Z przeszłości ziemi kościańskiej ebook

Ks. ZYGMUNT CIEPLUCHA

Z PRZESZŁOSC1 ZIEMI KOŚCIAŃSKIEJ

4. Ceny ziemi, zboża, bydła i innych rzeczy.

5. Miary ziemi i zboża.

8. Poddaństwo.

9. Sądy i samosądy wiejskie

CZĘŚĆ DRUGA.

10. Czerwonawieś.

12. Gaj.

13. Głuchowo

14. Gołębim

16. Gorzyce i Gorzyczki

17. Granówko.

18. Gryżyna.

20. Jarogniewice.

21. Jasień.

25. Kiełczewo,

26. Kobylniki.

27. Kokorzyn.

28. Konojad.

29. Kopaszewo.

30. Kościan.

31. Krajkowo.

32. Krzywiń.

33. Lubiń.

34. Manieczki.

35. Miaskowo.

36. Mikoszki.

37. Mosina

38. Oborzyska

43. Piotrowo gtuchowskie.

44. Ponin.

45. Przewóz.

46. Przylepki.

48. Racat.

49. Rąbiń.

50. Rogaczewo brodnickie.

51. Rogaczewo Wielkie i Małe.

53. Sepno i Sepienko.

55. Stęszewo.

56. Sulejewo.

57. Szczepowice i Łagiewniki.

58. Szczodrowo.

59. Szołdry

60. Śrem

62. Wyskoć.

Przypiski i poprawki.

Spis rzeczy.

Z PRZESZŁOSC1 ZIEMI KOŚCIAŃSKIEJ

o

KOŚCIAN NAKŁADEM AUTORA 1929

«/» w %

"/:• ./t'J «M[m

CZCIONKAMI DRUKARNI SPÓŁKOWEJ w KOŚCIANIE.

Księdzu Docentowi Kozierowskiemu za zachętą i wskazówki do badań archiwalnych tudzież za krytyczne uwagi po przejrzeniu tej pracy,

Panom Dyr. Dr. Kaczmarczykowi, Dr, Leonowi Białkowskiemu, Feliksowi Pohoreckiemut Adamowi Kaletce i Marjanowi Kniatowi za uprzejme i niezwykle cierpliwe wskazywanie i dostarczanie źródeł i materjałów w Archiwum Pahstwowem w Poznaniu, Księżom Dziek. Marciniakowi, Prob. Bednar-kiewiczowi, Prob. Kutznerowi, Prob.Ofierzyńskiemu, Prob. Simińskiemu i Mansj. Koppemu za udostępnienie ksiąg kościelnych

składam niniejszem najszczersze podziękowanie. Oborzyska, 1 sierpnia 1929.

Ks. Z. Cieplucha.

Źródła.

Terr. Cosl. r. 1401 1757 (nr. 1-125).

Rei. Cost. r. 1593 -1791 (nr. 126—224).

Ins. Cost. r. 1474—1776 (nr. 227—332).

Res. Cost. r. 1509-1685 (nr. 345—349).

Terr. Posn. r. 1407-1566 (nr. 3-33).

Gran. Posn. r. 1591—1617 (nr. 791—793).

ins. Posn. r. 1560—1717 (nr. 902—1154); przejrzałem tylko

częściowo.

Res. Posn. r. 1434 1693 (nr. 1378-1432).

Acta Adv. Posn. r. 1597—1598.

Posn. B. r. 1580 1620 (3 tomy).

Pozn. księga radz. r. 1595—1598.

Terr. Pysdr. r. 1390—1493 (nr. 1—17).

Ins. Vschov. r. 1495-1554 (nr. 1-3).

Akta hipoteczne 26 wsi powiatu kośc. i śremskiego.

Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski.

Lekszycki, Grodbuecher.

Ks. Kozierowski, Badania nazw topograficznych. Tom 2—5. Ulanowski. Acta Capitulorum. Tom drugi (z lat 1403—1530). Bobrzyński. Acta expeditiorium bellicalium anno 1497—1498. Wierzbowski. Martricularum Regni Poloniae Summaria

(r. 1507 -1548).

Piekosiński. Wybór zapisków sądowych z XV wieku. Pawiński. Wielkopolska XVI wieku.

Liber Benef. Posn. z r. 1510.

Ks. Gniński. Wizytacje kościołów w dekanacie kośc. i śrem-skim 1683 r.

Ks. Libowicz. Wizytacje tychże kościołów z r. 1726.

Księgi metryczne kościoła w Białczu r. 1630 -1774.

Księgi metryczne kościoła w Czaczu r. 1598—1837. „ „ „ w Głuchowie r. 1681 -1803.

„ y, „ w Konojadzie r. 1674—1872.

„ „ „ w Kościanie r. 1598 — 1794.

„ „ „w Wyskoci r. 1718—1778.

Akta kościelne w Oborzyskach r. 1785 -1905.

Sirisa. Historisch - statistisch - topographische Beschreibung von Suedpreussen. Tom pierwszy. Lipsk 1798.

Dzieła i dziełka pomocnicze.

Baranowski I. Wieś i folwark. Warszawa 1914.

Białkowski L. Szkice z życia Wielkopolski w XVII wieku. Poznań 1925.

Boniecki. Herbarz Polski.

Heydebreck. Markowice. Beitraege zur Geschichte eines kujavischen Dorfes. Poznań 1917.

Jezierski W. Powiat kościański. Kościan 1927.

Ks. Kozierowski. Obce rycerstwo w Wielkopolsce w XIII — XVI wieku. Poznań 1929.

Łukaszewicz J. Opis historyczny kościołów w dawnej diecezji poznańskiej. Poznań 1859.

Moszczeńska W. Rola polityczna rycerstwa wielkopolskiego. Przegląd historyczny. Warszawa 1925.

Orsini — Rosenberg. Rozwój i geneza folwarku pańszczyźnianego. Poznań 1525.

Roczniki historyczne. Poznań 1925- 1928.

Rutkowski Jan. Zarys gospodarczych dziejów Polski w czasach przedrozbiorowych. Poznań 1923.

Rutkowski Jan. Poddaństwo włościan w XVIII wieku. Poznań 1921.

Rutkowski Jan. Zagadnienie reformy rolnej w Polsce XVIII wieku. Poznań 1925.

Świętochowski A. Historja chłopów polskich. Tom I. Lwów-Poznań 1925.

Warschauer. Geschichte der Provinz Posen in polnischer Zeit. Poznań 1914.

Widajewicz J. Nazwiska i przezwiska ludowe. Lwów 1925.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

1, Powiat kościański.

Opole kościańskie w wieku XIII graniczyło z kasztela-njami śremską, krzywińską, przemęcką i moderską; nie sięgało więc wokół Kościana dalej jak do Turwi, Gryżyny, Przesieki, Koszanowa, Wilkowa, Głuchowa, Krosen i Dona-towa. Za to utworzony w wieku XIV powiat kościański obejmował całą zachodnio południową połać Wielkopolski z wyjątkiem ziemi wschowskiej. Sięgał bowiem ku północy poza Zbąszyń, Bukowiec, Opalenicę, Dakowy, Granowo, Modrze, Będlewo i Mosinę. Ku wschodowi stanowiła granicę rzeka Warta od Puszczykowa w górę aż pod Nowe-miasto; dalej należały do powiatu Kolniczki, Panienka, Chwałkowo, Jeżewo, Wielkie Strzelce, Jutrosin, Szkaradowo, Sierakowo (Rawicz), Gołanice (Bojanowo), Rydzyna, Leszno, Morkowo, Bukowiec, Włoszakowice i Brenno. Na zachód powiat k. sięgał poza Kargowę, Kramsko, Babimost i Zbąszyń.

Po zaborze rząd pruski przyłączył części powiatu kościańskiego do utworzonych świeżo powiatów śremskiego* krotoskiego, wschowskiego i babimojskiego, a ręsztę podzielił na powiaty kościański i krobski. Później z części wschowskiego, głównie zaś z kościańskiego, wyodrębniono jeszcze powiat śmigielski. Tak okrojony powiat kościański zmalał nieledwie do rozmiarów pierwotnego opola. —

Kiedy około r. 1050 Benedyktyni przyszli do Lubinia, nie zastali tu pustyni bezludnej. Nie znamy atoli ani nazw ani ilości ówczesnych osad. Z dokumentów XII i XIII wieku wynika, że wsią (villa) zwano zarówno większą zwartą osadę jak i drobny przysiółek i nawet poszczególne dwory wieśniacze i rycerskie. Cały szereg przysiółków zanikł przed r. 1400; tu i owdzie zostały po nich tylko nazwy pól, jak Słubiec koło Lubinia, Kryry pod Krzywiniem lub Zdanki na Łuszkowie. Przy przenoszeniu wsi na prawo niemieckie łączono bowiem zbyt małe dziedziny w jedną wieś.

Na obszarze obecnego powiatu k. po r. 1400 oprócz miast Kościana, Krzywinia i Czempinia naliczylibyśmy 90 osad wiejskich. Najmłodsza z tych wsi, Nowydwór pod Lubiniem, powstała przed r. 1382. Każda wieś i dziedzina zabierała średnio 660 ha powierzchni. Najmniejsze dziedziny obejmowały ponad 250 ha, największe ponad 1000 ha. Ustalonych i ujeżdżonych przed wiekami granic wiejskich oraz nazw dawniej nigdy nie zmieniano. Właściciele n. p. Gołe-bina posiadali przez 450 lat folwark na Gorzyczkach, jednakże dopiero w wieku XIX nazwano ten dział Gorzyczek Nowym Gołębinem. Dawniej pola gorzyckiego nie nazwanoby go~ łębińskiem „Jako com jał albo chodził, tom jał albo chodził, kęd prawa granica starodawna" (r. 1421); „jako kęd idziem albo jedziem, tęd jest prawa granica starodawna, na prawo Szczodrowskie, na lewo Kokorzyńskie" (r. 1425). O starożytności i stałości granic świadczy inny przykład. W dolinie Warty między Śremem a Mosiną granicę między przyległemi dziedzinami tworzą w kilku miejscach wody zwane starą rzeką. I tak posiada Radzewo nieco pastwisk po drugiej stronie Warty ku Krajkowu aż do starej rzeki. Na odwrót granica krajkowska ku Świątnikom i Rogalinowi przecina Wartę i sięga tu znowu aż do starej rzeki. Na tem tle sąsiedzi toczyli spory graniczne r. 1645, 1418 i już r. 1256, ale granica biegnie do dziś dnia prawowiernie tak, jak płynęła przed wiekami Warta.

Z pośród wspomnianych 90 osad wiejskich podupadły z czasem Węgliny racackie, Grzybowo kiełczewskie i Mary-szewo krzywińskie. Wszystkie inne wsie łącznie z folwarkami Pianowem i Grodztwem przetrwały do dziś dnia.

