Ulice i place krakowskiego Kazimierza. Z dziejów chrześcijan i Żydów w Polsce ebook
Bogusław Krasnowolski
Uzyskaj dostęp do tej i ponad 240000 książek od 14,99 zł miesięcznie
- Wydawca: UNIVERSITAS
- Kategoria: Literatura popularnonaukowa•Nauki humanistyczne
- Język: polski
W swojej książce autor stara się kontynuować tendencje zapoczątkowane przed stu laty przez Stanisława Tomkowicza, który w pracy Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, ich nazwy i zmiany postaci wiązał historię przekształceń urbanistycznych i architektonicznych z życiem mieszkańców – nie tylko tych najznakomitszych, którzy zapisali się w dziejach miasta, ale także tych zwykłych, w których codzienność historia wkraczała jedynie w czasach dziejowych tragedii. Różnorodność postaw obejmuje tu żywe do dzisiaj tradycje – zarówno sięgający XI wieku kult św. Stanisława i zjawisko Felix saeculum Cracoviae (odnoszące się do świątobliwych mnichów z XV wieku), jak i pamięć żydowskich myślicieli, od Mojżesza Isserlesa z XVI wieku po rabina Ozjasza Thona z lat międzywojennych XX wieku.
Bogusław Krasnowolski (ur. 1943) całe życie spędza na krakowskim Kazimierzu, uważając go za swą małą ojczyznę. Jako historyk sztuki i historyk poświęcił mu liczne publikacje naukowe i popularne, działa także aktywnie na rzecz kazimierskiego dziedzictwa w Społecznym Komitecie Odnowy Zabytków Krakowa. Za przedwojennym mieszkańcem tej dzielnicy Rafaelem Scharfem (1914–2003) dostrzega szczególny fenomen miejsca, „gdzie ulica Bożego Ciała krzyżuje się z ulicą Rabina Meiselsa, a św. Sebastiana z Berka Joselewicza” (R. Scharf, Sen o powrocie, 1993).
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 547
Rok wydania: 2026
Odsłuch ebooka (TTS) dostepny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Podobne
Spis treści
Wstęp
CZĘŚĆ PIERWSZA. ZARYS HISTORII I ROZWOJU PRZESTRZENNEGO
1. Okres przedlokacyjny
2. Wieś Bawół i jej lokacja
3. Kazimierz lokacyjny
Wstęp
Sto lat temu wydana została praca Stanisława Tomkowicza Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, ich nazwy i zmiany postaci1. Autor, wybitny historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego i wieloletni konserwator zabytków Krakowa, w formie zwięzłej i przystępnej przekazał czytelnikom historię poszczególnych ulic i związanych z nimi zabytków. Największą uwagę zwrócił jednak na kształtowanie się historycznych nazw, ich genezę i zmiany.
Pierwsze wydanie niniejszej książki ukazało się ponad trzydzieści lat temu2. Autor, kontynuując dzieło Tomkowicza, ograniczył się do terenu Kazimierza ze Stradomiem, a więc do samodzielnego średniowiecznego miasta z przedmieściem, w wiekach XIX i XX obejmującego dwie dzielnice w obrębie ówczesnego Krakowa. W czasie, jaki upłynął od wydania pracy Tomkowicza, poszerzył się znacznie horyzont badawczy – już w 1932 roku wydane zostały Księgi radzieckie kazimierskie z lat 1369–1402, zawierające szereg nieznanych wcześniej przekazów. Lata powojenne przyniosły postęp badań archeologicznych i architektonicznych, w wyniku których uchwycono pewne elementy średniowiecznej zabudowy związane z najstarszym rozplanowaniem miasta.
Podstawą pierwszego wydania książki stał się materiał zgromadzony w studium historyczno-urbanistycznym Kazimierza ze Stradomiem, opracowanym przez autora w ramach krakowskiego oddziału Pracowni Konserwacji Zabytków3. Przeprowadzone kwerendy dały obszerny, niewykorzystany dotąd materiał z dawnego archiwum miejskiego Kazimierza, z archiwów klasztornych, archiwum Wolnego Miasta Krakowa i innych. W niniejszym, drugim wydaniu uwzględniono znaczący rozwój badań, jaki miał miejsce w ostatnich dziesięcioleciach. Należy tu wspomnieć kolejne studia autora nad urbanistyką i architekturą Kazimierza4, różnorodne badania nad średniowieczem, między innymi nad ustrojem miasta, zagadnieniem kazimierzowskiego uniwersytetu5 czy Skałką6, dalsze badania terenowe i ich syntetyczne podsumowania7. Odnotować trzeba postęp w badaniach nad urbanistyką i architekturą Wolnego Miasta8, ludnością w XVIII wieku, a więc w czasach upadku9, nad dwudziestowiecznym Krakowem10, a zwłaszcza jego społecznością żydowską. Rysują się tu syntetyczne ujęcia całokształtu problematyki od średniowiecza11, w tym szczególnie wszechstronne studia nad społecznością żydowską wieków XIX i XX12; nowym tematem są zaś zagadnienia współczesne13. Ważną rolę odgrywa w nich ochrona walorów kulturowych wiązana z potrzebami rozwojowymi miasta14.
W rezultacie tezy Tomkowicza zostały bądź poważnie poszerzone, bądź skorygowane, a nawet zmienione. Powstał w ten sposób charakterystyczny obraz historii Kazimierza, rozumianej w tym wypadku jako dzieje jego ulic i placów, związanej z nimi zabudowy, a także żyjących tu niegdyś mieszkańców, zarówno tych najwybitniejszych, jak i zupełnie przeciętnych. Zgodnie z ideą Tomkowicza główną rolę odgrywa historia nazw, przy czym zakres przeprowadzonych badań pozwala nie tylko na rekonstruowanie dawnych nazw placów i ulic, lecz również nazw poszczególnych domów. Dziś dla badacza nie ulega wątpliwości wybitne znaczenie nazwy jako dokumentu historycznego. Do historycznych nazw przyzwyczajeni są też stali mieszkańcy Krakowa, niechętnie widzący wszelkie zmiany, które zacierają obraz, z jakim zżyli się od pokoleń. Dawna nazwa – w przeciwieństwie do nowej – odnosi się do konkretnego punktu w przestrzeni; coś znaczy i opowiada o historii danego miejsca. Nazwa współczesna, przeważnie ahistoryczna, jest od tego miejsca oderwana, można ją odnieść do jakiegokolwiek kontekstu.
Średniowieczne nazwy Kazimierza, podobnie jak w innych miastach, określały kierunki ulic (ulica Krakowska prowadziła do Krakowa, Wielicka zaś ku Wieliczce), wiązały się z pobliskimi budowlami (ul. św. Jakuba biegła koło kościoła pod tym wezwaniem) bądź z zawodem mieszkańców (Szewska, Sukiennicza, Piekarska), niekiedy charakteryzowały funkcję placu (Rynek Bydlęcy był miejscem targów bydła). Zdarzały się też nazwy związane z kształtem i specyfiką ulicy (Poprzeczna, Szeroka, Wąska, Ciemna); na terenie Kazimierza wykształcały się one zasadniczo w czasach nowożytnych, a także w XIX wieku. Dopiero w końcu wieku XIX i w XX wieku pojawiły się nazwy traktowane jako pomniki znanych postaci czy wydarzeń historycznych. Początkowo dbano, by nazwy takie wiązały się bezpośrednio z dziejami najbliższego otoczenia; stąd na przykład wytyczane w XIX wieku ulice zamieszkałego wówczas głównie przez Żydów Kazimierza otrzymywały jako patronów wybitnych patriotów pochodzenia żydowskiego – rabina Meiselsa, Berka Joselewicza. Niekiedy, w związku z rozwojem nauk historycznych, dążono do rekonstruowania dawnych nazw – pamięć o średniowiecznej wsi Bawół miała być utrwalona w nazwie wytyczonego przed stu osiemdziesięciu laty placu, pamiątką po wezwaniach nieistniejących kościołów stały się zaś ukształtowane w tym samym czasie ulice św. Gertrudy i św. Sebastiana. Dochodziły też do głosu uczucia patriotyczne, tak ważne dla społeczeństwa żyjącego w niewoli. Pięknym dokumentem solidarności z mieszkańcami zaboru pruskiego jest nazwa ulicy Wrzesińskiej, nadana przez radę miejską ulicy wytyczonej w okresie strajku szkolnego we Wrześni.
