Zadan ebook

Agnieszka Matusiak-Bakuła

Uniwersytet Wrocławski

ORCID: 0000-0003-0329-1379

Mateusz Świetlicki

Uniwersytet Wrocławski

ORCID: 0000-0001-7009-3837

Konkwistador jako metafora zmiany paradygmatu, czyli Serhij Żadan jako zdobywca języka iwyobraźni

Figura konkwistadora jest zazwyczaj utożsamiana zpodbojem ikolonizacją. Jednakże tytuł niniejszego tomu, pierwszego polskojęzycznego zbioru poświęconego twórczości Serhija Żadana, nawiązuje do jej postrzegania jako metafory zmiany paradygmatu iroli twórcy jako kreatora nowej przestrzeni kulturowej. Twórczość idziałalność publiczna tego prozaika ipoety stanowią wyjątkowy wkład wrozwój kultury nie tylko ukraińskiej, ale również europejskiej iświatowej, atakże wobronę wartości wolności, solidarności igodności ludzkiej. Jak pokazują zgromadzone tu teksty, działalność literacka, społeczna iartystyczna Żadana przed Rewolucją Godności związana była głównie zszeroko rozumianą kwestią liminalności (tożsamościowej, społecznej, systemowej), po 2014 roku zaś, aszczególnie po 24 lutego 2022 roku, autor Internatu wciąż redefiniuje ukraińską tożsamość wwarunkach wojny idekolonizacji. „Konkwistador” wtym ujęciu oznacza inicjatora nowego porządku symbolicznego, który wypiera imperialne narracje iotwiera Ukrainę na Europę. Jego poezja, proza idramat przełamują stereotypy oUkrainie iukazują ją jako przestrzeń wolności, buntu isolidarności. Wefekcie powstaje nowa mapa mentalna – od Donbasu po Charków, wktórej lokalne doświadczenia stają się uniwersalne. Pisarz wprowadza do literatury język ulicy, muzyki iwojny, który staje się nośnikiem wartości demokratycznych. Żadan jest nie tylko pisarzem, ale także aktywistą, organizatorem pomocy humanitarnej, liderem opinii. Wczasie wojny stał się symbolem odpowiedzialności intelektualisty, który nie ucieka od rzeczywistości, lecz ją współtworzy. To „zdobywanie” przestrzeni publicznej dla kultury ihumanizmu wwarunkach ekstremalnych. Od ponad dwóch dekad Serhij Żadan rozbraja imperialne narracje poprzez literaturę, muzykę idziałania społeczne. Jego twórczość jest aktem odzyskiwania podmiotowości, co wkontekście rosyjskiej agresji ma wymiar polityczny ietyczny. „Konkwistador nowej Ukrainy” to zatem ktoś, kto przywraca Ukrainie jej własną historię iprzyszłość, zdobywając przestrzeń dla wolności wkulturze iświadomości. Wczasie, gdy Ukraina toczy bój nie tylko owłasne terytorium, ale także oprawo do samostanowienia ikulturowej podmiotowości, głos ukraińskiego pisarza staje się symbolem oporu, nadziei iniezłomności. Jego twórczość ipostawa są świadectwem siły kultury jako humanitarnego narzędzia oporu wobec imperialnej przemocy ikolonializmu.

Dla Serhija Żadana twórczość to nie tylko estetyka, ale przede wszystkim narzędzie społecznej ipolitycznej interwencji. Jest to słowo, które trafia prosto wcel. Pisarz wielokrotnie podkreślał, że jego aktywna postawa obywatelska iteksty wswoim zamyśle służą walce oukraińską tożsamość iwolność. Wjego przekonaniu, choć poezja nie powstrzyma czołgów, to jednak język, właściwie użyty, „może służyć do napiętnowania zła iniesprawiedliwości”. Umożliwia pokonywanie słabości oraz „świadczenie izaprzeczanie” narracjom wroga, co we współczesnym świecie stanowi fundamentalny akt walki zpropagandą idezinformacją oraz pozwala zachować prawdę historyczną imoralną. Na Targach Książki we Frankfurcie wpaździerniku 2022 roku wrozmowie zdziennikarzami twórca stwierdził: „Kultura nie może milczeć podczas wojny. Gdy pisarze milczą, oznacza to, że zwyciężył strach. Język pokonuje niepewność, pokonuje strach”1. Wświetle powyższego autor Mezopotamii to jeden znajważniejszych świadkówczasu isumień współczesnej Ukrainy2.

