Sztuka dla dociekliwych ebook

Tytuł oryginału: Art. A Beginner’s Guide

Autor: Laurie Schneider Adams

fragment

Oneworld Publications 2012

Oneworld Publications

185 Banbury Road

Oxford OX2 7AR UK

Tłumaczenie: Anna Wajcowicz

Redakcja: Jacek Zyśk

Redakcja techniczna: As-Art Violetta Nalazek

Korekta: Elżbieta Strucka

Projekt okładki: Eliza Luty

Copyright © Laurie Schneider Adams 2011

Copyright for the Polish edition © Oficyna Wydawnicza Alma-Press

Warszawa 2026

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani przekazywana w jakiejkolwiek formie, ani żadnymi środkami, elektronicznymi lub mechanicznymi, w tym kserokopiowaniem, nagrywaniem lub jakimkolwiek systemem przechowywania lub wyszukiwania informacji, bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy.

This translation of Art. A Beginner’s Guide is published by Alma-Press by arrangement with Oneworld Publications Limited via Graal Sp. z o.o. agency

ISBN 978-83-8420-034-6

Wydanie 1.

Oficyna Wydawnicza Alma-Press Sp. z o.o.

ul. Lędzka 44a, 01-446 Warszawa

tel. (22) 877-27-04

e-mail: [email protected]

www.almapress.com.pl

Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA).

Wersja elektroniczna: MAGRAF sp.j., Bydgoszcz

Podziękowania

Słowa podziękowania kieruję do Mike’a Harpleya z wydawnictwa Oneworld Publications za inspirację do napisania przewodnika po sztuce dla dociekliwych. Za skuteczne pozyskanie ilustracji dziękuję Paulowi Boone’owi, natomiast za wnikliwą redakcję i cenne uwagi – Rachel Beaumont. Podziękowania ślę również Kirsten Summers i Kathleen McCully. Prof. Mary Bittner Wiseman służyła mi szczególną pomocą w kwestiach filozoficznych, zaś prof. Larissa Bonfante podsunęła kilka znakomitych pomysłów i zawsze była gotowa odpowiadać na moje pytania dotyczące starożytności. Jestem również wdzięczna Caroline Adams i Johnowi Adamsowi za przeczytanie całego maszynopisu i przekazanie wielu użytecznych uwag redakcyjnych.

Wykaz ilustracji

Ilustracje kolorowe

Ilustracja 1. Jackson Pollock, Convergence, 1952.

Ilustracja 2. Andy Warhol, Brillo Soap Pads Boxes, 1964.

Ilustracja 3. James Abbott McNeill Whistler, Nokturn w czerni i złocie – spadająca raca, 1875.

Ilustracja 4. Widok wschodniej fasady oraz południowej ściany Partenonu, 447–438 p.n.e.

Ilustracja 5. Świta Justyniana, mozaika w apsydzie, kościół San Vitale, około 547.

Ilustracja 6. Rozeta, północny transept, katedra w Chartres, XIII w.

Ilustracja 7. Sandro Botticelli, Narodziny Wenus, około 1480.

Ilustracja 8. Pieter Bruegel Starszy, Żniwa, 1565.

Ilustracja 9. Eugène Delacroix, Wolność wiodąca lud na barykady, 1830.

Ilustracja 10. Édouard Manet, Olimpia, 1865.

Ilustracja 11. Claude Monet, Impresja, wschód słońca, 1872.

Ilustracja 12. Vincent van Gogh, Gwiaździsta noc, 1889.

Ilustracja 13. Paul Cézanne, Mont Sainte-Victoire, około 1900.

Ilustracja 14. Pablo Picasso, Panny z Awinionu, 1907.

Ilustracja 15. Nam June Paik, Piano Piece, 1993.

Ilustracje czarno-białe

Ilustracja 1. René Magritte, Zdradliwość obrazów, 1928–19291

Ilustracja 2. Constantin Brâncuși, Mademoiselle Pogany wersja I, 19122

Ilustracja 3. Duane Hanson, Policeman, 1993

Ilustracja 4. Leonardo da Vinci, La Belle Ferronnière, 1490–1496

Ilustracja 5. Constantin Brâncuși, Ptak w przestrzeni, 1924

Ilustracja 6. Wenus z Willendorfu, około 25 tys. lat p.n.e.