Książka podzielona jest na trzy części, z których pierwsza to niezbędny dla zrozumienia całości zarys rozwoju przestrzennego. Część druga obejmuje ulice i place Kazimierza w jego historycznych granicach, określonych przez koryta Wisły: dawne (odpowiadające dzisiejszym ulicom Dietla i Daszyńskiego) oraz obecne. Część trzecia to ulice najważniejszego przedmieścia Kazimierza – Stradomia, położonego między Starą Wisłą (ul. Dietla) a Wawelem i Krakowem. Granicę zachodnią wyznacza tu dzisiejsze koryto Wisły (ściślej: zasięg ogrodu klasztornego bernardynów, gdyż nadbrzeża wiślane należały do początku wieku XX do Podzamcza – Rybaków). Granica północno-wschodnia odpowiada północnemu zasięgowi ogrodu misjonarzy; w przebiegu muru ogrodowego, na zapleczach dzisiejszej zabudowy przy ul. św. Sebastiana, utrwalił się przebieg młynówki Rudawy, przebitej między Krakowem a Wawelem i dzisiejszym Stradomiem w latach osiemdziesiątych XIII wieku. Uwzględniono tu również ulice położone na terenie dawnej Łąki św. Sebastiana. Teren ten, otaczający założony w XVI wieku szpital z kościołem św. Sebastiana, związany był wprawdzie z Krakowem, lecz w XIX wieku, kiedy wytyczano dzisiejsze ulice, należał do dzielnicy Stradom. Północną granicą dawnej Łąki są zaplecza posesji przy ul. Starowiślnej; od zachodu sięgała ona do fosy Krakowa (rejon dzisiejszej ul. św. Gertrudy), od wschodu – do Starej Wisły.
Ulice omawiane są w porządku alfabetycznym, według nazw współczesnych, co powinno ułatwić korzystanie z książki. Przyjęcie innej kolejności, na przykład wynikającej z historycznego rozwoju miasta, rozpoczynając od jego centrum w obrębie dawnych murów miejskich, a kończąc na terenach dawnych przedmieść, pól i folwarków – byłoby trudne do konsekwentnego przeprowadzenia z uwagi na liczne regulacje z XIX wieku, w wyniku których wytyczano ulice przecinające nieraz kilka dawnych zespołów osadniczych. Odrębnie omówione zostały ulice dziś nieistniejące.
W opracowaniu szczególnie często wykorzystywano dane pochodzące z nowożytnych spisów podatkowych i wykazów kontrybucji wojskowych, z opisu do nieistniejącego planu Kazimierza z 1789 roku i z danych opisowych do tak zwanego planu Senackiego15. Uwzględniono pominięty w pierwszym wydaniu, jedyny pochodzący z czasów nowożytnych spis posesji Miasta Żydowskiego z 1653 roku16. Wykorzystano całokształt materiałów planistycznych17 i ikonograficznych18; przy charakteryzowaniu zabudowy z XIX i XX wieku pomocne były informacje z archiwum planów budownictwa miejskiego19. Dla zachowania przejrzystości tekstu przy korzystaniu z niektórych wymienionych wyżej przekazów, stosunkowo łatwych do odnalezienia (spisy podatkowe i kontrybucyjne, plany budowlane), rezygnowano z przypisów; są one natomiast uwzględniane przy źródłach innego rodzaju. Poważną trudnością w redagowaniu niniejszego wydania była dokonana w międzyczasie zmiana sygnatur w krakowskim Archiwum Narodowym, w niektórych wypadkach poprzestano więc na podaniu starych sygnatur.
Książka przeznaczona jest dla wszystkich, którym bliska i droga jest historia Krakowa, zwłaszcza zaś dla tych, którzy własny związek z historią potrafią przeżyć jako bliski kontakt z miejscem urodzenia lub zamieszkania, zarówno swego, jak swych przodków. Nie jest to więc sensu stricto praca naukowa, chociaż przygotowana została w oparciu o naukowe podstawy i – jak się wydaje – znacznie poszerza dotychczasowy stan badań. Badacz-specjalista znajdzie tu obszerną dokumentację źródłową zamieszczoną w przypisach. Właściwym adresatem jest jednak każdy świadomy wartości swego miasta krakowianin. Autor chciałby, aby ta książka zapoczątkowała podobne opracowania dla średniowiecznego Krakowa i innych części naszego miasta.
Do powstania książki przyczyniło się wiele osób, spośród których nie wszystkie żyją. W pierwszym rzędzie autor jest winien wdzięczność swej Matce, historyczce sztuki Marii Krasnowolskiej (1906–1996), za pomoc w badaniach archiwalnych. Do wzbogacenia pracy przyczyniły się życzliwe uwagi Profesora Tadeusza Chrzanowskiego (1926–2006). Za udostępnienie wyników badań nad ikonografią Krakowa autor dziękuje Panu doc. Jerzemu Banachowi (1922–2005) oraz Pracowni Ikonografii Krakowa Muzeum Narodowego. Za pomoc w kwerendach archiwalnych podziękowania należą się Pani dr Kamili Folprecht. Książka jest w znacznym stopniu wynikiem wspólnej pracy nad studium Kazimierza, prowadzonej z zespołem Koleżanek i Kolegów, którym autor pragnie złożyć serdeczne podziękowanie. Zebranie materiałów źródłowych do historii zabudowy mieszkalnej z XIX i XX wieku oraz opracowanie tego problemu jest w dużej mierze zasługą Pań Lucyny Sulerzyskiej i Aldony Sudackiej. Zabudowę Stradomia wraz z zespołem misjonarzy opracował dr hab. Waldemar Komorowski, który jest też autorem pełnej kwerendy planów regulacyjnych z XIX wieku. Badania architektoniczne domów przy ul. Szerokiej przeprowadził dr inż. arch. Marek Łukacz. W opracowaniu problematyki konserwatorskiej uczestniczył Michał Kozera, który przygotował graficzne plany miasta. Z wielką wdzięcznością i wzruszeniem wspomina autor Rafaela Felixa Scharfa (1914–2003), przedwojennego mieszkańca żydowskiego Kazimierza, który najpełniej lapidarnie ujął fenomen tego jedynego miejsca na świecie, „gdzie ulica Bożego Ciała krzyżuje się z ulicą Rabina Meiselsa, a św. Sebastiana z Berka Joselewicza”20.
1 S. Tomkowicz, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów – ich nazwy i zmiany postaci, Biblioteka Krakowska, t. 63–64, Kraków 1926.
2 B. Krasnowolski, Ulice i place krakowskiego Kazimierza, Kraków 1992.
3 Tenże, Kazimierz ze Stradomiem i dawną Łąką św. Sebastiana, studium historyczno-urbanistyczne, t. 1–4, maszynopis, archiwa WKZ i NID.