Na krańcach kilku wsi założono w wieku XVI—XVIII folwarki

0 własnych nazwach. I tak powstały Kąty przed r. 1620, Kopaszewko przed 1630, Troska-Dębiec przed 1723, Dalekie przed 1727, Granecznik przed 1735, Gryżynka przed 1760, Wymysłowo i Zgnilec-Zgliniec przed 1786, Zmysłowo i He~ lenopol przed 1799, Rąbinek przed 1803, Moszczenna po 1811, Betkowo przed 1820 r. W wieku XIX pobudowano nadto folwarczki Bożawola, Cwikłowo, Doły, Losówko, Maruszkowo, Pniewiec, Nowy Słonin, Tamborowo i Wyganowo. Kilkanaście dworów przesiedliło uwłaszczonych gospodarzy na nowe siedziby. Tak stworzono około r. 1840 wsie Borówko Nowe, Dalabuszki N., Gołębin N., Januszewo, Katarzynin, Maciejewo, Maksymiljanowo, Lubosz N., Oborzyska N., Tar nowo N. i Teklimyśl.

Podział własności ziemskiej w południowo-zachodniej Wielkopolsce w ciągu 400 lat przed rozbiorami szacować można jak następuje: królewszczyzny 4 %, posiadłości duchowne 9%> dobra prywatno-szlacheckie 87 %. Na obszarze dzisiejszego powiatu k. zabierały królewszczyzny 4 %> posiadłości miejskie 3%» dobra duchowne 31 %, dobra szlacheckie 62% powierzchni. Wysoki procent posiadłości duchownych pochodził tu stąd, że w obrębie powiatu leżał główny zrąb dóbr lubińskich. Prócz tego pozostawały w ręku duchownem wsie Donatowo, Kiełczewo, Konojad, Planowo

1 przejściowo Drożdżyce i Głuchowo.

Różne rody szlacheckie w wieku XV wzięły u nas nazwiska z Bieczyn, Choryni, Granowa-Granówka, Gryżyny, Jarogniewic, Jurkowa, Kobylnik, Kokorzyna, Kopaszewa, Miaskowa, Piotrkowic, Ponina, Rąbinia, Rogaczewa, Sepna, Szczodrowa, Turwi i Zadór. Siedziała tu więc szlachta dość gęsto, jednakże bynajmniej nie w każdej wsi szlacheckiej. Żaden dziedzic ani w wieku XV ani później nie mieszkał w Darnowie, Godziszewie, Górce, Kawczynie, Krzonie, Ku rowie, Luboszu, Nielęgowie, Piechaninie, Roszkowie, Sier-nikach, Słoninie, Spytkówkach, Witkówkach i Ziemicach. Z małemi zastrzeżeniami można to samo powiedzieć o Go-lębinie, Gorzycach, Łagiewnikach, Tarnowie, Wronowie i Drożdźycach. W Racacie osiedli właściciele r. 1494, w Głuchowie po r. 1518, w Oborzyskach r. 1564, w Borówku-Czempiniu po r. 1575, w Borowie r. 1594, w Piotrowie po r. 1629, w Jasieniu po r. 1637. Szlachta kilko- i wielowio-skowa dzierżyła w swem ręku stale więcej wsi i ziemi aniżeli szlachta jedno- i półwioskowa. Warto tu dodać, że znany z rejestrów podatkowych XVI wieku magnat Marcin Ostroróg Lwowski (cf. Jaszkowo) posiadał nie wsi 20, lecz 25, w tern osiadłych łanów kmiecych nie 100, lecz 150. A nie była to wcale największa fortuna pańska w Wielkopolsce. Radomiccy u schyłku XVII wieku skupili w ręku swem prawie setkę wiosek. - Szlachty zagonowej nie było u nas nigdy. Nawet drobni dziedzice utrzymywali kmieci, chałupników, rataji i czeladź dworską. Zupełnie wyjątkowo urodzony Tomasz Zakrzewski siedział na zagrodzie w Kiełczewie r. 1675. Szlachta nieosiadła chodziła dzierżawami; ubóstwo szlacheckie służyło po dworach. W r. 1674 w 44 wsiach szlacheckich nie było ani jednego szlachcica, w 43 zaś wsiach powiatu przebywało około 160 dorosłych osób szlacheckich. Do r. 1926 liczba szlachty u nas zmniejszyła się prawie czterokrotnie i to głównie kosztem szlachty służebnej.

Żydzi nie obsiedli nigdy w poważniejszej liczbie ziemi kościańskiej. Rycerstwo na przełęczy XIV i XV wieku pożyczało pieniędzy od Żydów pod zastaw ziemi, szat i klejnotów, ale od Żydów z Poznania, Pyzdr i Kalisza. Po wojnie szwedzkiej w Grodzisku obok 761 Polaków siedziało Żydów 400; w Lesznie obok 2211 chrześcjan (dorosłych) mieszkało Żydów 700. Po trzecim rozbiorze naliczono w Lesznie 4638 chrześcjan i 3311 Żydów, we Wschowie chrześcjan 4161 i Żydów 418. Dość liczną kolonję żydowską posiadał też śrem. W Kościanie do r. 1778 nie było żadnego Żyda, w r. 1811 mieszkało tu za pozwoleniem magistratu Żydów 13. Przyszli tu w ślad za zaborcami i razem z nimi odeszli. Podobnie było i w Krzywiniu. Za to do Czempinia napływali Żydzi już po klęskach 1704 i 1709 r. Przy pożarze miasta r. 1766 poniosło straty siedmiu Żydów. Z tych Żydów tylko Herz Szmuchlerz posiadał własny dom ; inni jak cyrulik Abrom lub gorzalany Zych mieszkali komorą. Prusacy r. 1795 zastali w Czempiniu 137 Żydów obok 471 Polaków. Po wsiach naszych trafiali się Żydzi bardzo rzadko i to dopiero w wieku XVIII: Icek w Czaczu r. 1742, Żyd Cho-ryński r. 1743, Smul i Lewek w Jaskółkach r. 1765, Żyd karczmarz w Górce r. 1786. W Głuchowie karczmarz Piotr Majewski i jego żona przyjęli chrzest r. 1728. Tamże ochrzcono r. 1754 parę żydowską z dwiema córkami, a r. 1768 przechrzcono tu znowu Salomona Lajzera na Józefa Dobrowolskiego. Uderza, że Żydzi osiadali chętnie w cieniu siedzib pańskich. Wobec licznych gościnnych polskich garstka szynkarzy żydowskich ginęła atoli zupełnie. Nie darmo u nas tylu Kaczmarków. Gęstszemi falami napływali do nas Niemcy. Rycerstwo, osiadłe około r. 1400 pomiędzy Wschową a Kościanem, było przeważnie pochodzenia śląskiego. W Kościanie jeszcze w wieku XV dzierżył rządy patrycjat niemiecki. Miasto spolszczyło się na dobre dopiero w połowie XVI stulecia. Innowiercy, zresztą też spolszczeni, nie posiadali w Kościanie nigdy własnego zboru i aż do r. 1832 należeli do gminy śmigielskiej. Pod r. 1693 zanotowano, że do ślubu dwojga Niemców w farze trzeba było przywołać Dominikanina jako tłumacza. Bywali wówczas jeszcze osobni kaznodzieje niemieccy u fary, ale mało kto ich słuchał. — Niemcy i zniemczeni Słowianie, osadzani w wieku XIII i XIV po wsiach naszych, rychło rozpłynęli się w żywiole polskim. To samo powtórzyło się po części po wojnie szwedzkiej. Wówczas po wielu wsiach polskich osiadali Ślązacy, a osiadali głównie jako owczarze i cieśle, rzadziej jako karczmarze, młynarze lub kmiecie. Ci Szwajdraccy i Sprachałowie, jak ich lud przezywał, przyjmowali chętnie obyczaj polski. Pleban w Głuchowie około r. 1730 nawrócił kilkunastu luteranów ; podobnie pleban w Czaczu i inni. Poza tymi luzakami atoli, którzy z czasem znikali w środowisku polskiem, napływali też do Wielkopolski po zarazie r. 1709 koloniści niemieccy w zwartych szeregach. Ściągała ich szlachta, by zaludnić wsie puste i wziąć pod uprawę niwy dotąd zarosłe.

W ciągu wieku XVIII w zachodniej i środkowej Wielkopolsce

0

— bez obwodu nadnoteckiego — zaludniono kolonistami kilkadziesiąt wsi podupadłych i stworzono ponad 200 nowych osad czyli t. zw. hub i olędrów. Osadników kierowano przeważnie w okolice błotniste i piaszczyste, pod Mosinę, Tomyśl i Wielichowo. W Babimojskiem przy rozbiorach kraju obok 120 starych wsi i folwarków naliczono nowych kolonij 53. W sąsiedztwie Kościana osadzono Niemców w wieku XV1H tylko w Kawczynie.

Główną masę ludności stanowił u nas zawsze polski lud wiejski. Na podstawie spisów poborowych z r. 1580 liczbę głów w 87 wsiach powiatu szacować można jak następuje :

1. na 624 rolach kmiecych i sołeckich.....głów 7488

2. na 474 zagrodach, chałupach i karczmach . . „ 2844

Razem głów 11532

W wieku XVII przetrzebiły ludność powiatu morowe powietrze i najazd szwedzki. W Srocku r. 1616 dwaj tylko zagrodnicy wymłóckowie pozostali, w Piotrowie spustoszały trzy kmiectwa i pięciu zagrodników. „Gdy nieprzyjaciele (r. 1655) miasta Kościana dobywali, we wsi Kiełczewie i na Kapitule domów 42 przez nieprzyjaciela ogniem są z gruntu zniesione; także folwark Chorablewski przez tegoż nieprzyjaciela ogniem jest zniesiony i cztery ślady roli i pół kwarty spustoszało ; także młyny wietrzne puste są dwa". W Krzonie po Szwedach i Cesarskich został tylko jeden chłop na pół-łanku; wszyscy inni spustoszeli przez wojnę i powietrze. W Jasieniu r. 1661 w sześciu domach osiadłych mieszkali trzej kmiecie, dwaj zagrodnicy i owczarz. W Bonikowie spustoszało 10 śladów kmiecych, w Jarogniewicach domów .9, w Kurowie domów 5. W Mikoszkach i Kawczynie orano i siano tylko po jednym łanie, bo inne opustoszały itd.

Według taryfy podatkowej z r. 1674, opartej na schemacie mniejwięcej z r. 1613, ale uwzględniającej stan powojenny, w 87 wsiach mieszkało plebejów dorosłych 5 450 czyli razem z dziećmi 7270 osób.

