellini sfilmował jeszcze raz to wszystko, było romantyczne odkrycie dziecka i jego kraju. Odkrycie bez tezy. Współczesność w dużej mierze żyje tym odkryciem, a jeszcze estetyczne i psychologiczne eksploatacje tej kopalni nie wyczerpały. Pewne możliwości zostały prawie zapomniane. Staliśmy się jak gdyby głusi na sens egzystencjalny i metafizyczny, czyli na to, co Mann nazywał „posłannictwem" dziecka.
Nie jest łatwy do uchwycenia ten sens. Dzieci romantyczne mają podobny dar jak pewni rzadko spotykani aktorzy, których sama obecność waży na scenie i nadaje inny wymiar wszystkiemu, co przy nich, choć nie z nimi, bywa grane. Każda interpretacja sprowadza się właściwie do banału, że dziecko, jakim byliśmy kiedyś, towarzyszy nam wiernie aż do grobu, choć go dawno nie ma. Ale Orcio, jakże obecny przy hrabim Henryku, Pacholę jadące w cwał z Wacławem wymykają się interpretacji. Jest w nich wszystko, co dało się opisać, ale ważniejsze jeszcze jest niemożliwe do opisania „coś więcej". Wezwanie, urok i pokusa, jak w głosie króla olch. To jeden z najpiękniejszych triumfów romantyków: tu bliska im kategoria nieskończoności zwycięża równie bliską i znienawidzoną nicość. Nie dali dziecku żyć - ale stworzyli w dziecku sobowtóra sięgającego daleko poza życie. Czy można iść dalej? Nie wyszli za to surrealiści. Może niektórzy, może Artaud, kiedy pisał: „Jest coś, co nie wzbrania mi być tym, czym mógłbym być, ale pozostawia mnie, jeśli tak można powiedzieć, w zawieszeniu. Coś przelotnego, co odbiera mi słowa, które znalazłem, co zmniejsza umysłowe napięcie, niszczy stopniowo substancje myśli, nawet pamięć zwrotów, którymi się człowiek wyraża"23. Jak gdyby przenikanie na tamtą stronę było jednocześnie zanikaniem po tej stronie. Właściwie to logiczne.
Przesłanie z tamtej strony umyka, co tylko wzmaga jego intensywność. Zamiast przesłania mamy samego posłańca, który nic nie mówi, a świadczy samym sobą. Co? Samą dal. Wszystkie możliwe dale. Metafizykę, naturę, rajskie dzieciństwo, żywą poezję — jakieś kraje utracone bezpowrotnie i wiecznie, w tęsknocie, obecne. Różne romantyczne zaświaty. Dziecko je potwierdza i przeczy im, głosząc swoją złą nowinę. Samo jest spoza świata, nie należy do tego, ale do innego świata, a jednak chodzi po ziemi. To dziecko wcale nie jest nam bliskie. Sentymentalne identyfikacje z dziećmi autorów różnych wspomnień, którzy wierzą, że pisząc, są jeszcze tymi, którymi wtedy byli, to pomysł realistów. Romantyczne dziecko było jednym z sobowtórów Każdego, obcym już dorosłemu „ja". Echem z daleka. Romantykowi dla właściwej edukacji sentymentalnej przydano dwóch takich egzystencjalnych towarzyszy, którzy są nim poza nim - upiora i dziecko.
Prowincja
Ogólne zaciemnienia
Romantyk pochodzi z prowincji. Socjologicznie i lirycznie. Ma na prowincji dom rodzinny, przyjaciela, ruiny zamku, ballady i romanse, tam słucha ostatniego barda, brata się z ludem, patrzy w serce, przeżywa pierwszą miłość, pierwszą śmierć i sam umiera po raz pierwszy, a wreszcie z prowincji ucieka. Do stolicy, gdzie dalej jest tym, który pochodzi z prowincji.