4 Tenże, Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej w XIII i XIV wieku, cz. 2, Katalog lokacyjnych układów urbanistycznych, Kraków 2004, s. 87–92; tenże, Kazimierskie Miasto Żydowskie i jego zabudowa w połowie XVII wieku w świetle niektórych przekazów źródłowych, „Krzysztofory” 2004, nr 22, s. 7–33; tenże, Kazimierz, w: Atlas historyczny miast polskich, t. 5, Małopolska, z. 1, Kraków, red. Z. Noga, Kraków 2007, s. 31–33; tenże, Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych, w: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Biblioteka Krakowska, t. 150, Kraków 2007, s. 383–398; tenże, Lokacje na prawie niemieckim a układy urbanistyczne Krakowa w wiekach XIII i XIV, w: Urbs celeberrima. Księga pamiątkowa na 760-lecie lokacji Krakowa, red. A. Grzybkowski, T. Grzybkowska, Z. Żygulski jun., Kraków 2008, s. 23–82; tenże, Krakowski Kazimierz w dobie upadku: od najazdu szwedzkiego (1655–1657) do dzieła Komisji Dobrego Porządku (1786–1791) i trzeciego rozbioru Polski, „Krzysztofory” 2009, nr 27, s. 139–158; tenże, Z dziejów kształtowania zespołu Trynitarzy i szpitala Bonifratrów, w: Bracia, czyńcie dobro. 400 lat Zakonu Bonifratrów w Polsce 1609–2009, red. M. Surdacki, Kraków 2009, s. 158–163; tenże, Realizacja międzywojennego planu Wielkiego Krakowa, w: Wielki Kraków. Materiały sesji naukowej odbytej 24 kwietnia 2010 roku, red. J.M. Małecki, Kraków 2011, s. 45–129; tenże, Bożnice i cmentarze kazimierskiego Miasta Żydowskiego, w: Cracovia Iudaeorum 3D, Kraków 2013, s. 99–136; tenże, Urbanistyka i sztuka Wolnego Miasta Krakowa 1815–1846, w: Rzeczpospolita Krakowska 1815–1846. Materiały z sesji naukowej 23 maja 2015 roku, red. J. Wyrozumski, Kraków 2016, s. 55–91; tenże, Społeczny i urbanistyczny obraz ulicy Szerokiej na krakowskim Kazimierzu do połowy XIX wieku, „Krzysztofory” 2017, nr 35, s. 31–56; tenże, Krakowski Kazimierz. Historia i kultura, Kraków 2022.
5 M. Starzyński, Średniowieczny Kazimierz, jego ustrój i kancelaria, Monografie Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana, t. 3, Kraków 2015; tenże, Collegium desertum – niedokończona fundacja Kazimierza Wielkiego, „Roczniki Historyczne” 2016, t. 82, s. 107–137; tenże, Urzędnicy miejscy Kazimierza do 1550 roku, Kraków 2016.
6 J. Poleski, Średniowieczny kościół św. Michała Archanioła i św. Stanisława i klasztor oo. Paulinów na Skałce w świetle badań archeologicznych z lat 2007–2008, w: Średniowieczny kościół na Skałce w Krakowie w świetle badań interdyscyplinarnych, red. J. Poleski, Kraków 2019, s. 9–24.
7 M. Łukacz, Dom przy ul. Szerokiej 31 / Ciemnej 5. Badania architektoniczne, Kraków 1999, archiwum WKZ, wydruk komputerowy; Kraków, ul. Szeroka 32, dokumentacja badawczo-architektoniczna, Kraków 2008, archiwum WKZ, wydruk komputerowy; M.J. Łukacz, M.M. Łukacz, Kraków, ul. Krakowska / ul. Meiselsa, wstępne wyniki badań architektonicznych murowanych struktur przestrzennych odsłoniętych w czasie badań architektonicznych w rejonie d. bramy Krakowskiej – Glinianej, Pracowania Badań Zabytków Architektury – dr inż. arch. Marek Łukacz, Kraków 2019, archiwum WKZ, wydruk komputerowy; M. Cempla, Ł. Holcer, E. Cempla-Dziadoń, Kraków, Szeroka 12, uzupełniające badania architektoniczne oraz na obecność polichromii, Kraków 2003, archiwum firmy „Cermpla i Partnerzy” w Krakowie, wydruk komputerowy; B. Krasnowolski, M. Łukacz, Zabudowa mieszkalna kazimierskiego Miasta Żydowskiego do połowy XVII wieku, w: Cracovia Iudaeorum 3D, dz. cyt., s. 143–178.
8 U. Bęczkowska, Karol Kremer i krakowski urząd budownictwa w latach 1837–1860, Ars Vetus et Nova, t. 31, Kraków 2010.
9 R. Kołodziejczyk, Ludność chrześcijańskiego Kazimierza pod Krakowem w XVIII wieku. Studium społeczno-demograficzne, Biblioteka Krakowska, t. 170, Kraków 2024.
10 A. Chwalba, Dzieje Krakowa, t. 5, Kraków w latach 1939–1945, Kraków 1997; tenże, Dzieje Krakowa, t. 6, Kraków w latach 1945–1989, Kraków 2004.
11 H. Zaremska, Żydzi w średniowiecznej Polsce. Gmina krakowska, Warszawa 2011, s. 493–504; taż, Żydzi w średniowiecznym Krakowie, w: Cracovia Iudaeorum 3D, dz. cyt., s. 15–32; Krakowianie: wybitni Żydzi krakowscy XIV–XX w., red. A. Kutylak, M. Fryźlewicz, katalog wystawy, Kraków 2006; Cracovia Iudaeorum 3D, dz. cyt.
12 S. Piech, W cieniu kościołów i synagog. Życie religijne międzywojennego Krakowa 1918–1939, Biblioteka Krakowska, t. 139, Kraków 1999; tenże, Z życia Żydów w międzywojennym Krakowie 1918–1939, „Zeszyty Naukowe UJ, Prace Historyczne” 1999, nr 126, s. 138–176; M. Bułat, Kraków – żydowska mozaika teatralna. Żydowskie występy teatralne w jidysz w świetle informacji z „Nowego Dziennika” 1918–1928, w: Teatr Żydowski w Krakowie. Studia i materiały, red. J. Michalik, E. Prokop-Janiec, Studia Polono-Judaica. Series Fontium, t. 3, Kraków 1995, s. 29–62; J.M. Małecki, Żydzi krakowscy w XIX wieku: wyjście z getta, w: Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości, red. M. Nietyksza, Studia nad Dziejami Miast i Mieszczaństwa, t. 3, Toruń 1998, s. 143–153; Świat przed katastrofą. Żydzi krakowscy w dwudziestoleciu międzywojennym, katalog wystawy w Galerii Międzynarodowego Centrum Kultury, red. J.M. Małecki, Kraków 2007; C. Brzoza, Pierwsze lata „Nowego Dziennika”, organu syjonistów krakowskich, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 1998, z. 1–2, s. 23–47; tenże, Na Kazimierzu i… Żydzi Krakowa międzywojennego. Kalendarium, Kraków 2023; Żydzi w Polsce – dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001; Ł.T. Sroka, Żydzi w Krakowie – studium o elicie miasta 1850–1918, Kraków 2008; 200 lat nowego Cmentarza Żydowskiego w Krakowie, red. L. Hońdo, Studia Judaica Cracoviensia. Series Fontium, t. 13, Kraków 2010; A. Jakimyszyn, Powstanie i rozwój terytorialny Nowego Cmentarza żydowskiego w Krakowie, w: 200 lat nowego Cmentarza Żydowskiego w Krakowie, dz. cyt., s. 35–53; To była hebrajska szkoła. Gimnazjum Hebrajskie 1918–1939, Kraków 2011; Synagoga Tempel i środowisko krakowskich Żydów postępowych, red. M. Galas, Studia i Materiały do Dziejów Judaizmu w Polsce, t. 1, Kraków–Budapeszt 2012; Byliśmy, jesteśmy, będziemy. Społeczność żydowska Krakowa po 1945 roku, oprac. M. Duch-Dyngosz, P. Figiela, L. Haber, Kraków 2015; A.B. Skotnicki, P. Najbar, Rodziny żydowskie przedwojennego Krakowa, katalog wystawy w Synagodze Wysokiej, 2012–2015, Kraków 2015.
13Czas zmian: odrodzenie życia żydowskiego w Polsce 1989–2004–2014, red. M. Stępień, Kraków 2014.