Dużo ofiar pochłonęła znów wojna północna i wielka zaraza w 1.1708—1710. Morowe powietrze nie ominęło żadnej parafji. Umierało tylu, że nie zapisywano nawet ofiar pomoru. W licznych wsiach chałupy stały pustkami, a „role ledwo nie wszystkie tak przez wymarcie ludzi jak uciemiężenie żołnierza4' leżały odłogiem. Powszechne przygnębienie odbiło się echem i w księgach kościelnych. Plebani notowali tu przeróżne klęski i wypisywali smętne sentencje. Ludzie z trwogą poglądali na niebo, gdzie widywali groby z krzyżami, groźne postacie Niemców i inne znaki. Zwolna przecież kraj się zaludnił i w r. 1795 we wsiach dzisiejszego powiatu k. naliczono dymów 1950^= głów 11700.

W r. 1926 mieliśmy w powiecie ludności wiejskiej 34856; prócz tego ludności miejskiej 11 993. W tem było Polaków 45166, Niemców 1 665 i Żydów 18 w Czempiniu. Przyrost ludności wiejskiej od r. 1674 do r. 1795 wynosił tu 157%, przyrost ludności miejskiej 280%. Od r. 1795 do r. 1926 ludność po wsiach wzrosła o 298%, ludność po miastach o 570 %.

Najludniejszemi wsiami r. 1674 były wsie Kiełczewo (głów 246), Rąbiń (164), Granówko (127), Gołębin (118) i Tu-rew (108); w roku zaś 1795: Kiełczewo (głów 552), Lubiń (384), Rąbiń (276), Jarogniewice (252) i Czerwonawieś (246); wreszcie r. 1926: Kiełczewo (głów 1049), Turew (1017), Ra-cat (831), Konojad (759) i Choryń (711). Stosunkowo najbardziej rozwinęła się wieś Lubosz. W r. 1580 siedziało tu 2 rataji i jeden kmieć (głów 30); w 1. 1616 —1674 był tu tylko jeden rataj (głów 10); w r. 1795 liczono tu już dusz 114, a r. 1926 w Luboszu St. i N. mieszkało ludzi 870.

W Wielkopolsce jest dużo wsi, które ongiś były mieścinami, n. p. Brodnica, Drużyn, Górki-Konstantynowo, Modrze, Przemęt, Zaborowo, Ziemin, Żabno. Na naszym obszarze żadna wieś nie posiadała dawniej praw miejskich; jednakże aż do końca XVIII wieku odprawiały się jarmarki w Jurkowie, Lubiniu i Rąbiniu.

2. Starostowie, burgrabiowie i rejenci

kościańscy.

Dobra starostwa kościańskiego nie dorównywały obszarem starostwom niegrodowym jak n. p. śremskiemu lub mosińskiemu. Gdy Jagiełło r. 1400 wsie Czarko w i Nacław nadał Kościanowi, zostało dla starosty tylko Bonikowo i część Kurzejgóry z sołtysem i kilku kmieciami oraz z ratajem na folwarku grodzkim (allodium regale, Grodztwo). W r. 1586 pisarz Gębicki wykupił na Kurzejgórze folwark wójtowski i przyłączył go do starostwa za zgodą króla Batorego. Starosta Gurowski r. 1695 kupił od miasta resztę Kurzejgóry t. j. półtrzecia łana roli z trzema kmieciami. W r. 1782 posiadał starosta w Bonikowie, Kurzejgórze i Grodz-twie kmieci 7, chałupników 19, rataji 2, karczmarzy 3; w Kościanie dom zwany Giełdą, kręgielnię, młyn koński Słodowiec i młyn wodnik z lepianki. O dwuch pagórkach na Kurzejgórze, zwanych Kosobudy, mówiono, że miała tu być ongiś huta żelazna. Nazwę Kurzagóra r. 1745 przypominało pole na Cykowie, które zwano Kurzapasza.

Poczet starostów (capitanei).

1. Jan z Wierzbna i Czerniny Rydzyński r. 1409—1422. Trzymał też r. 1414 starostwo wschowskie i był r. 1420 kasztelanem międzyrzeckim.

2. Stefan Sulewski r. 1428.

3. Mikołaj Kiełbasa r. 1432, kasztelan bydgoski h. Nałęcz.

4. Łukasz z Górki (i Kórnika) r. 1432—1444. Został po Sędziwoju z Ostroroga wojewodą pozn. Nazwany r. 1432 obywatelem kościańskim.

5. Nałęcz Piotr z Szamotuł po r. 1444.

6. Łukasz Górka, wnuk pierwszego Łukasza, żonaty z Szamotulską r. 1492.

7. Jastrzębiec Mikołaj z Ocieszyna (i Wargowa) Ocieski r. 1508—1517. Po Dawidzie Dłuskim r. 1511 przejął starostwa pyzdrskie i konińskie. Dzierżył r. 1512 miasto Żmin i Modrze, nadto r.1516 trzymał starostwo inowrocławskie. Piastował przy dworze król. godność koniuszego. Dobrami starostwa kośc. zawiadywał brat jego Jan Bryl Ocieski. Do tych Brylów przypisał się w wieku XVIII minister Bruhl.

8. Łodzie Mikołaj z Tomic Tomicki r. 1517—1529. Z nakazu królewskiego miał r. 1525 poskromić i ukarać luteranów w mieście i powiecie kościańskim, ale Tomiccy sprzyjali innowiercom.

9. Piotr Opaliński r. 1530—1548. Brat jego Maciej ma nagrobek w farze.

10. Stanisław Ostroróg z Grodziska, upatrzony na następcę Opalińskiego ; nie wiem, czy uzyskał starostwo kościańskie, bo Modrze i Żmin po Opalińskim dostali Czarn-kowscy, a starostą kośc. był

11. Wojciech Czarnkowski r. 1556 —1564. Stosownie do rozkazu, wyjednanego u króla przez biskupa Andrzeja Czarnkowskiego, brata swego, wydalił r 1561 wszystkich sekciarzy z Kościana.

12. Jędrzej Górka, syn Jędrzeja, starosta wałecki, gnieźn. i kościański 1564 -1581. Za jego rządów heretycy wrócili znowu do Kościana. Król Batory więc r. 1581 nakazał Górce, aby niezwłocznie wydalił z miasta Łępkę, Grędę, Wywala, Kopcia, szewca Miąso, czapnika N. i wdowy Łępczynę i Herbstaniczkę jako podejrzanych o należenie do sekty arjanów lub anabaptystów. Sek-ciarze ci uszli do Śmigla pod skrzydła opiekuńcze Cy-kowskich, innowierczych dziedziców tego miasta.

13. Jan z Orla Orzelski h. Drya r. 1586—1617; żonie Annie Korzbok Strykowskiej wystawił r. 1595 nagrobek u fary. Poślubił 2v Elżbietę z Więcborka Zebrzydowską, córkę wojewody kaliskiego Kaspra Z.

14. Mikołaj Działyński, wojewodzie brzesko-kujawski, żonaty z Izabelą Orzelską, córką starosty Jana r. 1625.

15. Michał Działyński r. 1631. Z braćmi Pawłem, starostą inowr., i ks. Kasprem, biskupem chełmińskim, darował 00. Reformatom zamek w Pakości, który Ludmiła Niemojewska przerobiła na kościół.

16. Piotr Jastrzębiec Żegocki z Ruchocic r. 1641 —1659. Znany z wojny szwedzkiej Krzysztof Żegocki, dziedzic Restarzewa i starosta babimojski, wdział po śmierci drugiej żony suknię duchowną i umarł biskupem chełmskim.

17. Maciej de Rossy r. 1665. Kapitunka Rossowa wspomniana w metryce kościańskiej r. 1666.

18. Jan Nałęcz Korzeniewski r. 1665 -1685. Za żonę miał Barbarę Chrząstowską.

19. Andrzej z Gębie Gębicki h. Nałęcz r. 1687. Starosta ujski, pilski i kościański, żonaty z Katarzyną Grzymuł-towską.

20. Adam z Naramowic Naramowski r. 1689. Dostał starostwo kościańskie z wdową po poprzedniku swoim.

21. Melchior z Gurowa Gurowski h. Wczele r. 1694—1704. Uzyskał od króla Augusta r. 1698 przywilej na wolny wręb w borach mosińskich na opał i na odbudowanie zniszczonych wsi starościńskich.

22. Melchior Gurowski r. 1704—1720, syn Melchiora z Krystyny Przybyszewskiej i brat opata bledzewskiego Józefa. Melchior i Zofja z Przyjemskich Gurowscy zastawili Grodztwo r. 1715 generałowi Flemingowi.

23. Franciszek Ostoja Gajewski z Czacza r. 1720—1738.

24. Antoni Gajewski, syn Franciszka, żonaty z Izabelą My-cielską r. 1738—1772.

25. Jan Lipski z Czerniejewa, żonaty z Marjanną Koźmińską, właściciel Wyskoci, r. 1778—1787.

26. Józef Chłapowski z Turwi. Z poręki Lipskiego trzymał dojbra starościńskie i nosił tytuł starosty już r. 1780. Po ostatnim rozbiorze król pruski nadał Kurzągórę, Bonikowo i Gurostwo (zwało się Grodztwem jeszcze po

Gutowskich) baronowi Schildenowi. Chłapowski zapłacił Schildenowi 32 600 tal. i tak nabył te dobra na własność dziedziczną. — Dziedziczyli tu potem Jan Anzelm Chłapowski, syn Józefa z Marji Boguckiej, Stefan Chłapowski, syn Anzelma z Emilji Koczorowskiej, wreszcie Alfred, syn Stefana z Marji Ponińskiej.

Dzierżawcy dóbr starościńskich, zwani podstarościmi, jak Seb. Rogaczewski r. 1569, Woje. Trlęski r. 1613, Adam Deręgowski r. 1659, Bartł. Korytowski r. 1694 i Józef Koczorowski r. 1716, mieszkali na Kurzejgórze.

Zamek kościański stał tam, gdzie dziś mieści się gmach Komendy wojskowej. Szwedzi r. 1655 zamek ten spalili i jeszcze r. 1704 był on doszczętnie zniszczony; jednakże r. 1777 stał tu zamek murowany. W zamku rezydowali dawniej burgrabiowie, którzy zastępowali starostów w czynnościach sądowych i policyjnych.

Spis burgrabiów.

Przedsław Grzymała z Gułtów r. 1359. Tomisław kasztelan żoński r. 1393. Mikołaj Kaponos Lubiatowski r. 1399; dzierżył r. 1408 Dusinę i Daleszyn, kupił r. 1412 Starygród; kmiecie zwozili mu zboże do Górki; był r. 1401—1415 stolnikiem pozn.; oboje z żoną Bieniaszką Uzarzewską zmarli bezdzietnie r. 1416. — Janusz Jarogniewski h. Orla r. 1402. Janusz Strzelecki 1404. Jaro ta z Wilkowa h. Szreniawa r. 1407. Przybysław Borek Gryżyński r. 1412. Michał Jarogniewski 1433. Dersław Leszczyński 1446. Jarosław Leszczyc Do-kowski 1470. Andrzej Sułocki h. Tader 1493. Mikołaj Szczyt-nicki 1508. Andrzej Sułocki z Mikoszek 1518. Andrzej Bo-janowski 1547. Jan Rąbiński 1552. Jakób Rokosowski h. Glaubicz 1556. Jan Kluczewski z Wilkowa 1566. Andrzej Bylęcki-Karchowski 1580. Jan Zaręba Cerekwicki z Koko-rzyna 1594. Jan ze Skoroszewic Kroczyński, dziedzic w Wy-skoci 1605. Jan z Żegrowa Mieszkowski 1608. Bartłomiej z Sokolnik Mieszkowski 1629. Eljasz Szlichtynk 1647. Przecław Iłowiecki z Gogolewa 1678.