Ilustracja 7. Stonehenge, około 3000–1500 p.n.e.

Ilustracja 8. Gudea z Lagasz, około 2029 r. p.n.e.

Ilustracja 9. Lamassu z pałacu Aszurnasirpala II, 883–859 p.n.e.

Ilustracja 10. Widok piramidy Chefrena z Wielkim Sfinksem na pierwszym planie, 2520–2494 p.n.e.

Ilustracja 11. Wnętrze egipskiej świątyni ukazujące kolumny oraz posągi stojących faraonów

Ilustracja 12. Fresk Tauromachia, około 1500 r. p.n.e.

Ilustracja 13. Lwia Brama, około 1250 r. p.n.e.

Ilustracja 14. Myron, Dyskobol, około 460 r. p.n.e.

Ilustracja 15. Podpisany schemat porządku doryckiego, z zaznaczonym przyczółkiem

Ilustracja 16. August z Prima Porta, początek I wieku n.e.

Ilustracja 17. Widok pozostałości marmurowego posągu Konstantyna, 313 r. n.e.

Ilustracja 18. Fasada katedry w Amiens, około 1220–1240

Ilustracja 19. Beau Dieu, rzeźba środkowego filara portalu (trumeau) zachodniej fasady katedry w Amiens, około 1225–1230

Ilustracja 20. Michał Anioł, Dawid, 1501–1504

Ilustracja 21. Gian Lorenzo Bernini, Święty Longin, 1635–1638

Ilustracja 22. Rembrandt, Autoportret w miękkim kapeluszu i wzorzystym płaszczu, 1631–1633

Ilustracja 23. Jacques-Louis David, Przysięga Horacjuszy, około 1785

Ilustracja 24. Leonardo da Vinci, Szkic przygotowawczy (karton) do sw. Anny Samotrzeciej, 1499–1500

Ilustracja 25. Leonardo da Vinci, sw. Anna Samotrzecia, około 1503–1506

Ilustracja 26. Andy Goldsworthy, Striding Arch, 2008

Ilustracja 27. Leonardo da Vinci, Anatomiczne studia profilu barku, 1510–1511

Ilustracja 28. Praksyteles, Afrodyta z Knidos, około 350 roku p.n.e.

Ilustracja 29. Honoré Daumier, Przeszłość – Teraźniejszość – Przyszłość, 9 stycznia 1834

Ilustracja 30. Richard Serra, Tilted Arc, 1981–1989

Wprowadzenie

Sztuka jest jednym z najważniejszych i najbardziej wartościowych przejawów ludzkiej cywilizacji. Dzieła sztuki odzwierciedlają kreatywność, umiejętności i talent zarówno poszczególnych twórców, jak i całych kultur; sztuka zaś stanowi źródło piękna, intelektualnych wyzwań, zmian i rozwoju, a także formalnej i analitycznej percepcji. Podobnie jak zdolność czytania i pisania, sztuka wyróżnia człowieka spośród innych gatunków zamieszkujących Ziemię, a rozmaitość jej form oraz idei, które je kształtują, jest naprawdę ogromna. Niniejsza książka jest poświęcona najważniejszym dziedzinom sztuk wizualnych – obrazom, rzeźbom i budowlom – a także nowszym formom, jakimi są przykładowo instalacje. Uwzględnia ponadto koncepcje samych artystów, wzmacniając czasem ten przekaz bezpośrednimi cytatami z ich własnych wypowiedzi. W całym tekście przewijają się poza tym motywy artystyczne. Niektóre z nich są uniwersalne i spotykane na całym świecie, inne z kolei specyficzne dla konkretnej kultury lub danej epoki historycznej.

Dzieła sztuki odzwierciedlają koncepcje i wizje swoich twórców, a dzięki temu pozwalają lepiej zrozumieć osobowość indywidualnego artysty, jego sposób postrzegania świata, jak i sam proces twórczy. Sztuka jest także bezcennym narzędziem do poznania określonych kultur i cywilizacji. Co, na przykład, o prehistorycznych ludziach mogą nam powiedzieć malowidła naskalne? Czego o starożytnym Egipcie dowiemy się dzięki monumentalnym piramidom? Jaką wiedzę o Grecji z V wieku p.n.e. przekazują nam wyidealizowane formy i ludzkie proporcje większości klasycznych rzeźb greckich? W jaki sposób epoka klasyczna starożytnej Grecji stała się fundamentem zachodniej cywilizacji? Dlaczego tradycja klasyczna przetrwała do dziś? Czemu niektóre kultury tworzą portrety, pejzaże i martwe natury, podczas gdy inne tego nie robią? W jaki sposób dzieła sztuki służą umacnianiu autorytetu i budowaniu prestiżu władców? Co mówią nam o wierzeniach i praktykach religijnych różnych społeczeństw i kultur? Na te i wiele innych pytań można próbować odpowiedzieć studiując właśnie sztukę i jej historię.