14Kazimierz – plan działań. Projekt opracowany przez miasta Kraków, Edynburg i Berlin w ramach programu Unii Europejskiej ECOS 1993–1994, Kraków 1994; B. Krasnowolski, Odnowa zabytków Krakowa. Geneza, cele, osiągnięcia, zamierzenia, Kraków 2004; tenże, Restauracja zespołu augustiańskiego na Kazimierzu. Z dziejów ochrony krakowskich zabytków, Biblioteka Krakowska, t. 152, Kraków 2010; M. Łasocha, Ochrona wartości kulturowej w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego na przykładzie Kazimierza w Krakowie, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” 2021, nr 49, s. 25–46.
15 W książce wykorzystano spis podatkowy Kazimierza ze Stradomiem z 1550 roku, opublikowany w: Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa 1507–1795, t. 1, 1507–1586, z. 1, Kraków 1885, s. 201–204, nr 140 (dalej jako: Prawa i przywileje). Ponadto wykorzystano następujące niepublikowane spisy zdeponowane w Archiwum Narodowym w Krakowie (dalej jako: ANK), sygn. 29/14/0/3.2.3: rejestry poborów szosu, 1553–1567, sygn. 29/14/0/3.2.3/749; Contributio regalis szosz nuncupata (…), 1557, sygn. 29/14/0/3.2.3/750; Census per totam communitatem (…), 1558, sygn. 29/14/0/3.2.3/751; Exactio in podwodas, 1564, 1568, sygn. 29/14/0/3.2.3/752; Regest szosowy, 1573, sygn. 29/14/0/3.2.3/753; Exactio Soss civilis (…), 1581, sygn. 29/14/0/3.2.3/754; Regestry poboru podatku na podwody do Stradomia, 1581, 1585, sygn. 29/14/0/3.2.3/755; Exactio coronationis, 1592 (dotyczy tylko Stradomia), sygn. 29/14/0/3.2.3/756; Exactio poboru królewskiego na Stradomiu, 1594, sygn. 29/14/0/3.2.3/757; Spisek, którzy dali pobór z Podbrzezia, 1594, sygn. 29/14/0/3.2.3/758; niedatowane regestry poborowe z drugiej połowy i końca XVI wieku, sygn. 29/14/0/3.2.3/759–761; Szosz y podwoda, 1605, sygn. 29/14/0/3.2.3/762; Szosz Króla Jego Mci, 1607, sygn. 29/14/0/3.2.3/763–764; Regestr wybierania poboru (…), 1614, sygn. 29/14/0/3.2.3/765; Spis szosu i podwody, 1617, sygn. 29/14/0/3.2.3/766; Szos mieyski y podwoda K.J.M., 1619, sygn. 29/14/0/3.2.3/767; spis podatkowy, 1628, sygn. 29/14/0/3.2.3/768; Exactia (…) poborów łanowych podług uchwały Sejmu Koronaciey Króla Jego Mości Władysława Czwartego, 1633, sygn. 29/14/0/3.2.3/769; Exactia poborow (…) na Seymie Coronationis y (…) na Seymie Warszawskim (…) uchwalonych, 1634, sygn. 29/14/0/3.2.3/770; Regestr do wybierania exacty, 1638, sygn. 29/14/0/3.2.3/771; Spis podwody JKM i na szos, pierwsza połowa XVII wieku, sygn. 29/14/0/3.2.3/774; Regestr wybierania poborów czternastu, 1655, sygn. 29/14/0/3.2.3/776; Anno Domini 1658 wybieranie poborów dwudziestu y dwu, sygn. 29/14/0/3.2.3/777; kopie regestrów poborowych, 1659–1710, między innymi: Copia z taryffy (…) subdelegata woiewództwa krakowskiego, z którey wydawał talary na porcye woysku moskiewskiemu, 1710; sygn. 29/14/0/3.2.3/779; Contrybucia albo Serwisz na Regiment Pieszy Jego Królewskiey Mosci, 1664–1665, sygn. 29/14/0/3.2.3/783–784; Regestr poborów No 9 na Seymiku Proszowickim uchwalonych (…), 1667, sygn. 29/14/0/3.2.3/786; Regestr dwojga trzech poborów in A.D. 1669, sygn. 29/14/0/3.2.3/787; Regestr poborów No 6 według laudum Seymiku Proszowickiego uchwalonych (…), 1671, sygn. 29/14/0/3.2.3/788; Rewizja stanu domów w mieście Kazimierzu, na Stradomiu i przedmieściach oraz ich oszacowanie podatkowe, przeprowadzone w r. 1550 (…) a skorygowane i ingrossowane do ksiąg grodzkich (…), 1673, sygn. 29/14/0/3.2.3/747; Delata miasta Kazimierza przy Krakowie, stanu duchownego i szlacheckiego (…) poborów (…) na sejmiku w Proszowicach uchwalonych, 1683, sygn. 29/14/0/3.2.3/791; Regestr podymnego Anno Domini 1685, sygn. 29/14/0/3.2.3/792; Regestr poborów (…) AD 1685, sygn. 29/14/0/3.2.3/793; Regestr wybierania poborów w mieście Kazimierzu przy Krakowie, 1696, sygn. 29/14/0/3.2.3/795; Konotacya kamienic y domów w mieście JKMci Kazimierzu zruynowanem (…), także na Stradomiu, Podbrzeziu y Zabłociu do płacenia dymów, początek XVIII wieku, sygn. 29/14/0/3.2.3/748; Regestr wybierania dymowey kontrybuciey przez (…) woiewództwo (…) na seymiku w Proszowicach uchwaloney w roku 1733, sygn. 29/14/0/3.2.3/802; Spisanie dymów czyli kominów w mieście JKMci Kazimierzu, 1776, sygn. 29/14/0/3.2.3/803; Inwentarz stosownie do zrysowaney karty mierniczey miasto Kazimierz i Stradom z przyległościami za- wieraiącey (…) w roku 1789 ułożony, oprac. Marcin Józef Kromer, sygn. 29/14/0/3.2.3/715; Tabella podatku dymowego dla miasta Kazimierza i Stradomia w roku 1790 ułożona (…), sygn. 29/14/0/3.2.3/804. Wykorzystano także znajdujący się w Archiwum Oddziału PAN w Krakowie Regestr gospod wszystkich w mieście Króla Jego Mosci (…) przez Jakuba Aleksandra Biedrzyckiego (…) Roku Pańskiego 1632, sygn. rkps 1057. Szczególne znaczenie mają dane zawarte w opisie do planu Krakowa zwanego Senackim, opracowanego w latach 1802–1808 przez Ignacego Enderlego i opublikowanego przez Henryka Müncha w 1959 roku.
16Rewizya i Konotacya Domów i Kamienic w Mieście Żydowskim na Kazimierzu przy Krakowie roku 1653 (…) odprawiona z powodu poboru dymowego. Tekst znany jest tylko z odpisu sporządzonego przez Żegotę Paulego, BJ, ŻP, rkps, sygn. 5357/II, t. VII, k. 73 i n.