,Z przeszłości ziemi kościańskiej"

Pisarze i rejenci grodzcy. Protokóły urzędowe spisywali pierwotnie duchowni. Po r. 1400, kiedy to panowie Kokorzyńscy, Czaccy czy Rąbińscy posyłali już synów na uniwersytet krakowski, zasiadali w kancelarji grodzkiej pisarze świeccy. Wyjątkowo r. 1436 notarjuszem w grodzie kośc. był ks. Jerzy. Urząd pisarzy pełnili tu n. p. Andrzej Brodzki, żonaty z Helską Szczodrowską „pisarką" r. 1434. Adam z Budziszewa r. 1449. Wawrz. Gębicki r. 1586. Andrzej Porczyński r. 1589. Kołudzki r. 1609. Jakób Skoroszęwski r. 1620. Jan Fr. Jerzykowski z Oborzysk r. 1694. Sylwerjusz Zakrzewski z Osieka r. 1774. - Tytuł rejenta kancelarji grodzkiej pojawił się w wieku XVII. Rejent Jan Kuniński z r. 1665 kupił Jasień. Jan Korzeniewski r. 1682 z godnością starosty łączył urząd rejenta. Rejent Zygmunt Prokop Ach-ler z Prażdżyc wystawił około r. 1717 na gruncie grodzkim przy cmentarzu farnym dwupiętrowy drewniany dom dla kancelarji z podwórzem i stajnią według prawa w każdym grodzie potrzebną, bo spędzano tu dla prezentacji bydło zajęte na szkodzie (choćby z pod Ponieca). Rejent Ludwik Nagłowski r. 1749 najął dla archiwum grodzkiego i ziemskiego sklepik murowany z dębowemi okutemi drzwiami przy ścianie kościoła farnego. „Żadna kancelarja w tych Prześwię-tnych Województwach niema archiwa, tylko w kościołach farskich (dzięki temu ocalało archiwum przy pożarze miasta r. 1655), ani kancelarji wieczystej, tylko domy na mieście regenci i wiceregenci najmują i księgi cum periculo do nich przenoszą przy ekspedycjach, czego tylko gród kościański teraz niema". Po Nagłowskim, który jako brat trzeciego zakonu pragnął być pochowany w habicie u Bernardynów, piastował urząd rejenta r. 1768—1793 Nałęcz Stanisław Do-brosławski. Gdy władze pruskie zamknęły sąd polski i przewiozły akta do Poznania, Dobrosławski osiadł jako komisarz księcia Jabłonowskiego w Kurowie i kupił tę wieś r. 1798. Syn jego Józef posiadał Kurowo 1829 r. Ostatnim wice-regentem był Jan Kozierowski.

3. Przezwiska w Kościańskiem w latach 1400—1800.

Dzięki oględnej i życzliwej dla imiennictwa rodzimego taktyce Kościoła noszono u nas jeszcze w stuleciu XII imio-niska swojskie jak Dal, Kur, Baran, Ciołek, Wilk, Nielęg, Konojad, Szołdra, Kawka lub Kokora. Gdy zaś zwolna śród rycerstwa i ludu rozpowszechniły się imiona kościelne (Piotr, Jan, Andrzej, Marcin) i starozakonne (Abraham, Eljasz, Michał, Jakób), zachowywano obok nich imioniska rodzime, bądź jako przydomki osobiste, bądź jako nazwy i zawołania rodowe.

Szlachta w wieku XIV i XV tworzyła sobie nowe nazwiska od posiadłości swoich, używała wszakże jeszcze często przydomków jak Anioł, Burczek, Burzec, Ćwiertnia, Drzazga, Dupik, Dupka, Dusza, Gąbka, Gniadek, Głowacz, Jaskółka, Kaponos, Kiełbasa, Kociełek, Kozieł, Król, Kula, Laczek, Mizgała, Parzypiwo, Picula, Pieczegroch, Pielgrzym, Piszczą, Plichta, Polak, Popek, Puza, Pytka, Rżany, Sekuła, Słap, Stodółka, Stopacz, Szpot, Szwab, ślach, Świerkot, Turek, Wałach, Węgier, Wrona, Wygloz, Zbrożek, Zez, Żydówka, Żyłka itp. Około połowy XVI wieku zmienne zrazu nazwiska szlacheckie na -ski przybrały charakter stałych nazwisk rodowych. Odtąd przezwiska osobiste pośród szlachty zanikały coraz bardziej.

Lud zaś wiejski i miejski zachowywał nadal stare i tworzył coraz to nowe przezwiska, uważał je atoli raczej za przydomki osobiste niźli za nazwiska rodzinne. To też nie tylko syn Sokoła zwał się Sokołkiem a syn Miśka Misiaczkiem, lecz syn n. p. Zabieli, jeśli został rzeźnikiem, dostawał miano Sadło. Wielu miewało przezwiska podwójne jak Kot lub Talus, Dusza lub Drzączka. Białogłowy bez względu na przezwiska ojcowskie czy mężowskie bywały Staremi doktorkami albo Bzikowskiemi. Zbieg z Witkówek czy Cho-ryni otrzymywał w obcej wsi przezwisko Witkowski czy Choryńczak lub przybierał sobie sam nazwę dowolną. Innych Przybyszów, Przybyłów, Nowaków czy Ślęzaków nikt nie pytał o ich dawniejsze przezwiska. Księża pisali się Doi-skimi, Pilskimi, Borkowiczami i Śmiglewiczami wedle tego, skąd który pochodził, albo poprawiali mniej piękne nazwy ojcowskie; i tak syn Bralisza wolał być Szałwiowskim, syn Bachmata przezwał się Bachmackim, syn Klują Klujowskim itp, Żadne prawo nie wymagało, by dzieci dziedziczyły przezwisko po rodzicach. Z tem wszystkiem w każdej wsi pewne przezwiska siłą zwyczaju przechodziły z pokolenia na pokolenie. Nazwy Herbstan w Kurzejgórze, Złyduch w Kościanie, Mały w Gołębinie i Styza w Czaczu utrzymywały się po 200 lat i dłużej.

W dobie saskiej imiennictwo ludowe zubożało ogromnie. W księgach kościelnych zapisywano coraz mniej przezwisk. Nieraz plebani zaznaczali wyraźnie, że parobek A lub sko-tarz B nie posiada żadnego przezwiska (cognomine carens, Casimirus ita nomine et cognomine dictus). Ludzi osiadłych zwano od miejsca we wsi „Kasper na Żurowem", „Maci na Kucinem" itp. Po r. 1800 trzeba było tworzyć setki nowych nazwisk. Przytem dorabiano zwykle nazwisko od imienia lub zawodu ojcowskiego, a więc Sobczak, Sobkowiak, Sob-kowski; Skotarek, Skotarczak itp.

Poniżej zestawiłem 2500 przezwisk, zebranych po części z ksiąg ziemskich, głównie zaś z ksiąg kościelnych w Białczu, Czaczu, Głuchowie, Konojedzie, Kościanie i Wyskoci.

Abdank, Aniołek, Arcanat;

Babak, Babalak, Babier, Bacek, Bachmat, Bachur, Ba-czak, Baczunek, Bagost, Bajadło, Bala, Balec, Banczer, Ba-niec, Baran, Baranek, Barańczyk, Barda, Bardeczka, Bardzik, Bareta, Barłożek, Bartel, Bartlej, Bartnik, Baryczka, Baryła, Barysz, Barwan, Barzy, Baszek, Bat, Batelok, Bawarka, Bąb-ka, Bąk, Bąkała, Bąkałek, Becz, Beczek, Beczka, Beczkalski, Beczkasiewicz, Bekasiewicz, Bekiera, Bekiesz, Bełczek, Ber, Berda, Beresza, Berka, Berkowicz, Bestwa, Bęben, Bębenek, Białas, Białek, Białokosz, Białorzyt, Biały, Biber Biecz, Bie-czek, Bieda, Biedrzak, Biedziak, Biegło, Biegun, Biela, Bie-lada, Bielczyk, Bielonak, Bieluszka, Biełek, Bienieda, Bień-czyk, Bieniek, Biernat, Bierocha, Biesiada, Biesieda, Biesik,

Bieski, Bieśko, Bietka, Bigos, Bisior, Biskup, Blagier, Blans, Blicz, Błach, Błocki, Bniała, Bobek, Bober, Bobr, Bobrzyń-ski, Bochenek, Bocian, Bodzewicz, Bogaty, Bogdasz, Bogna, Bogorski, Boguchwałek, Bogurad, Bogusz, Bojan, Bojecki, Bolasia, Bolema, Bolkowski, Bor, Boraj, Borć, Borch, Borech, Borek, Borgula, Borjas, Borla, Bortel, Borys, Borz, Bosak, Bosy, Bowan, Bożek, Brachina, Braka, Bralisz, Brambor, Bratek, Bratka, Brela, Bresa, Bresik, Bretko, Bręd, Bręk, Broda, Brodecki, Brończyk, Broniarczyk, Brosel, Brosko, Brosza, Broźlik, Brożyna, Brucha, Brucharek, Brucz, Bru-czek, Bruk, Brykczy, Bryl, Bryla, Brytan, Bryzgaj, Brzączka, Brząkała, Brzelka, Brzoskwinia, Buch, Bucherka, Bucznik, Buczny, Budak, Budzyń, Bujak, Bujała, Bujny, Buła, Bum-bara, Burbisz, Burda, Burka, Burknie, Burla, Burmistrz, Bursa, Burszal, Burza, Butla, Byczek, Byk, Bzdurski, Bzdyk, Bzdzio-nek, Bzik;

Cała, Całka, Cąber, Cebula, Cebulka, Ceder, Ceglik, Celnik, Cewa, Cewka, Chabrowski, Chachcy, Chachuła, Cha-kier, Chalec, Chalka, Chałupa, Charbiel, Charemza, Chasz, Chełka, Chełmik, Cherek, Chybęda, Chicz, Chilkas, Chle-wicki, Chlust, Chłapeć, Chmiel, Chmielarz, Chochajczyk, Chodowicz, Cholewa, Chołubiński, Chomelak, Chorąży, Chorodłub, Chowanek, Chrapa, Chrapka, Chraplak, Chrąbka, Chremza, Chromy, Chrząściel, Chrząszcz, Chudek, Chudy, Chudza, Chudzic, Chwalec, Chwałek, Chwin, Chybidura, Chybziak, Chytry, Ciacko, Ciapeć, Ciasto, Cichomysł, Cichosz, Cichowski, Cichy, Cieciek, Cielebąk, Cielec, Cieloch, Ciernek, Ciemięga, Cienkuszek, Ciepiela, Cieplak, Cieplucha, Ciepły, Cierga, Cierniowy, Cieśniewic, Cięgnil, Ciężki, Ciołek, Ciosk, Ciuława, Ciuska, Cugier, Cuprek, Cwojda, Cybok, Cybulski, Cygan, Cyganek, Cyglar, Cygliwski, Cyka, Cymbalista, Cypel, Cyran, Cyranek, Czabała, Czacha, Czachno, Czacki, Czacz, Czajka, Czalor, Czapalewicz, Czapko, Czapla, Czaplak, Czaprak, Czapula, Czarcza, Czarny, Czarnygroch, Czarnywołek, Czarta, Czartek, Czaska, Czata, Czatka, Czatuj, Czatujek, Czech, Czeka, Czekała, Czepka, Czerma, Czernioch, Czerw, Czerwieniak, Czerwonka, Czeski, Czetka, Czewlej

Częstoski, Czlan, Człapka, Czławka, Czman, Czochor, Czółek, Czor, Czorn, Czosnek, Czubal, Czudnik, Czwornoga, Czygasz, Czyrnar, Czyrny, Ćwiertnia, Ćwik, Ćwikła.