Urodzony w1974 roku wStarobielsku Serhij Żadan reprezentuje pierwsze pokolenia twórców transformacji systemowej. Obecnie jest jednym znajważniejszych głosów współczesnej literatury ukraińskiej inajbardziej rozpoznawalnych pisarzy ukraińskich na świecie. Żadan ukończył ukrainistykę igermanistykę na Charkowskim Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. Hryhorija Skoworody, gdzie w2000 roku uzyskał stopień doktora nauk filologicznych na podstawie pracy oukraińskim futuryzmie (Poglądy filozoficzne Mychajła Semenki), który zdominował pierwszy etap jego twórczości, przypadający na lata 90. XX wieku. Wkolejnym dziesięcioleciu twórczość Żadana płynnie ewoluowała wkierunku postmodernizmu, kapitalnie jednocząc jego stylistykę zrealizmem magicznym ibrutalnym naturalizmem. Pisarz perfekcyjnie połączył wswojej prozie ipoezji wysoki, liryczny język zkulturą masową, tworząc kunsztowny intertekstualny kolaż, wktórym obok siebie funkcjonują zwyczajni ludzie, hipisi, proletariusze, przestępcy iświęci.

Język Żadanowych utworów jest żywy, autentyczny idynamiczny, pełen miejskiego slangu, regionalnych dialektyzmów icelnych, często gorzkich, metafor. Styl ten nadaje jego tekstom surową, niemal rockową energię. Jednak najważniejszą cechą pisarstwa Serhija Żadana – jego powieści, esejów, poezji, dramatów – jest mistrzowskie uchwycenie dramatycznych przemian społecznych itożsamościowych Ukrainy po rozpadzie Związku Sowieckiego, atakże doświadczenia wojny ioporu wobec rosyjskiej agresji. Pierwsze tomy poetyckie Serhija Żadana, Cytatnik (Цитатник) oraz Generał Juda (Генерал Юда), ukazały się w1995 roku, atrzy lata później dołączył do nich tom Pepsi (Пепсі). Wkolejnych dwóch dekadach utrwalił swoją reputację niezwykle płodnego poety: już wpierwszej dekadzie XXI wieku opublikował tomy Ballady owojnie iodbudowie (Балади про війну і відбудову, 2001), Historia kultury początku stulecia (Історія культури початку століття, 2003), Maradona (Марадона, 2007) oraz Etiopia (Ефіопія, 2009). W2012 roku ukazał się tom Broń palna inoże (Вогнепальні й ножові), nagrodzony wukraińskim konkursie „Książka Roku”, anastępnie przełożony na język rosyjski. Wśród tomów poezji powstałej po wydarzeniach Majdanu są między innymi Życie Maryi. Księga wierszy iprzekładów (Життя Марії: Книга віршів і перекладів, 2015), Templariusze (Тамплієри, 2016; nagroda LitAccent Roku 2017), Antena (Антена, 2018), Lista okrętów. Nowe wiersze, 2018–2019 (Список кораблів: Нові вірші, 2018–2019, wyd. 2020) oraz Psalm lotnictwa (Псалом авіації, 2021). WUkrainie ukazało się ponadto kilka wyborów jego utworów, często uzupełnianych nowymi tekstami, takich jak Lili Marleen (Лілі Марлен, 2009), Dynamo Charków (Динамо Харків, 2014) – również nagrodzony wkonkursie „Książka Roku” – oraz 30 dowodów na istnienie Boga (i29 zaprzeczeń) (30 доказів існування Бога [і 29 заперечень], 2014).