17 Ogół archiwalnych planów całego Krakowa opublikowany został w Katalogu dawnych map wieloskalowych Krakowa XVI–XIX wieku (Warszawa–Kraków 1981) oraz w Atlasie historycznym miast polskich, t. 5, Małopolska, z. 1, Kraków (red. Z. Noga, Kraków 2007). Podstawowe znaczenie ma tu plan Krakowa zwany Szwedzkim z 1702 roku, który jest jedynym tego typu przekazem rejestrującym szczegóły rozplanowania średniowiecznego przed totalną destrukcją układu urbanistycznego Kazimierza w XVIII wieku (pokazuje między innymi rynek w jego pierwotnych wymiarach czy nieistniejące dziś, drugorzędne ulice w południowo-zachodniej części miasta). Spośród późniejszych planów całego miasta na szczególną uwagę zasługują: plan Kołłątajowski z 1785 roku (opublikowany przez Stanisława Tomkowicza w „Roczniku Krakowskim” 1907, t. 9, s. 183–195; por. M. Odlanicki-Poczobutt, Z. Traczewska-Białek, Plan Kołłątajowski źródłem informacji o Krakowie, „Rocznik Krakowski” 1977, t. 48, aneks), plan Mosano i Chavanne’a z 1796 roku i wspomniany plan Senacki. Dwa ostatnie plany rejestrują nie tylko podziały własnościowe, lecz także zabudowę, z podziałem na drewnianą i murowaną. Szczególne znaczenie dla studiów nad Kazimierzem i Stradomiem mają plany regulacyjne z XIX wieku, zwłaszcza z czasów Wolnego Miasta i autonomii galicyjskiej. Plany te dokładnie rejestrują projektowane wówczas i realizowane (niekiedy w ciągu dziesięcioleci) koncepcje urbanistyczne, adaptujące i przekształcające średniowieczny układ urbanistyczny po zniszczeniach z XVII i XVIII stulecia. Są one więc podstawowym źródłem nie tylko dla dziewiętnastowiecznych regulacji przestrzennych, lecz również dla szczegółowego odtworzenia elementów dawnych układów urbanistycznych przez te regulacje zatartych – wraz z dawnymi ulicami i drogami, dawnym zasięgiem rynku, podziałami własnościowymi, przebiegiem murów obronnych itd. Plany „upięknienia” z okresu Wolnego Miasta Krakowa były częściowo publikowane (M. Borowiejska-Birkenmajerowa, J. Demel, Działalność urbanistyczna i architektoniczna Senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach 1815–1846, Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, t. 4, Warszawa 1963; U. Bęczkowska, Karol Kremer i krakowski urząd budownictwa w latach 1837–1860, dz. cyt.), znaczna część jednak tego zasobu nie była wykorzystana w wydanych dotąd opracowaniach. Brak też publikacji materiałów późniejszych, tak dotyczących regulacji urbanistycznych, jak bruków, kanalizacji czy oświetlenia.
18 Obszerny materiał ikonograficzny dla całego Krakowa został zebrany w całości przez Pracownię Ikonografii Krakowa Muzeum Narodowego pod kierunkiem Jerzego Banacha. Najstarszy widok Krakowa z Wawelem, Kazimierzem i Kleparzem, zamieszczony w dziele Hartmana Schedla wydanym w Norymberdze w 1493 roku, jest wiarygodny tylko w zakresie ogólnej topografii terenu. Szereg istotnych szczegółów zawiera widok Krakowa z lat 1536–1537 (E.M. Firlet, Najstarsza panorama Krakowa, Kraków 1998) oraz widoki późniejsze, z końca XVI wieku i około 1603–1605 roku, opublikowane przez Brauna i Hogenberga w Kolonii w 1617 roku (J. Banach, Dawne widoki Krakowa, Kraków 1983). Widoki samego Kazimierza były niekiedy tłem dla przedstawienia patrona miasta św. Stanisława Kazimierczyka – jeden z nich zamieszczony został w dewocyjnym dziełku Jana Aleksandra Gorczyna z 1647 roku Kwiatki liliowe, czyli modlitwy nabożne, inne, pochodzące z XVIII wieku, to małe obrazki olejne z cudami błogosławionego, znajdujące się w kościele Bożego Ciała (S. Krzysztofowicz, E. Śnieżyńska-Stolot, Obrazki wotywne z kościoła Bożego Ciała w Krakowie, „Polska Sztuka Ludowa” 1967, nr 21, s. 33–52). Najwcześniejszą ikonografię, sięgającą początku XVI wieku, ma Skałka, co wiąże się z kultem św. Stanisława Szczepanowskiego. Na tle sceny „rozsiekania zwłok” pojawia się gotycki kościół z prowadzącymi doń schodami, zabudowa klasztorna, sadzawka (por. drzeworyt w wydanym w 1504 roku przez Hallera dziełku Computus novus totium fere astronomiae, pochodzące z tego okresu przedstawienia na relikwiarzu św. Stanisława i ornacie biskupa Piotra Kmity, sceny na skrzydłach tryptyków św. Stanisława z krakowskiego Kościoła Mariackiego, Pławna, Wieniawy czy Kobylina). Liczba przekazów ikonograficznych znacznie wzrasta w wieku XIX. Dotyczą one wówczas już nie tylko ogólnych widoków oraz miejsc otoczonych kultem, lecz także ulic, placów i poszczególnych budowli. W okresie tym Kazimierz – ze swą historią i legendą – staje się przedmiotem zainteresowania licznych artystów. Ich poczet otwierają Łukasz Kozakiewicz, Józef Brodowski i Kajetan Wincenty Kielisiński. W drugiej połowie XIX stulecia przykładowo wymienić można Maksymiliana Cerchę, Stanisława Tondosa, Stanisława Fabijańskiego, Aleksandra Gryglewskiego, Wacława Koniuszkę, a nawet Jana Matejkę (rysunek ul. Jakuba). Na początku XX wieku szereg akwarel maluje Franciszek Turek. W drugiej połowie i u schyłku XIX wieku liczne są fotografie. Wyróżniają się zwłaszcza prace zakładów Walerego Rzewuskiego i Ignacego Kriegera, zob. C. Bąk-Koczarska, Krieger Ignacy, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 15, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 307–308; W. Mossakowska, Topografia zakładu fotograficznego Ignacego Kriegera, „Krzysztofory” 1985, nr 12, s. 56–60.
19 ANK, Zespół 29/1410, Archiwum Planów Budownictwa Miejskiego w Krakowie.
20 R. Scharf, Sen o powrocie, w: tegoż, Co mnie i tobie Polsko… Eseje bez uprzedzeń, Kraków 1996.
CZĘŚĆ PIERWSZA
ZARYS HISTORII I ROZWOJU PRZESTRZENNEGO
Kazimierz wraz ze swymi przedmieściami1 rozwinął się na terenie płaskim, w obrębie zalewowej terasy Wisły2. Jej ramiona, ulegając we wczesnym średniowieczu przesunięciom od skał Krzemionek (Wzgórza Lasoty) po Wawel, tworzyły liczne starorzecza, których pozostałości zachowały się znacznie dłużej jako stawy (istniejąca sadzawka św. Stanisława, zachowane do XIX wieku staw św. Sebastiana i staw koło Starej Bożnicy, notowany w 1454 roku staw przy klasztorze Bernardynów na Stradomiu). Ze wzmianki o powodzi w 1270 roku zdaje się wynikać, iż główne koryto Wisły odpowiadało wówczas w przybliżeniu obecnemu. Przejęcie funkcji głównego koryta przez późniejszą Starą Wisłę (płynącą w rejonie dzisiejszych ulic Dietla i Daszyńskiego) nastąpiłoby zatem przed lokacją miasta, zapewne na przełomie XIII i XIV wieku. Od XVII wieku Stara Wisła zaczęła się zamulać i w rezultacie dzisiejsze koryto zyskało dominującą rolę.
1. Okres przedlokacyjny
Osadnictwo przedlokacyjne3 koncentrowało się w kilku punktach. Najstarszy zespół wykształcił się w rejonie wapiennej Skałki4, górującej nad terasą zalewową. Zapewne w XI wieku powstała tutaj romańska rotunda pw. św. Michała Archanioła (widoczna na najstarszych widokach Skałki w murach gotyckiego kościoła); byłoby to miejsce męczeństwa biskupa św. Stanisława ze Szczepanowa w 1079 roku. Prawdopodobnie w XIII wieku po zachodniej stronie rotundy wybudowano prostokątną budowlę, całe wzniesienie otoczono zaś murem, włączonym później w fortyfikacje miejskie (il. 1).