Dacek, Daleki, Daleko, Daktyra, Dała, Dambrych, Danek, Danoszek, Darmopych, Darny, Darzyk, Dąchała, Delda, Denko, Derek, Dereń, Deres, Deruj, Dębik, Djabełek, Dłubała, Długi, Długosz, Dobiesz, Dobosz, Dobroch, Dobrogost, Dobrosz, Dobry, Dobrzyński, Dochowanka, Dociolka, Dokwa, Dolata, Dolewicz, Doleżał, Doleżała, Dolny, Dolod, Dolog, Dołczak, Dołęga, Dołkowski, Domagała, Domasz, Domisz, Domżał, Donaj, Donas, Donida, Dopik, Dorazała, Doro-szek, Dorsz, Dotka, Dowosięga, Drab, Drap, Drapak, Dra-pisz, Dratwa, Drawski, Drądkowski, Drątek, Drążała, Drążka, Drepa, Drewienko, Drewniak, Drewno, Drobot, Drogirybka, Drop, Dropa, Dropek, Drozda, Drozdowski, Drożdżak, Drożny, Druzina, Dryan, Dryka, Drzazga, Drzączka, Drzęga, Drzymała, Drzymałka, Dubiel, Dublik, Duch, Dudek, Duljas, Dulski, Dupczyk, Dupski, Dura, Durka, Dusz, Dusza, Duszka, Duządka, Dwornik, Dyba, Dybada, Dybizban, Dychawka, Dygda, Dymisz, Dymka, Dysma, Dziadek, Dziecko, Dziedzic, Dzierzba, Dzirdz, Dziubal, Dziubalewicz, Dziwak, Dziwymasz, Dźwigany;

Eiszmant;

Falar, Fiduła, Figas, Figlarz, Firlej, Firlik, Flecik, Flet, Flądra, Foremny, Forliba, Fortuna, Fortunka, Foszewski, Fraszk, Fryaf;

Gacek, Gagatek, Gaj, Gajda, Gajek, Gajor, Gala, Galar, Galga, Galo, Galon, Galwa, Gała, Gałązka, Gałga, Gałgan, Gałka, Gap, Gapa, Gara, Garbal, Gardza, Gardzina, Garla, Garlar, Garlicz, Garnar, Garno, Gaślik, Gasz, Gaszek, Gaura, Gawin, Gawronka, Gawrzych, Gaza, Gąbka, Gądek, Gąsiaty, Gąsior, Gąsiorek, Gąska, Gąszczyna, Gduła, Geblin, Gelich, Ger, Gęba, Gębaczka, Gębała, Gębarczyk, Gębik, Gęboszka, Gęsina, Gibaja, Gibas, Gibosus, Giczek, Gielman, Gielnik, Giełda, Giemza, Gierłach, Giermek, Giersz, Gil, Gila, Gilik, Gilka, Girzman, Gisczyk, Glapa, Glapski, Glecza, Glempra,

Glinka, Gliwa, Glubiec, Gładki, Głagiel, Głąb, Głąbek, Głą-bik, Głodek, Głodnik, Głodny, Głowacz, Głowicz, Głowik, Głód, Główka, Głuch, Głuchy, Głupiadam, Głuszek, Gnałek, Gnaruj, Gnat, Gniazdo, Gnida, Gnyk, Gocz, Godzimirski, Gogol, Gola, Golab, Golądr, Golądrysz, Golart, Golarz, Golec, Golenia, Golich, Golik, Goliński, Goliwąs, Goljan, Gołąb, Gołąbków, Gołek, Gołka, Golust, Gołuszka, Goły, Go-łysz, Gołyszka, Gomoła, Gomółka, Goniwiecha, Gonter, Gorazd, Gorący, Gordujczyk, Gorlak, Gorszy, Gorynia, Gośka, Goślina, Gota, Gowor, Goworek, Gozdek, Góra, Góral, Górnicz, Góźdź, Grab, Grabinoga, Grablik, Grabmoc, Grabus, Graca, Gracz, Grad, Grajczyk, Gral, Granewka, Graniczka, Granwa, Grapa, Graszczyna, Graszka, Gratka, Grądkowski, Grąska, Grdula, Grdykczyk, Grecz, Greczka, Gretka, Gręda| Grisna, Grobka, Grocholik, Grochółka, Grochowy, Grodzisz, Gromisz, Grona, Gronek, Gronostaj, Grosz, Groszy, Grubymaciek, Gruda, Gruntowny, Grusla, Gryf, Grygier, Gry-rner, Gryndal, Grywnar, Gryz, Gryzik, Gryzka, Gryzła, Grą-czek, Grządek, Grząka, Grzebienoga, Grzebienóżka, Grzebło, Grzech, Grzela, Grześczyk, Grzybek, Grzybowski, Grzyma, Grzymała, Grzywacz, Grzywna, Guczel, Guda, Gudrych, Gulik, Guta, Guz, Gwiazda, Gwinterek, Gyścik, Gzegzol;

Hajduk, Hajn, Hak, Haleczka, Hali, Halski, Hałas, Hap, Haska, Hawralski, Haza, Hebdank, Hejdasz, Hejtek, Herbstan, Herek (= Herkules r. 1636 w Kościanie), Heremus, Herko, Herkus, Hetman, Hynst;

Idek, Igiełka, Igła, Irzyków, Iwan, Izburka ;

Jabłonka, Jabłoński, Jachorek, Jagieła, Jagoda, Jajek, Jajko, Jakiel, Jakiś, Jakoś, Jakubie, Jamroch, Janasz, Janoch, Janoś, Janter, Jantosz, Jar, Jarmuż, Jarmużyk, Jarost, Jarosz, Jaroszek, Jarząbek, Jarzęba, Jarzyna, Jaskółczyk, Jaskółka, Jastrząb, Jastrzębski, Jawor, Jaworski, Jazdoń, Jazy, Jądro, Jednooki, Jeleń, Jelonek, Jeł, Jemioła, Jeruzal, Jesz-ko, Jezuita (poddany Jezuitów w Kiełczewie), Jeż, Jeżek, Jeżewaty, Jęczmień, Jędro, Jodłek, Jungierek, Jurga, Jutro-lepszy, Jutroprecz;

Kabat, Kaczan, Kaczanowski, Kaczczyk, Kaczka Kaczmarek (z r. 1554), Kaczonek, Kaczorek, Kaczorkowski, Kaczuszka, Kaczyk, Kądziołek, Kaganek, Kalina, Kalewski, Kaliski, Kałek, Kałęd, Kałka, Kałużka, Kałużnik, Kałyżka, Kamieniec, Kanduła, Kania, Kanik, Kantor, Kantorek, Kantyk, Kapałka, Kapela, Kapłon, Kapra Kapsa, Kaptur, Kapusta, Kapustnik, Kaput, Karaś, Karch, Karczyk, Kardaszyk, Kar-necki, Karosek, Karpięta, Karwatka, Kasanek, Kasiwłos, Ka-szeczka, Kaszel, Kasztelan, Kaszuba, Katolik, Katusza, Kawa, Kawalar, Kawczyk, Kądziołka, Kąkolewicz, Kąsanek, Kąsek chleba, Kątny, Kędzia, Kędzierka, Kędzierza, Kędzierzawy, Kędziora, Kędziorka, Kępa, Kęsiak, Kęsy, Kiącza, Kicza, Kiczka, Kiebel, Kielca, Kiełek, Kiekur, Kiełbasa, Kiemla, Kiepura, Kiernik, Kiernoz, Kierny, Kierwal, Kierzek, Kierzynka, Kijmoc, Kik, Kilagrosz, Kiljan, Kiszka, Kita, Kizwata, Klajda, Klamerka, Klamra, Klandys, Klarybak, Klawo, Klecha, Klekot, Klempa, Klepacz, Klepka, Kleśmenta, Kleszka, Klęka, Klę-kosz, Klęska, Klich, Klicha, Klim, Klimant, Klimek, Klisiek, Kloch, Klocek, Klosz, Kluba, Kluczka, Kluj, Kluk, Kluka, Kłak, Kłama, Kłapczak, Kłębonos, Kłodawita, Kłos, Kłosin, Kłoska, Kmiński, Kmita, Knak, Knebloszek, Knobuszka, Knola, Knowa, Knura, Knychała, Knyp, Knypik, Kobiałka, Koblec, Kobylarz, Kobyłka, Kochanek, Kociczka, Kocielak, Kocieł, Kocięba, Kocik, Kocur, Koczewski, Koczor, Koczymus, Ko-kociak, Kokoszka, Kokot, Kokotek, Kokwa, Kola, Kolanka, Kolano, Kolas, Kolasa, Kolaska, Kolczyk, Kolęcik, Kolibab-czyk, Koł, Koła, Kołacki, Kołacz, Kołaczek, Kołowski, Kołpak, Kołys, Komendejek, Kominek, Kominiaszek, Komorka, Komża, Konarek, Konat, Konfederat, Konica, Koniec, Ko-nieczniaczek, Konieczny, Konik, Konka, Konopka, Koński, Kopa, Kopanica, Kopcik, Kopeć, Kopytek, Kopytko, Kordela, Korducz, Kordyczka, Kornek, Kornowa, Korpelja, Korpienia, Korpoma, Korsatka, Kortyna, Kortysza, Korws, Korytnik, Korzonek, Kosiara, Kosmaty, Kośmider, Kostecki, Kostny, Kostro, Kostruch, Kostrzewa, Kostrzysądz, Kostulak, Kostura, Kostyczyk, Kosz, Koszczka, Koszewski, Koszka, Koszla, Ko-sztur, Koszucik, Koszulka, Koszy, Kot, Kotarba, Kotecki,