Na łamach niniejszej książki, skierowanej głównie do osób, które dopiero zaczynają swoją przygodę ze sztuką, można było zaledwie musnąć kwestie sposobów, w jakie odbiorcy mogą podchodzić i odkrywać bezkresny świat sztuki oraz przedstawić kilka sposobów, w jakie sztuka potrafi opowiadać o nas samych, o naszej historii i o kulturze, która nas kształtuje. Tworzenie sztuki, podobnie jak opracowywanie nowych wynalazków naukowych, wymaga analitycznego i samodzielnego myślenia oraz wyobraźni. Dzięki tego typu właściwościom artyści bardzo często wyczuwają pewne zjawiska lub prawdy, zanim jeszcze staną się one oczywiste dla większości ludzi. Dla przykładu, obrazy wielu niemieckich artystów tworzących w latach 1900–1939 pokazują, że malarze ci dostrzegali nieuchronność I i II wojny światowej, oraz że przeczuwali te wydarzenia, zanim sprawę z tego, co się stanie w przyszłości, zdał sobie ogół społeczeństwa. (Sformułowanie to odzwierciedla późniejszą interpretację dzieł z okresu przedwojennego. Artyści reagowali na napięcia społeczne i polityczne, niekoniecznie przewidując konkretne wydarzenia historyczne – przyp. tłum.).

Najwspanialsze dzieła często odzwierciedlają fakt, że artysta może być bardziej wrażliwy na intelektualny, moralny i kulturowy klimat swojej epoki (Zeitgeist) niż przeciętny odbiorca sztuki. Z tego też powodu prace te niejednokrotnie wzbudzały liczne kontrowersje, a reakcje na sztukę potrafią być czasami bardzo gwałtowne – od zdziwienia i oburzenia aż po akty wandalizmu. Przysłowiowe, często słyszane stwierdzenie „moje sześcioletnie dziecko też by tak namalowało” jest przykładem niezrozumienia tego, co nowe i nieznane, zwłaszcza w kontekście sztuki abstrakcyjnej. Obiekcje wobec dzieł sztuki mogą jednak wynikać również z powodów politycznych, religijnych, a nawet z osobistych urojeń. Ponieważ obrazy mogą wywierać na odbiorców silny wpływ – wywołując zachwyt, niezrozumienie, a nawet złość – warto wiedzieć, jak je odczytywać i interpretować, oraz jak po obcowaniu ze sztuką oceniać własne wrażenia.

Sztuki wizualne stanowią rodzaj swoistego języka – środka komunikacji zarówno między pokoleniami, jak i pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, którego zrozumienie wymaga podejścia do dzieła sztuki na kilku poziomach. Można analizować obraz, budynek czy instalację pod względem formalnym, zwracając uwagę na takie elementy jak linia, kształt, przestrzeń, kolor, światło i cień, a także rozważać ich estetyczny wpływ na odbiorcę. Elementy formalne składają się na styl, czyli podobieństwa tworzące określoną i odrębną grupę dzieł. Z kolei znaczenie narracyjne dzieła można rozpoznać i odczytać na podstawie jego kontekstu i historii, jak również poprzez uchwycenie zawartego w nim przesłania. Umiejętność „czytania” i interpretowania obrazów pozwala odkryć przesłanie dzieła na różnych poziomach – także to ukryte i symboliczne, które starał się przekazać artysta. Na znaczenie dzieła wpływa również sam proces jego powstawania oraz materiały, z których zostało wykonane; czasem to właśnie sam materiał niesie ze sobą dodatkowy przekaz. Dla przykładu, w wielu starożytnych cywilizacjach kamień symbolizował władzę, trwałość i stabilność, ponieważ był trwalszy niż lżejsze materiały. Z tego między innymi powodu często wykorzystywano go jako materiał do przedstawiania królów i bogów. Z kolei w przypadku efemerycznych instalacji przestrzennych z XX i XXI wieku autorstwa takich twórców jak Christo i Jeanne-Claude, stosowane materiały nadają się do ponownego wykorzystania, a miejsca po instalacjach zawsze przywraca się do ich pierwotnego stanu.