Kolejna osada (rodowa Strzemieńczyków?) rozwinęła się w południowo-zachodniej części późniejszego miasta, przy ufundowanym przez ten ród, zapewne w XII wieku, kościele św. Jakuba (zburzonym w 1787 roku). Pozostałością budowli romańskiej byłaby udokumentowana półkolista absyda, podczas gdy korpus – przyjmując jego dwunawową dyspozycję – powstałby w zaawansowanych latach XIV wieku lub na początku następnego stulecia5.
2. Wieś Bawół i jej lokacja (il. 2–3)
W 1198 roku wspomniana jest wieś Bawół, własność klasztoru bożogrobców z Miechowa, ofiarowana im przez rycerza Andrzeja. W XIII wieku powróciła w posiadanie rycerskie, około 1276 roku została zaś lokowana na prawie niemieckim, zapewne staraniem rycerza Wawrzyńca, z jednoczesnym utworzeniem parafii św. Wawrzyńca6. W rezultacie wytyczono tu regularny układ typu łanowo-leśnego7 z obszernym, placowym „nawsiem” (którego reliktem jest dzisiejsza ul. Szeroka), sięgającym ku południowi zapewne aż po wspomniany kościół parafialny (zburzony po 1785 roku, położony pomiędzy dzisiejszym Placem Bawół a dzisiejszymi ulicami Dajwór i św. Wawrzyńca). W pierzejach „nawsia” wytyczone zostały działki siedliskowe ujęte na zapleczach drogami (relikt: fragment dzisiejszej ul. Ciemnej), za nimi zaś ogrody, również ograniczone od tyłu drogami (ich relikt to dzisiejsza ul. Jakuba), na skrajach układu zaś – pola. Od zachodu sięgały one zapewne po tereny wspomnianych osad przy Skałce i kościele św. Jakuba, od zachodu – po koryto Wisły w rejonie dzisiejszej ul. Daszyńskiego. W 1278 roku Bawół zastawiony został krakowskiej kapitule katedralnej, stając się później jej własnością.
3. Kazimierz lokacyjny
Lokację królewskiego miasta Kazimierza należy widzieć w kontekście kazimierzowskiej polityki osadniczej8, a zwłaszcza działań króla wobec stołecznego Krakowa.
Podstawą prawną lokacji Kazimierza był akt wystawiony przez Kazimierza Wielkiego 27 lutego 1335 roku. Mimo pierwotnej zapowiedzi rozległych przywilejów handlowych nowe miasto nie miało możliwości konkurowania z Krakowem; było to więc typowe, znaczne miasto „satelickie”, niepodważające, lecz wzmacniające rangę stolicy, którą zabezpieczało od południa (il. 4). Konsekwencją lokacji było wytyczenie centrum miasta w zachodniej części wyspy oblanej oboma korytami rzeki, na niezamieszkałym terenie wspomnianego już zachodniego kompleksu ról Bawołu. Szachownicowy plan urbanistyczny (il. 5)9 został oparty o sieć sznurową. Jako zasadniczą jednostką, określającą wszystkie ważniejsze elementy planu, posłużono się sznurem „chełmińskim” o długości około 47,10 m (150 stóp po 31,4 cm, 10 prętów po 4,71 m). Rynek otrzymał wymiary 4 x 3 sznury. Jego północna pierzeja odpowiada w przybliżeniu sytuacjom północnych pierzei dzisiejszego Placu Wolnica i dzisiejszej ul. Węgłowej, pierzeja wschodnia – wschodniej pierzei wspomnianego placu wraz z jej niezachowanym przedłużeniem, częściowo zatarta pierzeja południowa wylotowi dzisiejszej ul. Skawińskiej na ul. Krakowską (wraz z przedłużeniem w kierunku wschodnim czytelnym w podziałach własnościowych), pierzeja zachodnia – odcinkowi dzisiejszej ul. Augustiańskiej pomiędzy Skawińską a Węgłową.
Główną oś urbanistyczną, o przebiegu północ – południe, przeprowadzono przez rynek. Utworzyły ją ulice (il. 6) o szerokościach po 4 pręty: Krakowska od północy i Solna (Wielicka) od południa (od XIX wieku obie te ulice noszą łącznie nazwę ul. Krakowskiej). Drugorzędna oś północ – południe związana była z pomocniczym rynkiem Bydlęcym (od XV wieku zwanym Psim), zlokalizowanym w rejonie dzisiejszej ul. Gazowej, o przypuszczalnych wymiarach 7 prętów x 3 sznury. Drugorzędne ulice, między innymi św. Wawrzyńca (nazwa zachowana do dziś), św. Jakuba (dzisiejsza Skawińska), Piekarska (nazwa nadal istniejąca), św. Stanisława (dzisiejsza Skałeczna), Sukiennicza (obecnie Józefa) i kilka niezachowanych, miały po 2 pręty szerokości. „Jednoprętowe” uliczki, traktowane jako „miedzuchowe”, związane były – może od lokacji – z kanalizacją; zanikły one ostatecznie w końcu XVIII wieku. Bloki zabudowy o głębokości jednego sznura podzielone były na działki siedliskowe o szerokości 3 prętów.
Z założeniem miasta łączyły się bezpośrednio fundacje monumentalnych kościołów gotyckich: parafialnego Bożego Ciała10 i augustiańskiego św. Katarzyny wraz z klasztorem11. Oba te zespoły wpisane są dokładnie w siatkę sznurową miasta, zaś ich rzuty można wymierzyć w miarach „chełmińskich”. Przy kościele Bożego Ciała, pomiędzy zapleczami działek związanych z ówczesnymi ulicami Sukienniczą i św. Wawrzyńca, ciągnęła się posiadłość biskupia z dworem położonym w pobliżu kościoła.
Wschodnią granicę lokacyjnego układu urbanistycznego z 1335 roku wyznaczyła dzisiejsza ul. Jakuba (wraz z niezachowanym obecnie południowym przedłużeniem). Dość znaczna powierzchnia (1,5 łana) została dodatkowo powiększona w 1340 roku, kiedy Kazimierz Wielki darował miastu wspomnianą wieś Bawół. Jej centrum z „nawsiem” i kościołem św. Wawrzyńca zostało włączone do Kazimierza i wraz z nim opasane murem obronnym. Fortyfikacje istniały już w 1369 roku (daty najstarszych zachowanych zapisów w księgach miejskich). Główne ulice zamknięte zostały bramami: od północy Krakowską (zwaną też – od wyrobisk pobliskiej cegielni – Glinianą, rzadziej – od nazwy przedmieścia – Szewską), od południa Solną (Wielicką) i Bydlęcą (Bocheńską; u wylotu ulicy wybiegającej z rynku Bydlęcego), od zachodu Skawińską (il. 74; u zbiegu ulic Piekarskiej i dawnej św. Jakuba). Północno-zachodni narożnik murów zabezpieczyła Skałka, przy pozostałych trzech stały baszty, poświadczone w czasach nowożytnych. Od wschodu i częściowo od północy obwód obronny uzupełniała fosa (relikt odkryty na terenie dzisiejszej elektrowni określa zarówno jej szerokość, jak i odległość od muru na ćwierć sznura), z pozostałych stron jej funkcję pełniły koryta Wisły.