Od ponad dwóch dekad Żadan regularnie publikuje zarówno poezję, jak iprozę. Wwielu wczesnych wierszach, powieściach iopowiadaniach powraca do przełomu lat 80. i90., okresu transformacji od komunizmu itotalitaryzmu ku demokracji, atakże do czasu nasilającej się globalizacji ikonsumpcjonizmu oraz ułatwionego podróżowania. Jako prozaik zadebiutował w2003 roku tomem opowiadań opodróżowaniu – rozumianym zarówno dosłownie, jak imetaforycznie – zatytułowanym Big Mac (Біґ Мак). W2007 roku książka została wznowiona jako Big Mac² (Біґ Мак²) zdodatkowymi opowiadaniami, aw2011 roku ukazało się rozszerzone wydanie Big Mac iinne historie (Біг Мак та інші історії). Pierwsza powieść autora, Depeche Mode (Депеш Мод, 2004), odniosła wUkrainie sukces zarówno krytyczny, jak ikomercyjny, anastępnie została przetłumaczona na dwanaście języków. Nastolatkowie będący bohaterami książki próbują odnaleźć swoje miejsce wświecie gwałtownie zmieniającym się po upadku Związku Sowieckiego. Narratorem jest trzydziestoletni mężczyzna, który wretrospekcjach powraca do momentu swojego pierwszego upicia się wwieku czternastu lat, tuż przed rozpadem komunizmu, by następnie opisać wydarzenia roku 1993. Młodzi bohaterowie próbują się zdystansować wobec sowieckich wartości reprezentowanych przez pokolenie rodziców, lecz mimo sporów zojcami czy figurami ojcowskimi często powielają ich wzorce zachowań. Ojcowie, wychowani wsystemie totalitarnym, postrzegają synów jako burzycieli dawnego porządku społecznego.

Kolejne książki Żadana jedynie umocniły jego pozycję jako jednego znajpopularniejszych współczesnych pisarzy ukraińskojęzycznych. W2005 roku opublikował retrospektywną powieść Anarchy in the UKR, która – co zperspektywy roku 2026 może zaskakiwać – spotkała się zdużym uznaniem wRosji izostała uznana za jedną znajlepszych książek roku podczas Moskiewskich Targów Książki w2008 roku. Powieść stanowi kronikę podróży przez Donbas, azarazem symboliczne rozliczenie zlatami 80. – okresem dzieciństwa głównego bohatera. Protagonista odwiedza miejsca swojego dorastania iwspomina ludzi, którzy ukształtowali jego tożsamość. Anarchy in the UKR ukazuje chroniczną chorobę społeczeństwa postsowieckiego, które nie potrafi normalnie funkcjonować zpowodu nieprzepracowanej jeszcze traumy totalitarnej3. Kolejna publikacja, Hymn demokratycznej młodzieży (Гімн демократичної молоді, 2006), zbiór sześciu opowiadań ozmaganiach młodych Ukraińców ztransformacją rynkową oraz rozczarowaniem obietnicami emigracji na Zachód, doczekała się kilka lat później adaptacji teatralnej wNarodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki wKijowie.

Spory sukces komercyjny przyniosła autorowi powieść Woroszyłow­grad (Ворошиловград, 2010). W2018 roku została zekranizowana jako Dzikie pole (Дике поле, reż. Yaroslav Lodygin) ibył to jeden zpierwszych filmów, wktórych większość bohaterów posługuje się surżykiem – mieszaniną języka ukraińskiego irosyjskiego. Powieść otrzymała nagrodę BBC Książka Roku (2010) oraz BBC Książka Dekady (2014), atakże Nagrodę Literacką im. Jana Michalskiego. Niemieckie tłumaczenie (Voroshilovgrad.Die Erfindung des Jazz im Donbass) uhonorowano nagrodą Brücke Berlin. Książka odniosła również sukces wRosji, gdzie nazwano ją manifestem pokolenia. Trzydziestotrzyletni bohater powieści, Herman, ucieka przed odpowiedzialnością. Paradoksalnie, mimo że jest historykiem, obawia się konfrontacji zwłasną przeszłością. Powrót do Donbasu uświadamia mu jednak, że życie oparte na zapomnieniu inieustannej ucieczce przestaje mu odpowiadać; zaczyna także doceniać swoją ojczyznę jako przestrzeń mającą własną godność ipiękno, nawet jeśli znajduje się wstanie kryzysu4. Zkolei opublikowana w2014 roku Mezopotamia (­Месопотамія) uchodzi za najbardziej nietypową inajmniej komercyjną powieść autora, gdyż składa się zdziewięciu opowiadań itrzynastu wierszy. Jest to zarazem jedno znajbardziej dojrzałych iintertekstualnych dzieł Żadana oraz pierwsze, które koncentruje się przede wszystkim na współczesnym Charkowie ijego mieszkańcach. W2016 roku książka otrzymała tytuł Ukraińskiej Książki Roku przyznawany przez Prezydenta Ukrainy, apolski przekład został uhonorowany Nagrodą Angelus.