Wszystkie wielkie cywilizacje stworzyły własne wersje historii sztuki, w których formy i treści zmieniały się wraz z biegiem czasu. Niniejsza książka skupia się jednak tylko na jednej z tego typu narracji – dziejach sztuki Zachodu – choć oczywiście nie stanowi ona jedynej możliwej opowieści. W różnych momentach dziejów świata zachodniego sztuka znajdowała się pod silnym wpływem twórczości innych kultur, zwłaszcza w wyniku podróży, handlu i kontaktów dyplomatycznych między narodami. W przypadkach, w których możliwe jest wskazanie tego typu międzykulturowych oddziaływań, zostają one pokrótce przedstawione, dzięki czemu czytelnik zwróci uwagę na istnienie także innych, równoległych narracji sztuki.

Filozofowie, krytycy, artyści, poeci, historycy i wielu innych przez całe stulecia próbowało zdefiniować to, czym właściwie jest sztuka. Mimo jednak jej ogromnego znaczenia w dziejach ludzkości, wciąż trudno osiągnąć powszechną zgodę co do jednej, uniwersalnej definicji. Wszelkie próby jej określenia – od czasów Platona aż po współczesność – są zawsze w pewnym stopniu kształtowane przez osobiste upodobania, estetyczne preferencje i kulturowy kontekst odbiorcy. Prawdopodobnie jednak większość zgodziłaby się co do jednego: dzieła sztuki powstają po to, by coś wyrazić. (Pogląd powszechnie akceptowany, lecz nie o charakterze uniwersalnym. Niektóre nurty np. formalizm czy konceptualizm kwestionują ekspresyjny charakter sztuki – przyp. tłum.) i to niezależnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie – a tego typu ekspresja pomaga nam lepiej zrozumieć samych siebie oraz naszą własną historię.

1Czym jest sztuka?

Odpowiedź na pytanie „Czym jest sztuka?” jest zarazem prosta i bardzo złożona. Jak zobaczymy, już samo zdefiniowanie sztuki tradycyjnej przysparzało wielu trudności, a współczesne dyskusje muszą dodatkowo uwzględniać ogromną różnorodność nowych kategorii artystycznych. Do kategorii tradycyjnych zaliczamy obrazy (czyli dzieła dwuwymiarowe), rzeźby (formy trójwymiarowe) oraz architekturę (sztukę i naukę wznoszenia budynków przeznaczonych do użytku przez człowieka). W XX wieku pojawiły się jednak nowe formy, takie jak przedmioty znalezione (fr. objets trouvés, ang. found objects, czyli zwykłe przedmioty codziennego użytku – przyp. tłum.), sztuki performatywne i środowiskowe, sztuka ziemi (land art), body art oraz sztuka wideo i cyfrowa. W naszym dynamicznie zmieniającym się świecie wciąż powstają ponadto kolejne nowe kategorie. Poza tym istnieje też wiele różnych dodatkowych, węższych nurtów twórczości – sztuka dziecięca, outsider art czy też art brut, graffiti, sztuka ludowa, naiwna, sztuka dobra i sztuka zła, twórczość obraźliwa, piękna, prowokująca, przerażająca, religijna czy też polityczna. Kiedy ktoś pyta: „Ale czy to jest w ogóle jeszcze sztuką?”, zazwyczaj ma na myśli: „Czy to jest dobre?” lub „Czy to jest wybitne?”. Tego typu pytania dotykają kwestii estetycznych, czyli jakości piękna przekazywanego dzięki dziełu sztuki.

Natura sztuki od wieków stanowi drażliwy temat, budzi wiele wątpliwości i jest między innymi przedmiotem rozważań artystów, poetów i filozofów. Ich poglądy pozwoliły nam wprawdzie lepiej zrozumieć proces twórczy, ale nie dały jednej i powszechnie uznanej definicji sztuki. W XIX-wiecznej Francji poeta i krytyk Charles Baudelaire zaproponował na przykład następującą definicję artystycznego geniuszu: „dzieciństwo odnalezione świadomie, dzieciństwo obdarzone teraz, by mogło się wypowiedzieć, dojrzałością ciała i umysłu, zdolną do analizy, pozwalającą uporządkować sumę materiałów zgromadzonych bezwiednie”1. Zamiast podać statyczną definicję sztuki, Baudelaire trafnie opisał dynamiczny proces twórczy, ponieważ tworzenie sztuki jest w istocie nieustanną aktywnością.