Kotek, Kotlik, Kotny, Kotwicz, Kowanek, Koza, Kozak, Ko-zanek, Kozany, Kozara, Kozera, Kozdepka, Kózek, Kozerka, Kozibok, Kozica, Kozieł, Koziróg, Kozkak Kozła, Kozub, Koźlarz, Koźlik, Koźmian, Kożuch, Krabucz, Krabus, Krajczyk. Krakowicz, Krakowski, Krap, Krapik, Kraska, Krasny, Krechla, Kret, Kręcirzyć, Kręty, Kręzełek, Krobski, Krobusik, Kroczek, Krogulski, Król, Królik, Kropiczek, Kroska, Krotosz, Krówka, Krubisz, Kruchcik, Kruczek, Kruk, Krupa, Krupik, Kryksa, Krysiek, Kryślik, Krystel, Krzemień, Krzori, Krzoska, Krzyczy-wołek, Krzywda, Krzywigłówka, Krzywiłeb, Krzywokolski, Krzywoń, Krzywosz, Krzywy, Krzyż, Krzyżan, Ksiądz, Kubań,. Kubasa, Kubeł, Kubeńko, Kubicz, Kubior, Kubzdyś, Kuciapa, Kucmęt, Kucza, Kuczek, Kucznik, Kuczyna, Kuda, Kudła, Kufa, Kufel, Kujawa, Kukacz, Kukiełka, Kuklar, Kuklarek, Kukła, Kulan, Kulczek, Kulicz, Kulig, Kuliga, Kulik, Kulita, Kulizek, Kulka, Kultryna, Kulus, Kuna, Kunidy, Kupidło, Ku-pidura, Kupidyn, Kupny, Kupsęk, Kura, Kurchącki, Kurcz, Kurda, Kurdządz, Kurek, Kurkowa, Kurzawa, Kurzech. Kurzyna. Kusik, Kusmoc, Kustek, Kustosz, Kustosza, Kusy, Kuta, Kutny, Kuźma, Kwapisz. Kwarta, Kwas. Kwasigroch, Kwaśny, Kwiatek, Kwik, Kwil, Kwinek, Kwinta;

Laboch, Labich, Ladrowany, Lagier, Lagno, Lamenta, Lampart, Larweczka, Las, Lasek, Lasny, Latoś, Latosek, La-tosi, Latko, Leciej, Ledwiec, Lefik, Legat, Legawy, Lejwoda, Lejwódka, Lelek, Lem, Leń, Lenart, Lenartek, Lenipa, Lepik, Leśmant, Leśnik, Leśny, Lewczyk, Leżeń, Lęklik, Libant, Libelt, Liber, Libera, Libidej, Lichy, Liczba, Liczbik, Liebusz, Ligęza, Linka, Lipka, Lipowy, Lira, Lis, Lisek, Liszek, Liszka, Litwin, Lizyna, Loda, Lorc, Lorek, Lorko, Lorynczade (= Lau-rentius Adae), Luba, Lubawy, Luboszewicz, Lurda, Lutek> Luźny, Lwówek, Lwówko, Lyra;

Łabaj, Łabas, Łabęda, Łabęta, Łabzda, Łach, Łada], Ładny, Ładyn, Ładynek, Łajdych, Łajdyszek, Łakomy, Łapka, Łapus, Łasidura, Łaskawy, Łaski, Łasy, Łaszak, Łaszcz, Ła-sik, Łata, Łatka, Ława, Łazarek, Łazęka, Łazienka, Łaziew-nik, Łazioszka, Łaźnia, Łącki, Łączek, Łęg, Łępa, Łępik,

Łęposz, Łobecki, Łoboda, Łobódka, Lojeski, Łokietek, tomek, Łomik, Łonisz, Łopatka, Loszka, Lotek, Łowczy, Ło-wiguz, Łoza, Łóżka, Łuczny, Łusz, Łyktus, Łysek, Łysy;

Mach, Machał, Machała, Machara, Machcicki, Machowski, Macioszek, Macoch, Magdalanic, Magur, Maik, Maj, Majdyn, Major, Majorczyk, Majzak, Makała, Makowski, Maksela, Mai, Malch, Malik, Malin, Maik, Maltys, Maludy, Maluja, Mała-górski, Małas, Małek, Małyga, Mamrot, Mamulka, Manek, Mania, Mańka, Manyk, Marada, Maran, Maraszek, Marcik, Marczak, Marek, Marszał, Marszałek, Marszałka, Marzec, Marzych, Masiek, Masiołek, Masion, Masłek, Masztalerz, Ma-ścibrzuch, Matała, Materna, Matuchna, Matyska, Maury (= Marcin), Mazanek, Mazło, Mazur, Mazurek, Mądo, Mą-drek, Meler, Melka, Mendorek, Mendosz, Mercik, Merdak, Merga, Merla, Merta, Mewka, Mędłek, Mędosz, Mętek, Miara, Miączygrosz, Miąsko, Miedziak, Miedźwiedź, Miczka, Miemiec, Mierzwa, Mieszała, Migdał, Mika, Mikorda, Mikosz, Miks, Miksa, Miksowicz, Mikstat, Mikulczyk, Mikulicz, Milesza, Milewski, Miluchny, Miły, Miodak, Mioducha, Mirek, Mirosz, Misiaczek, Misiak, Misiek, Misik, Misiew, Misior, Miska, Mi-siorny, Miś, Misko, Mitka, Mizera, Mizgała, Mleczek, Mleczko, Młodożon, Młodożonek, Młodzianek, Młynek, Mnich, Moc, Mocek, Mocny, Mocpasek, Moczygroch, Moczymięso, Moczyk, Moczyński, Modlik, Modła, Moliobran, Momotek, Morazek, Mordzik, Moręg, Morkrabia, Moryson, Mosina, Moskal, Moskwa, Motoła, Motarna, Motłoch, Motłoszczyk, Motyczka, Motyka, Motylewicz, Moyses, Mroczek, Mroczkiewicz, Mrozi, Mróz, Mrzygłód, Mucha, Mudrek, Muraszek, Murcha, Murka, Murtyszka, Musiak, Musiał, Musioł, Musiolik, Muskała, Mu-syło, Muszka, Mydelnik, Mydliczka, Mydlik, Mysiał, Mysłek, Myśliwiec;

Nabożnik, Nabożny, Nabrzucz, Nabzdypił, Nachudy, Nacek, Nadol, Nadolny, Nadysiełowski, Nadziajka, Nadziej, Nadziewany, Nagród, Nahajek, Najemnik, Najutrek, Naka-pała, Nakalski, Nakiel, Naleja, Nalejczyk, Namysłowski, Naparty, Napierała, Narlich, Narto, Nasiedny, Nastęchły,

Nawojski, Narwanik, Ńaskręt, Naskrętny, Nawrot, Nera, Ner-czyk, Nerlich, Nerus, Nędzarzewski, Niałek, Niebieski, Nieboraczek, Niechcialik, Niechcielski, Nieciecki, Niedziela, Niedźwiedź, Niekrzycki, Nieroda, Niesłojek, Nietążek, Niezgoda, Niklas, Niklewicz, Niklik, Niks, Nilak Niski, Nisko-sralik, Nitka, Nizak, Nizioł, Niziołek, Noga, Nogawka, Nola, Noma, Nosal, Nosalczyk, Nosek, Noska, Noskowicz, Nosz-czyna, Nowoczartyński (z „piekła" w Czaczu) Nożewnik, Nożyński, Nóżka, Nyczek, Nyk, Nyzdrzał;

Obała, Obara, Obiegała, Obierski, Obora, Oborczyk, Obot-ka, Obróżek, Oczko, Odła, Odma, Odważny, Ofiara, Ogórek, * Okasz, Okoś, Olech, Oliwa, Opacki, Opacz, Opala, Opała, Opałka, Opatowski, Opiałka, Opicz, Oprzał, Oracz, Oremus, Orlant, Orlicz, Orlik, Ornapak, Orszulak, Orzech, Orzesz-kowski, Osanka, Osiek, Osięgłowski, Osman, Ostój, Ota, Otrzpioch, Otulak, Otulik, Owsiany ;

Pac, Pachlik, Pachnik, Pachoł, Pachołek, Pachura, Pa-czesny, Paczulka, Padała, Paja, Pająk, Pajda, Pajko, Pakosz, Pakuła, Pal, Palec, Paluch, Paluszek, Pała, Pałeczka, Pałka, Pałuka, Panek, Papa, Papka, Papiernik, Papież, Papka, Papla, Parjas, Parjaska, Parobiec, Partowicz, Pasek, Pasierb, Pasioł, Pasiołek, Pastucha, Pastuszka, Pasza, Paszak, Pa-szeta, Patalas, Patela, Patenik, Patoli, Patrzydura, Pawela, Pawęski, Pawrozek, Pazdręga, Pczal, Pec, Pela, Pelec, Pełcz, Pełczurek, Perdła, Perdziński, Perek, Perka, Perkowski, Perła, Pewny, Pezała, Pędzich, Pękacz, Pękał, Pękaty, Pępa, Piasta, Piątek, Piątka, Piec, Piechnik, Piechota, Piecupal, Pieczekabat, Pieczony, Pieda, Piejek, Pieką, Piekielny, Piekiełek, Piela, Pielaska, Pieniasek, Pierdoła, Pierdosz, Pier-dusek, Pierzchała, Pierzchot, Pierzyna, Pierzynka, Pieściek, Pilny, Piła, Piłka, Pika, Pilch, Pindara, Pioch, Piosek, Pipek, Pipiołek, Pisarek, Piskorek, Piskorz, Piśla, Piślik, Piszczałka, Piszczek, Pizdeka, Pląska, Plątacz, Pleban, Plewa, Plewka, Plichta, Pliszka, Plucik, Pluskaj, Pluskota, Pluta, Płachcik, Płachecki, Płachetka, Płachowski, Płachta, Płaczecha, Płaczek, Płaczkowski, Płaszczyna, Płaszka, Płatek, Płoska, Płu-żyński, Płytka, Pobieraj, Pobierała, Pobok, Podeszwa, Pod-ledworny, Podmiejski, Podosz, Podrygała, Podsiadała, Podstawek, Pogański, Pogoda, Pokazały, Pokrywka, Pokus, Polach, Polak, Polegała, Połaska, Półtorapan, Popczyk, Popek, Popielas, Popieraj, Popiołek, Popowicz, Poprawa, Porosa, Porydąb, Poseł, Pospieszczyk, Pospieszny, Posrał, Posrany, Poslar, Postawa, Postrzygacz, Postupalski, Poszewka, Poszwa, Poszwie, Potępa, Poturała, Potyrała, Powrozek, Pożarek, Poźegalski, Praga, Praszoł, Prączczyna, Prączka, Prątek, Prezes, Produkta, Prosko, Prus, Prusa, Prusak, Prusin, Pru-siński, Prymik, Prządka, Przebierałka, Przechód, Przekrzycz, Przekupień, Przemożny, Przepiórka, Przesak, Przesinek, Przy-bieżała, Przyborek, Przyborski, Przybył, Przybyła, Przydrożny, Przygoda, Przymykała, Przyszczepka, Przytula, Przytulski, Przywarka, Psarski, Psiał, Psinka, Psołczyc, Pszczalik, Pszczółka, Ptak, Ptasznik, Pucanek, Puchota, Pudło, Pukał, Puksa, Puliszek, Purak, Purcek, Pustołka, Puszcz, Puszka, Pych, Pychała, Pyrek, Pyrlaszka, Pyrasz, Pyskowicz, Pyszny, Pytała, Pytka Pyzdyk;