Wtym miejscu należy podkreślić, że jedną znajistotniejszych zasług Serhija Żadana jest przyczynienie się do wzmocnienia ukraińskiej tożsamości na terenach, gdzie była ona systematycznie wypierana.Twórca uczynił Wschodnią Ukrainę (Donbas, Charkowszczyznę) centralnym tematem literatury ukraińskiej, demitologizując ten region iintegrując go zogólnoukraińskim kanonem kulturowym. Wiele jego dzieł to literackie mapy Wschodu, regionu, który często był marginalizowany lub niezrozumiany. Pisarz błyskotliwie iprzekonująco wydobył jego złożoność, specyfikę iniezłomność, przeciwstawiając się narracji o„rosyjskojęzycznym” czy „separatystycznym” Wschodzie5. Śmiało można powiedzieć, iż jego utwory działają niczym czuły sejsmograf, bezzwłocznie reagujący na społeczno-polityczne trzęsienia ziemi. Jego twórczość, zwłaszcza ta po 2014 roku, stanowi bezkompromisowe iprzenikliwe, głęboko zapadające wpamięć świadectwo wojny. Jest tak choćby wpowieści Internat, wktórejpisarz wnikliwie oddaje psychologiczną iegzystencjalną pustkę życia na linii frontu, śledząc podróż bohatera, który musi wydostać siostrzeńca ze strefy okupowanej. Zkolei zbiory poetyckie, takie jak Życie Maryi czy Templariusze, scalają motywy biblijneimiłosne zsurową, okrutną frontową rzeczywistością. Co istotne, Żadan nie tylko odzwierciedla ból istraty, ale też heroiczną niezłomność icodzienny, uporczywy opór. ­Jednocześnie oddaje głos tym, którzy są bezpośrednio dotknięci konfliktem. Dzięki umiejętnemu połączeniu głębokiego lokalnego zaangażowania zuniwersalnym językiem sztuki Serhij Żadan stał się twórcą, którego słowo iczyny rzeczywiście przenoszą ideę ukraińskiej wolności igodności do świadomości międzynarodowej. Przyczyniają się do tego także liczne spotkania, festiwale iperformanse literackie, wktórych pisarz intensywnie uczestniczy iwten sposób buduje sieć kontaktów pomiędzy ukraińskimi, polskimi, niemieckimi czy amerykańskimi intelektualistami iartystami. Wefekcie powstaje przestrzeń dla wspólnego konstruktywnego namysłu nad współczesnym światem. Zapewne dlatego dzieła Serhija Żadana zostały przetłumaczone na kilkanaście języków6, zdobywając liczne prestiżowe nagrody7.

