Wiersz jako ikona. O poznaniu estetycznym ebook

Wstęp od tłumaczki

Lektura książki Margaret Freeman Wiersz jako ikona jest jak wędrówka do miejsca, wktórym poezja odsłania przed czytelnikiem sporą część swoich tajemnic. Ścieżka, która tam prowadzi, nie jest jednak ani prosta, ani łatwa do przebycia. Ale całą zawiłą nieoczywistość tej wędrówki ukazuje dopiero próba przekładu.

Recenzenci anglojęzycznego oryginału podkreślają interdyscyplinarny charakter książki. Świadomy swojego zadania tłumacz musi jednak podjąć próbę przekazania polskiemu czytelnikowi nie tyle inter-, ile jej transdyscyplinarności: autorka odnajduje inspirację wtak pozornie odległych dyscyplinach jak teoria literatury iteoria języka, poetyka iestetyka, psychologia poznawcza iantropologia kulturowa, neuronauka ifizjologia, przy czym żadna ztych dziedzin nie jest traktowana jako podrzędna wobec innych; wszystkie łączą się ze sobą inawzajem uzupełniają wposzukiwaniu odpowiedzi na pytanie oto, co sprawia, że wiersz ma nieprzemijającą wartość, że trwa wzbiorowej świadomości ioddziałuje na czytelnika wróżnym czasie iwodmiennych kulturach.

Wbrew opinii głównego nurtu badań nad poezją otej wartości przesądza, zdaniem Autorki, nie interpretacja, lecz przeżycie: doświadczenie nie tylko kognitywne, ale także sensoryczne, motoryczne iemotywne; nie to, co dany wiersz „znaczy”, lecz to, jak „działa” na odbiorcę.

Definiując estetykę jako zdolność do estetycznego przeżycia, Freeman widzi tę zdolność jako amalgamat procesów poznawczych – jako fundament wszelkich procesów kognitywnych, ale także mechanizmów poznawczych definiowanych jako działanie uwagi, wyobraźni, pamięci, umiejętności różnicowania, wiedzy eksperckiej iformułowania sądów. Nowe podejście teoretyczne oznacza konieczność przyjęcia – iprecyzyjnego zdefiniowania – nowej terminologii. Ioznacza także problem dla tłumacza. Kluczowym terminem jest wprowadzony wwykładzie teorii estetycznego poznania termin „minding” – używany przez Autorkę na określenie procesu, który jest połączeniem zdolności kognitywnych, emotywnych, motywacyjnych ibehawioralnych. Nie znalazłam wjęzyku polskim równie pojemnego terminu imimo wielu godzin mniej lub bardziej udanych przymiarek zdecydowałam się używać rzeczownika odsłownego „uzmysławianie”, który oznacza proces stanowiący połączenie aspektów procesu poznania, które są atrybutami „umysłu” i„zmysłów”.

Freeman ilustruje swój wywód licznymi przykładami utworów poetów angielskich iamerykańskich (oraz jednego poety chińskiego). Są to wwiększości wiersze należące do angloamerykańskiego kanonu – dobrze znane czytelnikom anglosaskim, nieznane lub mało znane czytelnikowi polskiemu. Tam, gdzie istnieją oficjalne polskie przekłady, zamieszczałam je obok anglojęzycznych oryginałów, przy czym najczęściej okazywało się, że polskim tłumaczeniom brak niektórych cech podnoszonych wkognitywnych analizach irozważaniach Freeman. Pierwszy powód tych braków jest oczywisty: różnice systemowe między obydwoma językami nie pozwalają na znalezienie analogicznych środków (aczasem na ich użycie – niemożliwe zpowodu posłuszeństwa tłumaczy wobec właściwych dla danego języka reguł gramatycznych). Powód drugi wypływa zcech – mówiąc językiem Freeman – zdolności przeżycia estetycznego indywidualnych tłumaczy. Ocena skutków tak rozumianych rozbieżności nie jest naturalnie zadaniem tłumacza, mogłaby natomiast stanowić źródło inspiracji dla kompetentnych badaczy.

Pozostała zatem kwestia wyboru strategii. Wiersze podaję wobu wersjach językowych. Tam gdzie fragmenty angielskich oryginałów pojawiają się wgłównym tekście jako ilustracja rozważań ianaliz, podaję wnawiasach ich dosłowne tłumaczenia, aodpowiednie fragmenty oficjalnych przekładów wdolnych przypisach tłumacza. Wprzypisach podaję także polskie źródła przekładów; ponieważ niektóre wiersze mają po kilka polskojęzycznych wersji, wybieram tę, która wmoim odczuciu najlepiej oddaje elementy oryginalnych analiz Freeman. Wkilku przypadkach polskich przekładów przytaczanych wierszy nie udało się odnaleźć; wersje polskojęzyczne podaję wtedy we własnym tłumaczeniu, starając się maksymalnie „dopasować” tekst do dotyczących danego utworu rozważań Autorki.