Rabiega, Rabieżka, Rachwał, Racki, Raczyna, Radaj, Raduj, Raj, Rajma, Rajski, Rajtar, Rak, Rampała, Rarnsz, Rapa, Rapiński, Rasik, Raszya, Rączka, Rącki, Rąkoszek, Rechla, Rechna, Reja, Reksa, Rełko, Reło, Rerat, Reski, Rezel, Ręczkosz, Robak, Robaszek, Rodny, Róg, Rogacz, Rogaty, Rój, Rojek, Rok, Rokita, Rola, Rosoch, Rospanska kropla, Różanek, Rozdziw, Rozumek, Rożek, Rożenek, Różdżka, Roży, Ruda, Rudnik, Rudno, Rupa, Rur, Rura, Rurek, Rusek, Ruta, Ryba, Rybar, Rybka, Rycerz, Ryczywołek, Rychlik, Rydel, Rydzy, Rydzywołek, Rygiel, Rygus, Rykała, Rykiszka, Ryła, Ryłek, Ryłko, Ryło, Ryma, Rypych, Rys, Rysek, Rysko, Rysiak, Rytwa, Ryza, Ryzek, Rżany, Rzącz, Rzączewski, Rzepa, Rzepczyk, Rzepik, Rzepka, Rzeszotarz, Rzeźnik, Rzodkiewka, Rzytka;

Saczerlat, Sadełko, Sadło, Salonionek, Salwagwarda, Samborski, Samek, Sampolny, Sarbak, Sargawa, Sasin, Satla, Sączek, Sąd, Sczes, Seps, Serafinek, Serba, Serdyk, Ser-decki, Serma, Sędyk, Sęp, Sępik, Sianuszek, Siary, Siataza,

Siaiazik, Siczka, Sieboszka, Sieczka, Sieda, Siedlecki, Sied-miński, Siejedupka, Siejek, Siekiera, Siekierka, Siemijacik, Siepa, Siepała, Sierma, Sierocik, Sierocki, Siewa, Siewka, Sik, Sika, Sikora, Sikwus, Silny, Siłaszka, Sinydupka, Siuda, Siwek, Siwodurczyk, Siwy, Skała, Skałek, Skałka, Skiba, Skibera, Skibicki, Skiera, Skierka, Skierna, Skierwi-derski, Skobera, Skoczywlas, Skopek, Skorłapa, Skoroszc wicz, Skorupa, Skorupka, Skórzec, Skorzewski, Skowron, Skowronek, Skóra, Skórka, Skorzeń, Skrobich, Skrobiwiór, Skrój, Skrzek, Skrzekła, Skrzypek, Skubała, Skupa, Skwarka, Skwiera, Slatała, Slatałka, Slipsar, Słaby, Słapa, Sława, Sławek, Słęp, Słępik, Słoćwin, Słoma, Słomiak, Słomka, Słoński, Słowik, Słoysk, Słup, Słupek, Smagły, Smarz, Smer-kała, Smerla, Smerlik, Smoczyk, Smok, Smolarz, Smolka, Smolnik, Smolny, Smolski, Smółka, Smugowski, Smura, Smurawa, Smurzyński, Smyczek, Smyczka, Snela, Snopko-wicz, Snowacki, Sobal, Sobański, Sobek, Soberek, Sobiech, Sobieczas, Sobiemądr, Sobiepan, Sobieraj, Sobierajczyk, Sobierak, Soból, Socha, Sokolnik, Sokół, Sokołek, Soluch, Soszka, Sowa, Sowieski, Sowizrzał, Sówka, Sparło, Spięta, Spinała, Sprachała, Sprawa, Sprawczyk, Spychała, Srajek, Sralik, Srał, Sroka, Srzezega, Srela, Stachura, Stachyra, Stakacz, Stalonka, Stały, Stancz, Stancel, Standarek, Stańczyk, Staniaczyk, Stanisz, Stap, Stapek, Staraszyk, Starosta, Starydusza, Starychłop, Starymłynek, Starzych, Starzyk, Staw, Stawiak, Stawinoga, Stąpiec, Stępka, Steza, Stezicki, Stęchły, Stęclik, Stękacz, Stępieniek, Stodolny, Stodoła, Stojaj, Stojał, Stojan, Stojny, Stołek, Stołkowy, Stor, Storcz, Storsik, Stpień, Stracipług, Straszyryba, Strąg, Strojny, Strona, Stronik, Struma, Struszka, Strużyn, Strużyna, Stryjak, Stryjek, Strzekla, Strzela, Strzelski, Strzeżedura, Strzępel, Strycharz, Strzycki, Strzygosz, Stułczyk, Stuka, Styczka, Styza, Stwołek, Stwoło, Suchora, Suchorka, Suchychleb, Sulcik, Sułchausa, Sułka, Sumelka, Surma, Swipsar, Swoi, Sych, Sychowski, Synelik, Synoradzki, Sypki, Swędrak, Sworacki, Szabla, Szaborski, Szachmaj, Szadek, Szady, Szajka, Szajnok, Szalonka, Szałamaj, Szambara, Szarajczyk, Szarańczyk,

Szaraszek, Szarek, Szary, Szaszyn, Szatny, Szczawik. Szcrba, Szczerbal, Szczerbie, Szczerbik, Szczęsny, Szczudło, Szczurek, Szczychcik, Szczygieł, Szczygłowicz, Szebor, Szeląg, Szeliga, Szelma, Szemysł, Szerba, Szerejgira, Szermak, Szet-ka, Szępla, Szkaradek, Szlachcic, Szloch, Szławka, Szmach. Szmerek, Szober, Szoćka, Szoletka, Szopa, Szorla, Szos, Szot, Szotek, Szpak, Szpera, Szperała, Szpercik, Szpor, Szronowaty, Szturla, Szuba, Szufla, Szujek, Szukaj, Szukała, Szułcipski, Szumporski, Szurzyc, Szwabka, Szwal, Szwed, Szwychyeny, Szydlak, Szydlik, Szyazierz, Szyguła, Szynda, Szypel, Szypłowski, Szyszak, Szyszka, Ścierka, Śleboda, Śledź, Ślerzypek, Śląski, Ślęzak, Ślęzakowicz, Śliwa, Śliwka, śmiara, Śmieja, Śmiejek, Śmielnik, Śmierdzigąbka, Śmirzek, Śniady, Śnianek, Śniegula, Śpiący, Śpiary, Śpiewak, Śrabiek, Środa, Śronek, Śrzedniak, Świat, Świeboda, Świebodzik, świec, Świekowski, Święch, Święcioch, Świdwa, Świniagłowa, świtała,

Taborek, Taderek, Taferkowski, Taja, Tajdo, Talar, Ta-lus, Tama, Tamoch, Tamocha, Tamosik, Tarczyński, Tarfała, Targosz, Targosza, Tarnka, Tarzecki, Tata, Tatarzyn, Tąpa, Tchórz, Tchórzyk, Tedel, Teper, Terata, Teremza, Terla, Terpic, Tetko, Tkacz, Tokacz, Tonik, Toporek, Torba, Tor-łop, Tosiek, Trafisz, Trawny, Trąbała, Trąbka, Trocha, Troik, Troska, Trzasło, Trzciński, Trzebicki, Trzeciak, Trzesienicki, Trzęsiegłówka, Trzęsimiech, Trzonek, Tudy, Tudzik, Tuliczka, Tundrla, Turczyk, Turek, Tusek, Tuwala, Twąn, Twardychleb, Twardzik, Tworek, Tworgowski, Tybura, Tyc, Tygiel, Tyglik' Tykwa, Tyla, Tyma, Tyntala, Tytybrant;

Ubysz, Ugoda, Ułanowski, Uździenicki;

Wacnik, Waloch, Waloś, Wałek, Warcholik, Warchoł, Warmol, Warnis, Warwas, Wasio, Wasyl, Wasylka, Wawer, Wąchała Wąchalik, Wąs, Wąsnk, Wąsaty, Wąsiasty, Wąsion-ka, Wątróbka, Wciosek, Wdówka, Wełna, Wencel, Wenturka, Wernasz, Wesoły, Wędzonka, Węgiel, Węglar, Węgorek, Wę~ gro, Wiatrak, Wiązołka, Wicher, Wichnowski, Wichracz, Wi-duła, Widurek, Wiecha, Wiechowic, Wieczorek, Wielgijanek,

Wielgoch, Wielgosz, Wielgoszek, Wieliczka, Wieprzek, Wierny, Wierusz, Wiertelik, Wierzba, Wierzbic, Wierzgaj, Wierzgalski, Wierzycha, Wierzycki, Wietronek, Więcek, Wiki, Wilczek, Wilk, Witek, Wiązek, Wlazło, Wleklik, Wlekło, Wlekły, Włazik, Włoch, Włochal, Włóczęga, Włóczykij, Włosek, Włosto, Włostowicz, Wojak, Wojda, Wojdy, Wojdzik, Wojelowski, Wojski, Wójt, Wojtal, Wojtyna, Wojtyr, Wojtyra, Wolny, Wor.idak, Woskoła, Woziwoda, Woźny, Wóz, Wozik, Wróbel, Wroniec, Wrotkowski, Wrzał, Wrzesin, Wrzeszczybat, Wujek, Wiączon, Wydrujek, Wydroch, Wydrzyusz, Wyjednany, Wyle-żały, Wylinek, Wypych, Wyrąbek, Wyrwa, Wyrwalik, Wyrwany, Wyrwas, Wyskubski, Wyskorus, Wysławić, Wyspoch, Wysrow, Wyszak, Wyszkowicz, Wytrząsek, Wywal, Wyzdrek, Wzgardzony, Wziątek; Vyry;

Zabiegała, Zabiela, Zabijak, Zabłotny, Zaborski, Zachciał, Zachylało, Zaćmek, Zadarek, Zagórski, Zagot, Zagronic, Zając, Zająkała, Zaleski, Załapski, Załoga, Zapala, Zapłata, Zaprzągaj, Zaradny, Zaranek, Zaręba, Zarożga, Zawal, Zawala, Zawalidroga, Zawart, Ząb, Ząbeczek, Ząbek, Zbarała, Zbawisz, Zbawiszek, Zbera, Zbilut, Zbiegły, Zbójetnik, Zdybała, Zdziesz, Zdzisz, Zegadło, Zemelka, Żemła, Zemska, Zesławski, Zez, Zębik, Zgierka, Zgmerek, Zgniłyja-nek, Zgoda, Zgubny, Ziąbka, Ziela, Zielak, Zielka, Zielonek, Zielony, Ziemek, Ziemin, Ziepa, Ziętek, Zima, Zimny, Zimny-kowal, Ziółek, Zioło, Złamek, Złotko, Złyduch, Złyduszek, Złybura, Zmuda, Zniebaspadł, Zobala, Zuchniak, Zuchwalec, Zyganda, Zygmach, Zyka, Zwierz, Zwój;

Żabka, Żabowicz, Żaczek, Żagiel, Żak, Żeberski, Żebrak, Żegota, Żelazek, Żelazko, Żelazny, Żminda, Żołądek, Żołądź, Źółtobrzuch, Żubr, Żukaj, Żur, Żurek, Żydek, Żydówka, Żyłka, Żytnik, Żytny, Żywioł, Żywiołek.