Baudelaire nie jest odosobniony w postrzeganiu sztuki jako procesu. W 1936 roku austriacki ekspresjonista Oskar Kokoschka zadał pytanie: „Czym jest sztuka?”, na które następnie sam sobie odpowiedział: „To nie jest”, powiedział, „jedno z aktywów w sensie giełdowym, lecz nieśmiała próba powtórzenia cudu, którego w każdej chwili dokonać potrafi zwyczajna wiejska dziewczyna, czyli zdolności magicznego stworzenia życia z niczego”2.

W 1948 roku urodzony w Niemczech przedstawiciel amerykańskiego ekspresjonizmu abstrakcyjnego Hans Hofmann określił dzieło sztuki jako „świat sam w sobie, odzwierciedlający zmysły i emocje świata artysty”3. Z kolei w połowie XX wieku Henri Matisse – słynny przedstawiciel francuskiego fowizmu – stwierdził, że prawdziwym zadaniem artysty jest kreowanie, które zaczyna się od wizji. Według Matisse’a „artysta musi patrzeć na życie w ten sam sposób, w jaki patrzył na nie będąc dzieckiem, a jeśli utraci tę zdolność, nie będzie w stanie wyrazić siebie w sposób oryginalny, czyli osobisty”4. Wszystkie te wypowiedzi opisują raczej proces niż gotowy produkt zwany „sztuką” i odnoszą się do samego aktu tworzenia dzieł.

Niektóre definicje zakładają, że obrazy wizualne odwzorowują świat rzeczywisty i bez trudu można je rozpoznać. Inne, zwłaszcza te powstałe w pierwszych dekadach XX wieku, uwzględniają abstrakcję niefiguratywną, w której znane nam formy i kształty zacierają się i przestają być rozpoznawalne. Większość definicji podkreśla jednak, że dzieło sztuki jest w taki czy inny sposób ekspresyjne i to niezależnie od tego, czy przedstawiony obraz daje się rozpoznać, czy też nie. Ta ekspresja przemawia do odbiorców i odzwierciedla zarówno samego twórcę, jak i kulturę, z której wyrosło dzieło.

Można argumentować, że sztuka wymyka się wszelkim definicjom, ponieważ nieustannie zmienia się i rozwija. Kwestie tego, czym się zajmuje, z jakich materiałów powstaje, w jakich kontekstach istnieje oraz jakie idee ją kształtują i inspirują, są nieskończenie różnorodne i otwarte, co dodatkowo utrudnia uchwycenie istoty i sformułowanie definicji sztuki. Jak lapidarnie na jednym ze swoich plakatów ujął to dwudziestowieczny amerykański grafik Milton Glaser, można po prostu stwierdzić: „Sztuka po prostu jest”. Nieco mniej zwięźle, choć równie enigmatycznie, w 1966 roku konceptualista Joseph Kosuth oświadczył: „Sztuka jest definicją sztuki”5.

Aby poszerzyć nasze spojrzenie, sięgniemy teraz po filozofię, której przedstawiciele próbowali nie tylko interpretować i oceniać sztukę, lecz także uchwycić jej istotę.

Sztuka jako naśladownictwo

Dla starożytnego filozofa greckiego Platona (około 428–347 roku p.n.e.), sztuka – jak sam napisał w Księdze dziesiątej Państwa – to mimesis (w przybliżeniu można tłumaczyć jako „naśladowanie”). Ponieważ jednak sztuka (w szczególności malarstwo) jest kopią, a nie obiektem rzeczywistym, Platon nie uważał jej za użyteczną. Nie można zapalić wyobrażenia fajki ani spać w widoku łóżka. (Filozof nie roztrząsał kwestii architektury, która z reguły jest użyteczna). Użyty przez Platona termin techne odnosi się do techniki lub umiejętności osoby, która tworzy użyteczny, rzeczywisty przedmiot, przy czym filozof odróżniał to pojęcie od sztuki. Wierzył w istnienie ponadczasowego, niezmiennego świata idei i form, gdzie każda z rzeczy ma swoją doskonałą, idealną wersję. „Prawdziwe” łóżko jest taką idealną formą istniejącą poza czasem. Łóżko, na którym śpimy, jest tylko kopią lub przykładem tej doskonałej idei, czyli wspomnianego prawdziwego łóżka. Natomiast namalowane łóżko jest jeszcze dalej od prawdy niż kopia łóżka prawdziwego – i według Platona z powodu tej właśnie odległości niebezpieczne, gdyż odciąga ludzi od tego, co jest prawdziwe i doskonałe.