Oddawana do rąk czytelników monografia stanowi wieloaspektowe spojrzenie na twórczość Serhija Żadana, ukazując ją wperspektywie literackiej, kulturowej, społecznej ipolitycznej. Autorzy poszczególnych studiów analizują zarówno poetykę jego tekstów, jak iich znaczenie dla współczesnej tożsamości ukraińskiej. Dwa pierwsze teksty autorstwa Jarosława Ławskiego iBeaty Waligórskiej-Olejniczak to recenzje przygotowane zokazji nadania pisarzowi doktoratu honorowego. Stanowi to znaczący gest solidarności społeczności akademickiej Uniwersytetu Wrocławskiego zUkrainą ijej walką owolność, tożsamość ikulturę. Jest to także istotne potwierdzenie roli Wrocławia jako miasta otwartego na Globalny Wschód, wspierającego kulturę ukraińską idialog międzykulturowy, jak też wymowne uhonorowanie twórcy, którego dzieło przekracza granice literatury, stając się świadectwem epoki inarzędziem oporu wobec przemocy. Takie uznanie wzmacnia również dialog kulturowy między Polską aUkrainą, pokazując, że polskie uniwersytety postrzegają Żadana nie tylko jako artystę – przedstawiciela narodu walczącego owolność, ale także jako myśliciela zdolnego do konstruktywnego kształtowania polityki kulturalnej iwywierania wpływu na procesy humanitarne.

Warto podkreślić, że Serhij Żadan jest od lat obecny wżyciu kulturalnym Wrocławia. Jego twórczość była prezentowana podczas najważniejszych wrocławskich wydarzeń kulturowych: pisarz był gościem na gali ilaureatem Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus przyznawanej przez Wrocław autorom zEuropy Środkowej iWschodniej (2015 rok za powieść Mezopotamia); gościł na Międzynarodowym Festiwalu Opowiadania, który od lat promuje literaturę ukraińską iorganizuje performatywne czytania zudziałem autorów zUkrainy; niejednokrotnie uczestniczył we Wrocławskich Targach Dobrych Książek, gdzie prezentowano jego publikacje wprzekładach polskich tłumaczy, między innymi Michała Petryka; wrocławskie Wydawnictwo Warstwy opublikowało jego tom poetycki Antena, ajego książki są stale obecne wofercie Biura Literackiego, jednej znajważniejszych instytucji promujących poezję wPolsce. Obecność Serhija Żadana jest znacząca nie tylko wżyciu intelektualnym miasta, ale także Uniwersytetu Wrocławskiego. Jego twórczość była, iwciąż jest, wielokrotnie omawiana wramach licencjackich, magisterskich idoktoranckich kursów zzakresu literatur Europy Środkowo-Wschodniej, seminariów imiędzynarodowych konferencji naukowych organizowanych przez Instytut Filologii Słowiańskiej, Instytut Filologii Polskiej, Instytut Filologii Angielskiej oraz Instytut Kulturoznawstwa. Wrocławscy badacze analizowali jego dzieła wkontekście literatury postkolonialnej, dekolonialnej oraz jako przykład nowoczesnej literatury wojennej iobywatelskiej. To właśnie na Uniwersytecie Wrocławskim została napisana pionierska monografia Mateusza Świetlickiego pt. Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt wprozie Serhija Żadana (2016), przybliżająca polskiemu czytelnikowi rozległą panoramę twórczości autora Internatu8. Wtakim kontekście przyznanie Serhijowi Żadanowi tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego to legitymizacja roli literatury (kultury) jako frontu humanitarnego. Fakt ten może stanowić ważką inspirację dla innych autorów, zwłaszcza młodych, do dostrzegania perspektywy międzynarodowego dialogu poprzez twórczość, atakże do odczuwania realnego wsparcia ze strony instytucji europejskich9.