Należy przypuszczać, że istotne zmiany w ukształtowaniu północno-wschodniej części Kazimierza zaszły po 1340 roku, czyli po wspomnianym włączeniu do miasta centrum wsi Bawół12 (il. 7). Wznoszony – zapewne od tej daty – mur obronny, by objąć także Bawół, załamuje się po wschodniej stronie Bramy Glinianej ku północnemu wschodowi. W rezultacie w obrębie linii obronnej znalazł się trójkątny teren między projektowanym przebiegiem linii obronnej i domniemaną uliczką na zapleczu bloków zabudowy po północnej stronie ul. Józefa (ówczesnej Tkackiej – Sukienniczej), a ostatecznie zrealizowanym miejskim murem obronnym. Najstarsze zachowane spisy podatkowe Kazimierza z drugiej połowy XIV wieku nie wspominają o jakiejś własności, nie wymieniają też żadnej ulicy, która mogłaby się tu znaleźć. Zagospodarowanie tego terenu miałoby zatem pierwotnie charakter ekstensywny, a najstarsze odnoszące się doń wzmianki pochodzą dopiero z przełomu wieków XV i XVI. Jest w nich mowa między innymi o ramach sukienniczych, a więc urządzeniach służących do bielenia tkanin, czyli związanych ściśle z profesjami rzemieślników, dających nazwę ulicy Tkackiej – Sukienniczej. W tym kontekście na uwagę zasługuje nazwa Blechy, odnosząca się do przedmieścia po północnej stronie muru obronnego. Może to dawać podstawy dla dociekań Michała Schmidta i Marcina Starzyńskiego na temat zamierzonej funkcji Kazimierza (lub jego części) jako „miasta tkackiego”13. Na odmienną od ostatecznej realizacji sytuację muru obronnego zdają się wskazywać wyniki badań terenowych prowadzonych w 2019 roku w rejonie Bramy Glinianej pod kierunkiem dra arch. Marka Łukacza. Ujawniono w nich mur starszy od bramy i związanego z nią muru obronnego, biegnący w linii północ – południe, w szerokości ul. Krakowskiej14. Funkcja tego muru pozostaje w chwili obecnej niewyjaśniona.
Wiek XIV to pomyślny okres w dziejach Kazimierza jako krakowskiego satelity15. Wytyczony w wyniku lokacji układ miejski szybko począł wypełniać się zabudową. Na rynku powstał ratusz, co najmniej od początku XV wieku murowany. Przylegały do niego od południa sukiennice, wzniesione najpóźniej w związku z przywilejem Władysława Jagiełły z 1387 roku na wzór krakowskich; składały się zapewne z dwóch rzędów murowanych kramów rozdzielonych sienią. Najstarsza zabudowa mieszkalna jest słabo zbadana. Początkowo dominowały zapewne domy drewniane, lecz już w XIV wieku pojawiły się przy rynku murowane „kamienice” zajmujące całe szerokości działek, z przedprożami (zapewne wtórnie dobudowanymi)16. Przy głównych ulicach zabudowa murowana rozwijała się co najmniej od XV wieku.
Od ponad wieku pasjonuje badaczy problem akademii kazimierzowskiej (czy funkcjonowała na Kazimierzu, gdzie znajdowało się uniwersyteckie collegium) i interpretacji przekazów Jana Długosza17. Współcześnie dominuje pogląd, że gmach taki istniał do XV wieku, lecz może nigdy nie został ukończony i nie funkcjonował zgodnie ze swym przeznaczeniem. Uderza fakt, że wzmianki o collegium – traktowanym jako punkt orientacyjny dla innych własności – pochodzą z okresu odnowienia krakowskiej uczelni na początku XV stulecia, a nie z XIV wieku. Sprawę budowy kazimierzowskiego collegium uniwersyteckiego na terenie Kazimierza mogłyby definitywnie rozstrzygnąć badania terenowe: archeologiczne i architektoniczne. Odwołując się do analiz Dariusza Niemca i Marcina Starzyńskiego18, należałoby je ograniczyć do rejonu południowej pierzei wschodniego odcinka ul. Józefa wraz z wtórnie uformowanym placem u zbiegu tej ulicy z ul. Wąską (miejsce nieistniejących dzisiaj domów Miasta Żydowskiego, oznaczonych na planie Senackim numerami 1 i 2).
1 Rozdział niniejszy został opracowany w oparciu o inne prace autora: Kazimierz ze Stradomiem i dawną Łąką św. Sebastiana, studium historyczno-urbanistyczne, t. 1–4, maszynopis, archiwa WKZ i NID; Układ przestrzenny krakowskiego Kazimierza w wieku XIV, „Rocznik Krakowski” 1988, t. 54, s. 17–57; Z badań nad urbanistyką i architekturą krakowskiego Kazimierza w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, „Rocznik Krakowski” 1989, t. 55, s. 103–112; Rozwój urbanistyczny i architektoniczny Miasta Żydowskiego na krakowskim Kazimierzu, „Krzysztofory” 1989, nr 15, s. 84–98; Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej w XIII i XIV wieku, cz. 2, Katalog lokacyjnych układów urbanistycznych, Kraków 2004, s. 87–92; Kazimierskie Miasto Żydowskie i jego zabudowa w połowie XVII wieku w świetle niektórych przekazów źródłowych, „Krzysztofory” 2004, nr 22, s. 7–33; Kazimierz, w: Atlas historyczny miast polskich, t. 5, Małopolska, z. 1, Kraków, red. Z. Noga, Kraków 2007, s. 31–33; Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych, w: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Biblioteka Krakowska, t. 150, Kraków 2007, s. 383–398; Lokacje na prawie niemieckim a układy urbanistyczne Krakowa w wiekach XIII i XIV, w: Urbs celeberrima. Księga pamiątkowa na 760-lecie lokacji Krakowa, red. A. Grzybkowski, T. Grzybkowska, Z. Żygulski jun., Kraków 2008, s. 23–82; Krakowski Kazimierz w dobie upadku: od najazdu szwedzkiego (1655–1657) do dzieła Komisji Dobrego Porządku (1786–1791) i trzeciego rozbioru Polski, „Krzysztofory” 2009, nr 27, s. 139–158; Realizacja międzywojennego planu Wielkiego Krakowa, w: Wielki Kraków. Materiały sesji naukowej odbytej 24 kwietnia 2010 roku, red. J.M. Małecki, Kraków 2011; Urbanistyka i sztuka Wolnego Miasta Krakowa 1815–1846, w: Rzeczpospolita Krakowska 1815–1846. Materiały z sesji naukowej 23 maja 2015 roku, red. J. Wyrozumski, Kraków 2016, s. 55–91; Krakowski Kazimierz. Historia i kultura, Kraków 2022.
2 I. Kmietowicz-Drathowa, Zagadnienia starorzeczy Wisły na obszarze Krakowa, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN” 1964, styczeń–czerwiec 1965, s. 241–244; taż, Naturalne warunki wodne Krakowa (po zdjęciu nasypów), „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN” 1969, lipiec–grudzień, s. 620–622; taż, Geologiczne podstawy odtworzenia pierwotnej topografii Krakowa, „Materiały Archeologiczne” 1971, t. 12, s. 41–51; taż, Wstępna rekonstrukcja naturalnej topografii centrum Krakowa, „Materiały Archeologiczne” 1974, t. 15, s. 151–159; J. Laberschek, Sieć wodna średniowiecznego Krakowa i jej gospodarcze wykorzystanie, Warszawa 2016.
3 K. Radwański, Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny, Kraków 1975, s. 234–245.
4 T. Lenkiewicz, K. Radwański, Wyniki badań archeologicznych prowadzonych na Skałce w Krakowie w latach 1956/57, „Biuletyn Krakowski” 1959, t. 1, s. 99–133; M. Krasnowolska, I. Kmietowicz-Drathowa, Krakowska Skałka: topografia i zabudowa, „Studia Claromontana” 1997, t. 17, s. 201–224; E. Zaitz, M. Zaitz, Badania archeologiczne na krakowskim Kazimierzu, w: Cracovia Iudaeorum 3D, Kraków 2013, s. 64–65; J. Poleski, Średniowieczny kościół św. Michała Archanioła i św. Stanisława i klasztor oo. Paulinów na Skałce w świetle badań archeologicznych z lat 2007–2008, w: Średniowieczny kościół na Skałce w Krakowie w świetle badań interdyscyplinarnych, red. J. Poleski, Kraków 2019, s. 9–24; A. Bojęś-Białasik, M. Szyma, Architektura kościoła i klasztoru na Skałce do początku XVI wieku, w: Średniowieczny kościół na Skałce w Krakowie w świetle badań interdyscyplinarnych, dz. cyt., s. 25–54. Badania średniowiecznej Skałki rozpoczął po wojnie Adolf Szyszko-Bohusz (zob. A. Szyszko-Bohusz, Najstarsze mury Skałki w Krakowie, „Dziennik Polski” nr 260, 22 września 1946 roku, dodatek „Od A do Z”, nr 8).