W latach 1928–1929 belgijski artysta René Magritte namalował swoje słynne dzieło Zdradliwość obrazów (ilustracja 1), które zdaje się nawiązywać do argumentacji Platona. Na pierwszy rzut oka jest to proste, przekonujące przedstawienie fajki; jednak pod obrazem Magritte napisał: „To nie jest fajka” (Ceci n’est pas une pipe), jakby chciał przypomnieć odbiorcom, że namalowany przedmiot nie jest prawdziwą rzeczą oraz że sztukę i rzeczywistość dzieli przestrzeń. „Zdradliwość” z tytułu obrazu współgra z poglądem Platona, jakoby tego typu obraz mógł być niebezpieczny. Dla filozofa bowiem istotna prawda i piękno istnieją wyłącznie w świecie idei, a rzeczywiste dzieła sztuki stanowią zagrożenie dla społeczeństwa. Ponieważ sztuka (podobnie jak poezja i muzyka) może wywoływać niebezpieczne namiętności, ze swojego idealnego państwa, rządzonego przez królów oddanych filozofii, Platon wygnał artystów, poetów i muzyków (zezwalając jednak na muzykę wojskową).

Ilustracja 1. René Magritte, Zdradliwość obrazów, 1928–1929, olej na płótnie, 55 x 72 cm. Los Angeles County Museum of Art, Kalifornia. (Źródło: Alamy/Artium).

Na początku XX wieku rumuński artysta Constantin Brâncuși uważał, że jego rzeźby przedstawiają „istotę” rzeczy, a podejście to wydaje się zbieżne z platońską koncepcją idealnych figur, choć filozofia Platona niekoniecznie wywarła bezpośredni wpływ na twórczość Brâncușiego. Na przykład marmurowa rzeźba artysty z 1912 roku zatytułowana Mademoiselle Pogany stanowiła dla niego esencję Margit Pogany, węgierskiej kobiety poznanej przez artystę w Paryżu, którą sportretował zarówno w brązie, jak i w marmurze (ilustracja 2). Brâncuși oddzielił dłonie od reszty ciała i ukazał pannę Pogany, która opiera na nich policzek. Podkreślił wielkie oczy modelki i uwydatnił jej smukły nos oraz usta. Dla części odbiorców Brâncuși uchodził za artystę „abstrakcyjnego”, jednak sam rzeźbiarz odnosił się do takich obserwatorów z pogardą i uważał ich za „ograniczonych”, niezdolnych dostrzegać istotną prawdę zawartą w jego dziełach6.

Ilustracja 2. Constantin Brâncuși, Mademoiselle Pogany wersja I, 1912, biały marmur; wapienna podstawa, wysokość 44,8 cm. Kolekcja prywatna. © Artists Rights Society (ARS), Nowy Jork/ADAGP, Paryż. (Źródło: Alamy/Godong).

1.Ch. Baudelaire, „Malarz życia nowoczesnego”, w: Rozmaitości estetyczne, tłum. J. Guze, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 316. [wróć]

2.Kokoschka, cytowany w: Ashton (red.), Twentieth-Century Artists, s. 17. [wróć]

3.Hofmann, cytowany w: Chipp, Theories of Modern Art, s. 539. [wróć]

4.Henri Matisse, „Looking at Life with the Eyes of a Child, 1953”, w: Flam (red.), Matisse on Art, s. 148. [wróć]

5.Kosuth, cytowany w: Mazona, Conceptual Art, s. 72. [wróć]

6.Giménez i Gale (red.), ConstantinBrâncuși, frontyspis. [wróć]

koniec darmowego fragmentu

zapraszamy do zakupu pełnej wersji