Dopisek. Nietylko w wieku XVI i XVII panowie poszukiwali zbiegów „przezwiskiem" Krzyczów czy Gajdów, ale jeszcze r. 1795 założono w Kościanie księgę metryczną z rubryką „imię i przezwisko" (nomen et cognomen). Nazwiska rodzinne i przezwiska osobiste zaczęto u nas odróżniać dopiero w wieku XIX.

4. Ceny ziemi, zboża, bydła i innych rzeczy.

Rok

Przedmiot

Ceno w groszach

1415

koń.................

144

1419

młyn wodny.............

516

1421

stodoła z żytem...........

1 920

1421

kobyła................

310

1432

krowa chłopska...........

48

1449

Gorzyczki..............

28800

1462

pół Borowa.............

14 400

1466

pierzyna...............

48

konie dwa z powozem........

288

1469

Gorzyce i Gorzyczki.........

57 600

1471

pół Borowa.............

24 000

1476

ośm saren i zając..........

192

wałach dobry............

1 500

1494

Wyskoć...............

52 800

1511

ćwiertnia żyta............

4

ćwiertnia pszenicy..........

6

1515

stodoła ze zbożem..........

1 440

1529

Głuchowo i Sierniki.........

60 000

1531

ćwiertnia żyta...........

12

ćwiertnia pszenicy..........

15

fura drzewa.............

12

1559

koń kmiecy.............

180

* * *

Rok

Przedmiot

Cena

w złotych i groszach

1561

Kawczyn...........

5 200

Kurowo ...........

10 400

Oborzyska..........

7 800

1571

koń-woźnik..........

50

1574

ćwiertnia żyta........

3

18

1580

koń kmiecy......... .

13

1581

Gryżyna i Nielęgowo.....

13 500

1586

wałach dobry.........

30

1587

Kopaszewo..........

10 300

1588

gomółka sera.........

1

skop.............

18

wieprz karmny........

4

1593

Witkówki i Słonin ......

8000

1594

Borowo ...........

13 000

1599

klacz chłopska........

20

Szczodrowo .........

9 000

1600

źrebica............

9

1608

Turew i Wronowo......

23200

1615

Srocko i Bieczyny ......

26000

1631

ćwiertnia jęczmienia albo owsa

4

24

szłapak (rumak) .......

300

1632

koń kmiecy..........

30

krowa............

32

1636

Oborzyska..........

20000

1640

wołek ............

20

krówka............

20

skop.............

2

15

zasługa roczna skotarza ....

3

06

1643

ćwiertnia żyta........

7

09

ćwiertnia pszenicy......

8

ćwiertnia jęczmienia.....

6

12

1647

ćwiertnia żyta........

4

1649

Jarogniewice.........

38 000

1650

Gaj .............

21 000

Rok

Przedmiot

Cf:na

w złotych i groszach

1651

Gryżyna i Nielęgowo.....

46 700

1655

źrebię roczne.........

5

1659

wół.............

50

1662

dwa sążnie drzewa......

6

1665

koń.............

39

1676

Głuchowo i Sierniki.....

30 700

1679

Szczodrowo .........

26 000

1685

Gorzyce i Gorzyczki.....

48 000

1688

Jasień............

26 000

1693

koń kmiecy..........

110

wół ratajski.........

100

ćwiertnia żyta........

12

ćwiertnia owsa........

6

16

pług z porządkami......

12

Oborzyska..........

27 300

1694

Borowo ...........

34 500

1695

wół ratajski .........

112

1704

rumak............

800

1706

ćwiertnia żyta........

6

ćwiertnia jęczmienia.....

6

1713

Gryżyna i Nielęgowo.....

84 000

1715

Jasień............

30 000

1717

Gorzyce i Gorzyczki.....

108 000

1719

Oborzyska..........

41 000

1720

ćwiertnia żyta ........

9

ćwiertnia pszenicy......

14

16

ćwiertnia węgli........

2

wóz siana..........

13

09

ćwiartka cielęciny ......

1

20

śledź.............

05

1726

Jasień............

30 000 |

1729

Gorzyce i Gorzyczki.....

110 000 |

ćwiertnia pszenicy......

12

20

owca.............

2!

Rok

Przedmiot

Cena

w złotych i groszach

1729

wiatrak............

130

1731

ćwiertnia pszenicy......

12

15

ćwiertnia żyta........

6

20

zasługa parobka.......

26

zasługa roczna dziewki ....

13

1732

ćwiertnia pszenicy......

11

15

koń fornalski.........

72

koń chłopski.........

52

1736

ćwiertnia żyta........

31

20

Piotrkowice.........

81 000

1743

chałupa...........

120

1746

wierteł żyta..........

6

15

wierteł pszenicy.......

7

wierteł jęczmienia ......

5

02

wierteł owsa.........

3

wierteł grochu........

6

1750

zagon żyta..........

1

beczka piwa.........

10

kwarta gorzałki........

24

ćwiertnia jęczmienia.....

8

ćwiertnia grochu.......

9

1751

Borowo...........

69 800

1753

ćwiertnia żyta........

5

1759

owca.............

2

1760

koń.............

100

1761

dworek szlachecki......

4 000

mielcuch...........

1 200

1765

ćwiertnia żyta........

8

04

1774

roczna zasługa parobka lub forn.

55

!

„ „ poganiacza . . .

22

|

„ „ dziewki.....

32

l

i

1777

ćwiertnia jęczmienia.....

7

07

ćwiertnia owsa........

5

15

ćwiertnia grochu.......

9

i

Rok

Przedmiot

Cena

w złotych i groszach

1777

ćwiertnia tatarki.......

6

„ prosa ........

10

skop.............

7 I

1781

Borowo ...........

117 000

1784

wół kmiecy..........

40

koń „ ..........

36

ćwiertnia żyta........

8

„ owsa lub jęczmienia .

6 !

zasługa fornala........

73 j

9 ekonoma.......

240 !

pług.............

8

1791

Oborzyska..........

140 000

1799

Borowo...........

420 000

1803

Oborzyska..........

185 000

1835

Oborzyska......• ...

66 030

5. Miary ziemi i zboża.

Pola dworskie i kmiece aż do wieku XVIII mierzono pospolicie na staja i zagony. „Zagonów 40 wszerz a wdłuż 5 staj facit zagonów 200. Składów 15 wszerz i staj 5 wdłuż facit zagonów 105". Niekiedy określano obszar roli jedynie liczbą staj. Często podawano tylko ilość zagonów. Długość staja bowiem w ciągu wieków nie uległa zmianie. Staje pomiarowe i pańszczyźniane zabierało 30 prętów czyli 225 łokci, t. j. około 129 metrów. Płosa w Oborzyskach, obliczana w wieku XVII na staj 10, zajmuje wdłuż ponad 1250 m. Druga płosa o 9 stajach mierzy wdłuż m. 1150. Trzecia płosa o 7 stajach zabiera 950 m. Od Starego Go-łębina do Gorzyczek liczono staj 17, od Głuchowa do granicy jarogniewskiej staj 11 itp. Na staja trzydziestoprętowe orano w Jasieniu zagony r. 1832. Zgodnie z tem starzec z Jasienia określił mi długość staja na 200 kroków.

Zagony orano albo szersze albo węższe. Pan Szczedrzyk r. 1425 żałował na Jaśka Rąbińskiego, że zorał mu na jego folwarku dwiema pługoma po trzykroć półtora sta zagonów. Były to niewątpliwie zagony w pięć skib, skoro na jeden dzień i pług wypadło aż 25 zagonów. Dwa zagony w skib pięć zabierały 772 łokci czyli jeden pręt. „Laska zabiera zagony dwa w skib pięć", tak powiedziano właśnie w Rą~ biniu r. 1786. Zagony pięcioskibowe powstały zapewne z podziału zagonów oranych w skib 10. „Medietas sulci 5 liras habet" (u Rosenberga Rozwój folw. str. 104). W wieku XVII skib 10 tworzyło już jeden skład (bissulcus) czyli dwa zagony w skib 5. Podobnie zagony czteroskibowe rozwinęły się z zagonów oranych w skib 8. „Arasti octo jugera — stajadła, ąuodlibet 30 sulcos-zagonów in latitudine continens, in ąuolibet sulco 8 sulcalia computando" (r. 1444). W paraf ji oborzyskiej r. 1683 orano zagony w skib 5, później w skib 4.

Zwykle dostawał kmieć ślad roli w trzech polach. Te trzy kawały roli zwano płosami. Gdzie nie dały się wymierzyć pełne płosy, tam dla uzupełnienia śladu dodawano rozmaite zbytki, kliny, kąty i krótczyce, które zbyły po wymierzeniu płós normalnie długich. Pod warzywa dostawali kmiecie osobne pólka czyli ogrody przy wsi, prócz tego i łąki. Plebanom i sołtysom nadawały dwory większe ogrody, łąki, stawy i borki. Stąd grunt plebański lub sołecki, objęty mianem ślada, zabierał 37-45 ha. Liber Bf. z r. 1510 „Mórka; ibidem unus mansus proprius plebani et lacus et silva. — Białejezioro: plebanus habet 2 mansos". W miejsce tych 2 śladów otrzymała plebanja przy separacji 54,5 ha roli, 10 ha łąki i 10 ha boru. Ślad roli, darowany r. 1436 plebanowi w Żabnie, dzielił się r. 1777 na 8 łążek (pratulum) i 14 płósek, które zabierały zagonów stajowych 861. Geometra pruski r. 1832 wymierzył w to miejsce roli mórg 113 i łąk, pastwisk i nieużytków mórg 67.