Wzorem oryginału, na końcu polskiej wersji książki znajdują się słowniczek podstawowych terminów ipojęć oraz indeksy – nazwisk irzeczowy.

Złożoność iwielowątkowość materii, atakże wnikliwość analiz sprawiły, że praca nad tłumaczeniem książki Margaret Freeman była dla mnie wyzwaniem. Podobnie zresztą jak – ze względu na wspomnianą wyżej transdyscyplinarność – wcześniejsza lektura jej anglojęzycznej wersji. Wyzwaniem dla polskiego czytelnika będzie zapewne także lektura wersji polskiej, zarówno zpowodów merytorycznych, jak izpowodu odmienności kulturowej, którą – nie wykraczając poza kompetencje tłumacza – starałam się maksymalnie przybliżyć. Jestem jednak głęboko przekonana, że warto było iże warto będzie – podjąć ten trud.

Elżbieta Tabakowska

Kraków, czerwiec 2024

Przedmowa

Niniejsza książka jest pokłosiem wielu lat spędzonych na czytaniu lektur ina badaniach poświęconych próbie zrozumienia istoty iznaczenia poetyckiej kreatywności. Zawiera splot kilku wątków moich przemyśleń – myśli dojrzewającej przez lata dzięki rozmaitym wystąpieniom na konferencjach, wykładom, na które mnie zapraszano, iartykułom, które się ukazywały wciągu kilku minionych lat. Ogromnie dużo wyniosłam zprac niezliczonych autorów, które czytałam, mimo że tylko niektórych znich cytuję wtej książce. Jestem wdzięczna licznym przyjaciołom ikolegom, którzy mnie inspirowali izachęcali do pracy – zarówno przez konstruktywną krytykę, jak iudzielając mi wskazówek ipolecając kolejne lektury, które mnie wprowadzały na nieznane wcześniej, coraz rozleglejsze obszary językoznawstwa, semiotyki, filozofii, teorii sztuki, nauk kognitywnych iestetyki. Gdybym miała wymienić wszystkich, którzy byli dla mnie źródłem inspiracji, musiałabym napisać całą nową książkę.

Wyzwanie, jakie podjęłam, decydując się zaprezentować moją teorię szerszemu gronu odbiorców, nieuchronnie doprowadziło do pewnej nierówności strategii wybieranej wposzukiwaniu chwiejnej równowagi między surowymi wymogami nauki idostępnością terminologii zposzczególnych dyscyplin. Ostatecznie dołączyłam na końcu książki glosariusz, aby prezentując czytelnikowi tok mojego rozumowania, pomóc mu zrozumieć, wjakim znaczeniu używam danych terminów. Wpisaniu książki pomogło mi kilkoro przyjaciół ikolegów. Amy Cook, Gudrun M. Grabher, Kimberly Grogan, Emmylou Grosser, Connie Kirk, Karim Kukkonen, Greg Mattingly, Margaret McBride, Jeff Morgan iElizabeth Shively udzielili mi cennych uwag na temat poszczególnych rozdziałów. Sandy Denis iLynn Perry wytrwale czytały wstępne wersje każdego rozdziału, wskazując miejsca, wktórych to, co napisałam, było zbyt gęste lub problematyczne. Leslie Clark przeczytała cały tekst, wskazując fragmenty, wktórych mogłam ulepszyć sposób prezentacji treści lub organizację tekstu. Jeśli wciąż istnieją miejsca, wktórych nie udało mi się jasno przedstawić moich rozważań, nie wynika to zzaniedbań tych wszystkich osób. Serdecznie im wszystkim dziękuję.

Zdaję sobie sprawę, że przedstawiam niezwykle uproszczony iahistoryczny obraz skomplikowanych teorii. Moim usprawiedliwieniem jest chęć uniknięcia rozwijania filozoficzno-historycznych wątków, które mogłyby zaciemnić iosłabić wymowę moich argumentów. Jeśli skutkiem tej decyzji jest świeże, aprzynajmniej odświeżone spojrzenie na odwieczne pytania iodpowiedzi, to udało mi się osiągnąć cel, jaki sobie postawiłam.