5 M. Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1984, rok 33, nr 1–2, s. 95–120; M. Goras, Zaginione gotyckie kościoły Krakowa, Kraków 2003, s. 70–76. Odmienną interpretację formy kościoła dał Marian Wolski (zob. M. Wolski, Nie istniejący kościół pod wezwaniem św. Jakuba Starszego na Kazimierzu, „Rocznik Krakowski” 1995, t. 61, s. 11–24). Zob. też M. Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, dz. cyt., s. 117–118; T. Gwiazda, Tempus edax rerum. Utracone kościoły Krakowa wzniesione w okresie od X do XVIII wieku, Collectio Archeologica Ressoviensis, t. 43, Rzeszów 2020, s. 69 i 117. O kulcie św. Jakuba: A. Witkowska, Wezwanie św. Jakuba Większego Apostoła w diecezji krakowskiej w średniowieczu, w: Kult św. Jakuba Większego Apostoła w Europie Środkowej, red. R. Knapiński, Źródła i Monografie – Towarzystwo Naukowe KUL, t. 241, Warszawa 1999, s. 107–123.
6 Data wynika z przekazu Jana Długosza, który omawiając osadzenie przy kościele Bożego Ciała kanoników regularnych laterańskich w 1405 roku, wspomina, że parafia liczyła wówczas 129 lat. F. Sikora, Bawół, w: Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, t. V, Małopolska – województwo krakowskie, cz. I, z. 1, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 28; interpretacja: B. Krasnowolski, Krakowski Kazimierz, dz. cyt., s. 45–46. Sprzeczny z tą interpretacją jest inny przekaz Długosza, który wśród licznych kościelnych fundacji Piotra Włostowica wymienianych pod datą 1144 wspomina też kościół Sanctum Laurentium in Kazimiria (Joannis Dlugossi Annales seu cronicae incliti Tegni Poloniae, Liber V, Warszawa 1975, s. 25). Wiążąc ze sobą oba świadectwa Długosza, można by hipotetycznie założyć, że lokacja Bawołu oznaczała nie fundację kościoła, lecz nadanie praw parafialnych starszej świątyni. Problem początków kościoła (wiek XII lub XIII) mogłyby rozstrzygnąć tylko badania archeologiczne. O kościele św. Wawrzyńca zob. M. Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, dz. cyt., s. 7–118; T. Gwiazda, Tempus edax rerum. Utracone kościoły Krakowa wzniesione w okresie od X do XVIII wieku, Collectio Archeologica Ressoviensis, t. 43, Rzeszów 2020, s. 66–67. O przedlokacyjnej osadzie: E. Zaitz, M. Zaitz, Badania archeologiczne na krakowskim Kazimierzu, dz. cyt., s. 64.
7 B. Krasnowolski, Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu, dz. cyt., s. 386–388.
8 A. Berdecka, Lokacje i zagospodarowanie miast królewskich w Małopolsce za Kazimierza Wielkiego (1333–1370), Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 55, Wrocław 1982; J. Wyrozumski, Dzieje Krakowa, t. 1, Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992, s. 238–258.
9 B. Krasnowolski, Układ przestrzenny krakowskiego Kazimierza w wieku XIV, „Rocznik Krakowski” 1988, t. 54, s. 17–57; tenże, Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej w XIII i XIV wieku, cz. 2, dz. cyt., s. 87–92; tenże, Kazimierz, dz. cyt., s. 31–33; tenże, Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu, dz. cyt., s. 388–398.
10 T. Węcławowicz, Fazy budowy kościoła Bożego Ciała na Kazimierzu, wiek XIV i XV, „Rocznik Krakowski” 1986, t. 52, s. 9–29.
11 M. Muszyńska-Krasnowolska, Kościół św. Katarzyny w Krakowie w świetle nowych badań, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury” 1935/1936, nr 4, s. 171–192; M. Krasnowolska, Z dziejów budowy zespołu augustiańskiego, „Rocznik Krakowski” 1976, t. 47, s. 23–44; T. Węcławowicz, Fazy budowy kościoła Bożego Ciała na Kazimierzu, dz. cyt., s. 9–29; tenże, Fazy budowy kościoła św. Katarzyny na Kazimierzu, część I: Prezbiterium, „Rocznik Krakowski” 1988, t. 54, s. 59–72; tenże, Gotyckie bazyliki Krakowa, Kraków 1993; tenże, Wnętrza krakowskich kościołów w wiekach średnich w świetle źródeł materialnych. Stan badań i nowe postulaty badawcze, „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2011, t. 108, z. 7A, s. 357–368; E. Zaitz, Kościół Bożego Ciała. Badania archeologiczne w prezbiterium kościoła w 2003 r., Kraków 2002, archiwa WKZ i NID, wydruk komputerowy; P. Crossley, Gothic Architecture in Lesser Poland 1320–1380, Kraków 1985.
12 B. Krasnowolski, Plac Nowy krakowskiego Kazimierza: zapis historii od XIV do XX wieku, „Krzysztofory” 2022, nr 40, s. 65–84.
13 M. Schmidt, M. Starzyński, Nowe miasto tkackie? Szkic do dziejów społeczno-gospodarczych podkrakowskiego Kazimierza, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2015, t. 63, nr 1, s. 15–27; M. Starzyński, Średniowieczny Kazimierz, jego ustrój i kancelaria, Monografie Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana, t. 3, Kraków 2015, s. 15–27; B. Krasnowolski, Krakowski Kazimierz, dz. cyt., s. 59–61.
14 M.J. Łukacz, M.M. Łukacz, Kraków, ul. Krakowska / ul. Meiselsa, wstępne wyniki badań architektonicznych murowanych struktur przestrzennych odsłoniętych w czasie badań architektonicznych w rejonie d. bramy Krakowskiej – Glinianej, Pracowania Badań Zabytków Architektury – dr inż. arch. Marek Łukacz, Kraków 2019, archiwum WKZ, wydruk komputerowy; ciż, Nieznany mur obronny partii przedlokacyjnego Kazimierza, „Krzysztofory” 2002, nr 40, s. 103–110.
15 S. Kutrzeba, Ludność i majątek Kazimierza w końcu XIV stulecia, „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 182–202.
16 B. Krasnowolski, Zajazd Kazimierski. Kamienica przy ul. Krakowskiej 29 i Węgłowej 1–1a na tle historii Kazimierza, Kraków 2019, s. 56–59.
17 Omówienie stanu badań i różnorodnych interpretacji: B. Krasnowolski, Krakowski Kazimierz, dz. cyt., s. 61–67. Analiza tekstu Długosza zob. W. Semkowicz-Zarembina, Powstanie i dzieje autografu „Annales” Jana Długosza, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego PAU, t. 73, Kraków 1952; M. Zdanek, O źródłach Jana Długosza do dziejów fundacji Uniwersytetu Krakowskiego, w: Jan Długosz (1415–1480). Życie i dzieła, red. L. Korczak i in., Kraków 2016, s. 127–150.
18 M. Starzyński, Collegium desertum – niedokończona fundacja Kazimierza Wielkiego, „Roczniki Historyczne” 2016, t. 82, s. 107–137; D. Niemiec, M. Starzyński, Zaginione Kolegium – gdzie król Kazimierz Wielki postanowił wznieść gmach dla uniwersytetu? Dwugłos historyka i archeologa, „Alma Mater” 2017, nr 197, s. 38–46.