Jak wielokrotnie dowodzą autorki iautorzy tekstów zebranych wniniejszej monografii, Serhij Żadan to nie tylko wybitny pisarz, ale również aktywista izaangażowany obywatel. Po rosyjskiej inwazji w2022 roku pozostał wCharkowie, gdzie organizował pomoc humanitarną, aw2024 roku wstąpił do Gwardii Narodowej Ukrainy, wktórej szeregach pozostaje do dziś. Zkolei koncerty zespołu Żadan iPsy oraz spotkania autorskie, zarówno krajowe, jak izagraniczne, od lat służą jako platforma do zbierania funduszy dla ukraińskiej armii iwspierania cywilów wstrefie frontowej. Wten sposób poezja dosłownie przekłada się na wsparcie materialne, akultura staje się integralną częścią logistyki obronnej. Żadan jest więc dla wielu symbolem odpowiedzialnego za swój kraj intelektualisty, który nie odsunął się od walki, dając moralne oparcie inadzieję ukraińskiemu społeczeństwu. Otransformacji autora Depeche Mode na tle pokolenia niepodległości – od figury nastolatka przez outsidera po przewodnika – pisze Tamara Hundorova. Katarzyna Kuczyńska-Koschany przedstawia poetę jako przywódcę społeczeństwa obywatelskiego, aMałgorzata Kolankowska analizuje jego rolę jako medialnego tłumacza wojny. Studia Anieli Radeckiej oraz Wiery Meniok koncentrują się natomiast na związkach między wojną, kulturą iprzestrzenią publiczną oraz na narodzinach wojennego rękopisu wpoezji Żadana, zkolei Anna Horniatko-Szumiłowicz bada mozaikową poetykę jego zapisków wojennych.

Dalsza część książki skupia się przede wszystkim na przemianach podmiotowości iwspólnoty wrzeczywistości postsowieckiej iwspółczesnej Ukrainy. Albert Nowacki ukazuje literaturę jako świadectwo wspólnotowego doświadczenia wojny, aPaweł Krupa analizuje powieść Internat jako zapis kresu człowieka postsowieckiego izarazem próbę wypracowania nowego paradygmatu odpowiedzialności. Katarzyna Jakubowska-Krawczyk zestawia refleksję nad ludzką kondycją wtwórczości Olgi Tokarczuk iSerhija Żadana, Mateusz Świetlicki interpretuje autora jako bardowską figurę migracyjnej hybrydyczności, Agnieszka Matusiak-Bakuła zaś sytuuje jego twórczość wperspektywie narodzin nowej Europy, kształtującej się wdoświadczeniu wojny. Całość tworzy wielogłosową, interdyscyplinarną opowieść opisarstwie, które stało się jednym znajważniejszych literackich świadectw współczesnego doświadczenia ukraińskiego.

Bogactwo izłożoność twórczości Żadana sprawiają, że badacze jego poezji iprozy podejmują szerokie spektrum tematów, analizując między innymi formę ijęzyk, motywy podróży imigracji, przedstawienia przestrzeni miejskich, pamięci ipostpamięci, traum indywidualnych izbiorowych, archetypów biblijnych oraz relacji rodzinnych igenderowych, awostatnich latach również sposób ukazywania trwającej wUkrainie wojny. Literaturoznawcy od lat zwracają uwagę na znaczenie chronotopów wkontekście globalizacji, intertekstualne odniesienia do zachodniej isowieckiej kultury popularnej oraz relacje autora zczytelnikami10. Jak pokazują autorzy iautorki tekstów zebranych wtym tomie, dzieła Serhija Żadana daleko przekraczają państwowe ikulturowe granice, łącząc ukraińską specyfikę zuniwersalnymi tematami, oraz angażują międzynarodową publiczność wdialog owschodnioeuropejskiej rzeczywistości. Pisarz osadza, co prawda, uniwersalne ludzkie doświadczenia wbardzo konkretnym, lokalnym kontekście Wschodniej Ukrainy iCharkowa, jednak prowincja staje się uniego nośną ideowo metaforą. Jego późniejsze powieści są zakorzenione wpostsowieckiej rzeczywistości, jednak ich tematyka – poszukiwanie tożsamości, walka ospuściznę, zmiana pokoleniowa, nostalgia – znakomicie rezonuje zanalogicznymi doznaniami czytelników tak Berlina, Nowego Jorku, jak iWarszawy czy Wrocławia. Zkolei jego wczesna twórczość, przepełniona elementami punku, rock’n’rolla ibuntu przeciwko systemowi, nadzwyczaj celnie trafia do globalnej młodzieży jako archetypiczna opowieść owolności ianarchii, niezależnie od położenia geograficznego. Natomiast Internat czy Wmieście wojna stają się mostem, który przenosi doświadczenie konfliktu ze wschodniej Ukrainy na grunt globalnego dyskursu opokoju, traumie imoralności, czyniąc ukraiński los częścią ogólnoludzkiej refleksji.

Przekłady utworów Serhija Żadana na język polski

PROZA

Żadan S., Anarchy in the UKR, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2007 [wydanie II 2022].

Żadan S., Arabeski, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2025.

Żadan S., Big Mac, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2005 [wydanie II 2022].

Żadan S., Depeche Mode, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2006 [wydanie II 2022].

Żadan S., Hymn demokratycznej młodzieży, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2008 [wydanie II 2022].

Żadan S., Internat, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2019.

Żadan S., Mezopotamia, przeł. M. Petryk, A. Pomorski, Wołowiec 2014.

Żadan S., Woroszyłowgrad, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2013.

POEZJA

Żadan S., Antena, przeł. B. Zadura, Wrocław 2020.

Żadan S., Drohobycz. Księga wierszy wybranych 2014–2016, przeł. J. Podsiadło, Warszawa 2018.

Żadan S., Etiopia / Ефіопія, przeł. O. Hnatiuk, A. Pomorski, Gdańsk 2011.

Żadan S., Historia kultury początku stulecia iinne wiersze, przeł. B. Zadura, Wrocław 2005.

Żadan S., Skrypnykówka, przeł. B. Zadura, Kołobrzeg 2025.

INNE

Dryblując przez granice. Polsko-ukraińskie Euro 2012, red. M. Sznajderman, S. Żadan, eseje ukr. przeł. M. Petryk, Wołowiec 2012 (eseje autorskie: Ludzie, którzy grają wpiłkę; Czarne złoto nadziei).

Prochaśko T., Żadan S., Ukraina, przeł. R. Rusnak, Kraków 2006.

Żadan S., Krzycz, ptaku: dziennik wojenny, wiersze ipieśni, przeł. A. Zińczuk, Sejny–Lwów 2022.

Żadan S., Odsetek samobójstw wśród klaunów, Warszawa–Berlin 2009.

Żadan S., Wmieście wojna, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2024.

Żadan S., Zima trwa cztery miesiące, w: Zwrotnik Ukraina, red. J. Andruchowycz, przeł. M. Petryk, Wołowiec 2014.

Bibliografia

Donbas moja miłość. Serhij Żadan, Wołodymyr Rafiejenko iJurij Wołodarski wrozmowie zAgnieszką Matusiak iAnną Ursulenko opowiadają, za co idlaczego kochają Wschód, „Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia” 2016, nr 4, s. 145–154.

Matusiak A., Pokolenie jako miejsce pamięci wprozie Serhija Żadana, w: Post­totalitarny syndrom pokoleniowy wliteraturach słowiańskich Europy Środkowej Wschodniej iPołudniowo-Wschodniej końca XX – początku XXI wieku,red. A. Matusiak, Poznań–Wrocław 2016, s. 225–250.

Matusiak A., Wyjść zmilczenia: dekolonialne zmagania kultury iliteratury ukraińskiej XXI wieku ztraumą posttotalitarną, Wojnowice–Wrocław 2018.

Serhij Żadan: wczasie wojny kultura nie może milczeć, KAI, https://www.ekai.pl/serhij-zadan-w-czasie-wojny-kultura-nie-moze-milczec/ (dostęp: 23.10.2022).

Świetlicki M., Kamińska-Maciąg S., Psychologiczne aspekty miłości wprojekcie Lady Luziny iSerhija Żadana „Палата № 7”, w: Nowoczesność itradycja. 50 lat wrocławskiego Instytutu Filologii Słowiańskiej, red. E. Komisaruk, I. Malej, Wrocław 2019, s. 165–176.

Świetlicki M., Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt wprozie Serhija Żadana, Wrocław 2016.

Гундорова Т., Транзитна культура. Симптоми постколоніальної травми: статті та есеї, Київ 2013.

Przypisy: