Szkoła przetrwania [o edukacji] ebook

NIEBAWEM W SERII „PŁOMIENIE”

Paweł Jędral, Co poprzedza masakrę?

[biopolityka w wojnie w Gazie]

Weronika Grzebalska, Na rozdrożu

[o obronności]

Margaret Ohia-Nowak, Brzydkie słowo na r. [o rasizmie]

1 Szkoła przetrwania

Kiedy zapytamy pierwszego z brzegu przedstawiciela klasy średniej, co jest nie tak ze szkołą, odpowie zapewne, że prawie wszystko. A jeśli podrążymy, doda jeszcze, że z jednej strony ciąży na nas dziedzictwo PRL-u, a na mapach wciąż widać granice zaborów. Po dłuższej chwili wybrzmi wreszcie złowrogie hasło: pruska szkoła! To właśnie ten osławiony model organizacji instytucji systemu szkolnictwa bywa często wskazywany jako winny zacofania również współczesnej oświaty: uczniowie siedzący sztywno w twardych ławkach, głośne dzwonki będące pozostałością po zmianach w fabryce, klasy składające się z dzieci w tym samym wieku. Skostniała pani w brązowym kardiganie i w okularach o niemodnych oprawkach pochyla się nad zeszytami. A w tle – niespełnione fantazje naszego pokolenia, oglądającego przy sobotnim śniadaniu Ulicę Sezamkową, w której dzieciaki rysowały swój wymarzony plac zabaw, a następnie demokratyczna rada dzielnicy budowała go według ich projektu. Kolorowe ściany, miękkie dywany, luz, kreatywność i bezpieczeństwo. Tymczasem obecna szkoła nie jest cool i nie sponsorują jej ani literki, ani cyferki.

Biedny król Fryderyk II przewraca się w grobie za każdym razem, gdy Polacy i Polki zwalają na jego antyanalfabetyzacyjne zapędy wszystkie swoje kłopoty z systemem, marząc o szkole, w której nie ma dzwonków, przerw, fartuszków, dyscypliny, kożuchów na mleku, szatni przypominających klatki, w których zawsze zostaje ten jeden tajemniczy worek na buty, do którego nikt już nie chce się przyznać. Coraz bardziej zacierająca się pamięć łączy się z obecną sytuacją: bardzo zróżnicowanym stanem technicznym budynków i sal lekcyjnych, będącym konsekwencją całych lat niedoinwestowania, na co wskazują odgłosy skrzypiących okien czy niedomyte stoły ze sklejki, na których ktoś napisał: „LEGIA PANY”, a ktoś inny wydrapał cyrklem: „ŚREDNIOWIECZE SUCKS”. W pamięci powracają gabloty prezentujące wątpliwe osiągnięcia i puchary, ­gazetki ścienne z porami roku, zapach i smak kredy, odgłos dzwonka, okładanie się twardym wskaźnikiem do mapy, dzienniki w brzydkich oprawach ze skaju, a na to nakładają się dźwięki dzisiejszych upiornych i niekończących się powiadomień z Librusa. Do tego obrazu szkoły dodać należy różne formy kontroli: przemoc fizyczną i psychiczną (również między uczniami), dyscyplinę, regulaminy przykrawające wszystko jak od linijki – bo faktycznie właśnie linijką biło się uczniów pewnie nie tylko w latach 80. – ale i nasze lęki przed odpytywaniem i poniżeniem (w jednym ze znanych mi badań dotyczących szkół w PRL-u respondenci przywoływali bicie jako jedno z najgorszych wspomnień ze szkoły – wskazało na nie 24 procent badanych przez zespół)1. Zarówno nasza mglista pamięć, jak i okazjonalne zetknięcie się z dzisiejszą szkołą publiczną łączą się z przekonaniem o tym, że wciąż jesteśmy w Prusach. Niekoniecznie Zachodnich.

Tymczasem chociaż pomysł króla Fryderyka miejscami niepokojąco przypomina nam oblicze obecnej rzeczywistości, to właśnie dzięki pruskiej szkole na terenie owego zaboru praktycznie nie było analfabetyzmu. Alicja Urbanik-Kopeć pisze:

W 1763 roku król Fryderyk II wprowadził opracowany przez Heckera Generalny regulamin szkół ludowych. Współczesny uczeń, nauczyciel czy rodzic z łatwością rozpozna wiele z jego punktów. Regulamin przewidywał podział na klasy zgodnie z wiekiem dziecka i coroczny awans do wyższej grupy. Ponieważ na lekcje miały uczęszczać głównie dzieci z klas ludowych, wprowadzono letnie wakacje – nauka odbywała się głównie zimą, a latem, na żniwa, dzieci odsyłano do domu, do pracy w gospodarstwie.

Nauczycieli kontrolowało ówczesne kuratorium, które sprawdzało realizację podstawowego programu nauczania. Nauczyciele musieli zdać egzamin kwalifikacyjny, a władze miały natychmiast zwalniać „niekompetentnych, niezguły, dziwaków i szemranych osobników”. Część opłat za szkołę ponosili rodzice, a za te dzieci, których rodziców nie było stać na opłaty szkolne, czesne pokrywała kasa państwowa2.

Pomysł na masowe wykształcenie, dostępne dla wszystkich i łatwe do organizacji, musiał mieć jakieś wady. W czasach, w których doświadczamy wtórnej analfabetyzacji na wielką skalę, globalnych problemów z decyzyjnością i koncentracją, a przede wszystkim zaufaniem do nauki, lekceważenie edukacyjnej skali tego historycznego projektu nie do końca wydaje mi się zasadne.

Jest jednak dość jasne, że obecnie oczekiwania wobec placówek edukacyjnych są inne, nie tylko dlatego, że pruska szkoła miała kształcić przyszłych posłusznych żołnierzy czy urzędników. Jedną z tendencji, wokół których toczy się dziś debata o edukacji, jest wskazywanie na niedostosowanie się tego typu szkoły do zmieniających się realiów i pozostawanie w obrębie pruskich paradygmatów, których ramy są bezwzględnie sztywne, a odstępstw się nie wybacza. Wydaje się, że szkoła pozostaje w tyle nie tylko za cyfrowym światem, w którym w sekundę można wyszukać dowolną informację, ale także zbyt wolno drepcze za stanem badań psychologii. Ta nauka przecież przekonuje nas coraz skuteczniej, że rozwój dziecka powinien zakładać maksymalną indywidualizację, odkrywanie pasji, podążanie za uczącym się. Łatwo dziś o opowieści, które odwołują się do słynnego hasła Ivana Illicha, żeby nas wszystkich w końcu odszkolnić3, i które są nastawione na krytykę i demaskację przekleństw wielkiego, na wskroś zepsutego systemu. To, jak bardzo niedzisiejsza, szkodliwa i przemocowa jest współczesna edukacja, udowadniają liczne publikacje przywoływane w dyskusji głównego nurtu, wskazujące nie tylko na jej nieprzystawalność do wspomnianej wiedzy o stadiach rozwoju młodego człowieka, ale i w ogóle na brak zrozumienia, kim są współczesne dzieci4. Te pozycje są papierkiem lakmusowym obecnych czasów: nie radzimy sobie z wymyśleniem i skrojeniem szkoły na miarę współczesnych wyzwań – stary model się wyczerpał, a nowego jeszcze nie ma.

Mnie jednak najbardziej interesują rozwiązania, a także realne konsekwencje stawianych diagnoz i proponowanych recept tego właśnie nurtu debaty. Jeden z recenzentów książki Mikołaja Marceli Selekcje. Jak szkoła niszczy ludzi, społeczeństwo i świat, profesor Bogusław Śliwerski, wskazuje, że znany z krytyki obecnego systemu autor sam wprost przyznaje, że całościowa zmiana systemu jest niemożliwa5. Kiedy żyje się w czasach kryzysu wyobraźni, trudno nie doceniać wizjonerstwa każdej osoby, która marzy o lepszym świecie, o lepszej szkole. Mnie jednak martwi co innego: kuszące tezy o opresyjnej szkole bardzo często powstają w wyraźnym oderwaniu od aktualnej sytuacji polityki edukacyjnej.

A polska szkoła publiczna i tak znajduje się w kryzysie: od lat pensje nauczycieli i nauczycielek mieszczą się na dolnej skali pośród krajów OECD, w których większość nauczycieli i nauczycielek zarabia od 30 do 100 procent więcej niż ich polscy koledzy i koleżanki, także kiedy weźmiemy pod uwagę różnicę w sile nabywczej6. W ciągu ostatnich lat polskie szkolnictwo przeszło wiele trzęsień ziemi, z których część była skutkiem decyzji politycznych; nie pomogły też pandemia i tocząca się w Ukrainie wojna. Do tego można dołożyć przegrany strajk, który ówczesna władza wykorzystała do upokorzenia nauczycieli. To wszystko sprawia, że zaufanie do oficjalnej edukacji tracą zwłaszcza ci, którym nie jest obojętne, do jakiej szkoły chodzi ich dziecko. Odpływ do szkół prywatnych jest faktem7. A im mniej świadomych rodziców w szkołach publicznych, tym mniejsza szansa na wywalczenie zmian.

Wraz z kryzysem oświaty w Polsce, do którego doszło nie tylko w wyniku decyzji podejmowanych przez osiem lat rządów PiS-u, ale wskutek wieloletnich zaniedbań i zaniechań, umacnia się coraz bardziej przekonanie, że edukacja ma sens tylko wtedy, kiedy się za nią zapłaci. Klasa średnia z przymrużeniem oka traktuje kompetencje nauczycieli, miewając raczej przekonanie, że prawdziwa edukacja odbywa się gdzie indziej. Kiedy bowiem uczący zrzuca z siebie stygmatyzującą aurę szkoły publicznej, natychmiast nabiera wiarygodności. Paradoks polega na tym, że nauczyciele na płatnych kursach egzaminacyjnych lub będący częścią coraz prężniej rozwijającego się rynku usług edukacyjnych wideo to bardzo często ci sami ludzie, którzy pracują w pogardzanej polskiej szkole.

Edukacyjny towar to nie tylko dodatkowe lekcje i kursy rozwijające nowe umiejętności (liczenia, szybkiego czytania, robienia notatek), to też kursy błyskawicznych powtórek przed egzaminami. Ich arbitralność jest zmorą, a może i jedną z głównych przyczyn tego, że polska edukacja ma „szansę” już nigdy się nie zmieniać, co rozwinę później. Rodzice, co zrozumiałe, szukają zarówno czegoś, co będzie dodatkiem do szkoły „zwykłej”, czymś ekstra, jak i chcą po prostu, aby placówka zapewniała dziecku spokój (w szkole publicznej bardzo często są wakaty albo wieczne zastępstwa), bezpieczeństwo i przyjazną przestrzeń, i żeby instytucja poddawała – przynajmniej! – refleksji kwestię metod i organizacji nauczania. Nie tylko niechęć do oficjalnego systemu, ale i rozczarowanie jego funkcjonowaniem doprowadza ich do szkoły prywatnej. To poczucie, że usługi publiczne są gorszej jakości, pogłębia tylko komercjalizację oświaty.

Do opisu sytuacji w polskiej szkole używa się często modnego ostatnio przedrostka pato- (patoedukacja), co z jednej strony wskazuje na słuszne pato-logie systemu i na jego wady, z drugiej jednak jeszcze bardziej podważa zaufanie do dobra wspólnego, którego w naszych polskich realiach nie mamy za wiele. Ponieważ nasze społeczeństwo nawykło do myślenia w kategoriach indywidualistycznych, w geście reakcji na „patookreślenia” raczej nie zbudujemy barykad, ale będziemy myśleć, jak zmajstrować plan ucieczki do alternatywnej rzeczywistości, jak znaleźć jakąś wyrwę w tej niedoli, bezpieczną enklawę, zamiast walczyć o na przykład lepsze zarobki i warunki pracy dla nauczycieli. Kapitalizm przyzwyczaił nas do tego, że jeśli czegoś nie ma w darmowej ofercie, to za dopłatą możemy dostać coś lepszego. Zresztą autorki i eksperci w odpowiedzi na pytanie: „Co robić?”, bardzo często przyznają: wydeptywać, wyszarpywać, zgłaszać, czasem wykupywać alternatywy. Szukać szczelin w systemie, bo nie da się go zmienić.

A niektóre alternatywy, choć nie są aż tak wiekowe jak system króla Fryderyka, powstały już ponad sto lat temu. O nich jako bardzo postępowych i – w dobrym tego słowa znaczeniu – dziwacznych uczyłam się jako studentka polonistyki: Rudolf Steiner wymyślił swoje szkoły w 1919 roku, Maria Montessori niewiele wcześniej. Zarówno szkoły waldorfskie, jak i Montessori czy demokratyczne nadal funkcjonują jako rodzaj przygodnego odstępstwa, nieobowiązującej i niepoważnej tendencji, która w żaden sposób nie organizuje bardziej oficjalnych struktur instytucji oświatowych. Najczęściej, żeby uczyć się według metod alternatywnych, trzeba zapłacić czesne w prywatnej placówce, a przy tym mieć co najmniej przywilej posiadania dostępu do nich w swojej okolicy8. Jak dotąd głównym przesłaniem tego krytycznego nurtu było to, że szkołę da się zmieniać na lepsze. Dla siebie i podobnie uprzywilejowanych.

W poprzednich akapitach opisywałam rozterki tych, którzy uważają, że współczesna szkoła pozostaje w tyle. A co z tymi, którzy boją się zbytniego progresu? Taka tendencja także jest zauważalna, szczególnie na fanpejdżach i grupach nauczycielskich, a zrozumiała o tyle, że w czasie kryzysu bezpieczeństwa nietrudno o lęk przed zmianą. Niepokój wzbudzają między innymi: konsekwencje nieustannej indywidualizacji nauczania, demokratyzacja szkoły, brak dyscypliny, kładzenie dużego nacisku na prawa ucznia, wpływ technologii na jakość nauczania, wpływ rodziców, koncentracja na zdrowiu psychicznym uczniów i uczennic.

To podejście wydaje się mocno konserwatywne, ale w warunkach, w których te strachy się budzą, przyklejanie im takiej etykietki jest zbytnim uproszczeniem. Zmęczenie indywidualizacją wynika zazwyczaj z przebiurokratyzowania instytucji, która nie tyle każe zajmować się uczniami i uczennicami, ile sporządzać w związku z tym różne dokumenty. Demokratyzacja przy obecnym braku zaufania i szacunku do zawodu oraz feudalnych warunkach pracy oznacza tyle, że rodzice mogą odwołać nieprawomyślnego nauczyciela lub nauczycielkę albo uznać, że nie pracuje on/ona zgodnie z podstawą – a bardzo często miewają takie przekonanie. Przerażenie technologią jest zrozumiałe w obliczu współczesnych problemów związanych z przebodźcowanym światem, w którym część z nas ciągle uważa, że postęp to laptop i tablet dla każdego dziecka. Tęsknota za czasami dyscypliny bywa wynikiem pamięci o pokoleniach, które bywały o wiele bardziej wytrwałe i skupione. Jeśli ktoś podważa postulat, że zdrowie psychiczne uczniów i uczennic powinno być naszym priorytetem, niekoniecznie oznacza to, że jest nieczuły na problem, tylko być może sam zmaga się z kryzysem. Wypalenie nauczycieli i nauczycielek i ich dobrostan rzadko bywa tematem rozmów, a co dopiero przedmiotem działań decydentów.

Oczywiście część narzekań nie wynika z dobrych pobudek, niekoniecznie uwsteczniających; definicja progresywności jest skomplikowana także w edukacji. Tak jak nie powinniśmy już uznawać osuszania bagien lub budowania przejść podziemnych za dorobek cywilizacyjny, tak samo należałoby ostrożnie podchodzić do korzystania z narzędzi cyfrowych; tablica i kreda jeszcze chwilę temu wydawały się przeżytkiem, tymczasem we współczesnym świecie na wagę złota wciąż pozostają odręczne notatki, a kreda wydaje się mniej szkodzącym środowisku rozwiązaniem niż kolorowe markery. Podobno nawet profesor Timothy Snyder chwali studentów za robienie notatek ołówkiem.

Rzadko obie wyżej przywołane tendencje są tożsame z określonymi frakcjami politycznymi, konkretnymi środowiskami, a nawet z jednym ludzkim organizmem. Dużo ważniejsze jest co innego: obie grupy mają poczucie, że pomimo przemian, które dokonują się w polskiej szkole, niewiele się w niej zmienia na lepsze.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

1 Magdalena Budziszewska i in., Pamięć szkoły PRL-u. Badanie z wykorzystaniem technik narracyjnych, „Psychologia Wychowawcza” 2015, nr 7, s. 62–81.

2 Alicja Urbanik-Kopeć, Model pruski i szkoła Montessori, czyli kto się boi nowinek w nauczaniu, „Krytyka Polityczna”, 10 września 2022, https://krytykapolityczna.pl/historia/alicja-urbanik-kopec-modelpruski-i-szkola-montessori-czyli-kto-sie-boi-nowinek-w-nauczaniu/ [dostęp: 14.08.2026].

3 Ivan Illich, Odszkolnić społeczeństwo, tłum. Łukasz Mojsak, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2010.

4 Jako przykład można tu podać między innymi książki Mikołaja Marceli: Patoposłuszeństwo. Jak szkoła, rodzina i państwo uczą nas bezradności i co z tym zrobić?, Znak, Kraków 2022; Selekcje. Jak szkoła niszczy ludzi, społeczeństwo i świat, Znak, Kraków 2021; Zróbmy sobie szkołę. O tych, którzy rozkręcają szkołę po swojemu, W.A.B., Warszawa 2024, czy zbiór wywiadów Wojciecha Harpuli Patoedukacja. Co nie działa w polskiej szkole i jak to zmienić, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025.

5 Profesor Śliwerski ujmuje to dokładnie tak: „Książka Marcela [sic] jest jedną z wielu publikacji antypedagogicznego nurtu, bowiem dotyczy idei descholaryzacji społeczeństw […], a – jak zapowiada to w podtytule – nawet odszkolnieniu świata, co brzmi bardzo atrakcyjnie. Niestety, jest realistą, toteż sam nie wierzy w zamysł, któremu poświęcił kilkaset stron własnych analiz i sugestii. Jak w dobrym kryminale, dopiero na końcu dowiadujemy się, kto zabił”. Bogusław Śliwerski, Szkoła jako toksyczna instytucja. Polemika z książką Mikołaja Marcela„Selekcje. Jak szkoła niszczy ludzi, społeczeństwo i świat”, „Studia z Teorii Wychowania” 2021, t. XII, nr 3, s. 250.

6 Karolina Nowakowska, Zarobki i pensum nauczycieli w krajach G20. Jak wypada Polska?, „Dziennik. Gazeta Prawna”, 6 stycznia 2026, https://www.gazetaprawna.pl/urzad/oswiata/artykuly/10897999,zarobki-i-pensum-nauczycieli-w-krajach-g20-jak-wypada-polskaanaliz.html [dostęp: 14.08.2026].

7 Pisali o tym między innymi Ala Budzyńska i Misza Tomaszewski w tekście Ucieczka z publicznej szkoły („Krytyka Polityczna”, 5 października 2022), gdzie zwracali uwagę nie tylko na liczby, ale i okoliczności tego wydarzenia: stłumiony przez PiS strajk nauczycieli, reformę ustrojową likwidującą gimnazja i przynoszącą ogromny chaos, a także pandemię, kiedy to pozostawiono nauczycieli samych sobie i bezradnych wobec wyzwań, jakie stawiała przed nimi cyfrowa edukacja. Do tego dochodzi kwestia rozszerzającego się rynku korepetycji, jeszcze bardziej pogłębiającego przepaść między tymi, którzy mają mniejsze szanse edukacyjne, bo nie posiadają kapitału kulturowego w swojej rodzinie, nie przyszli na świat w mieście, gdzie jakość usług publicznych bywa wyższa albo przynajmniej odbywają się wszystkie lekcje przedmiotowe, a tymi, którzy nie tylko mogą się cieszyć tym wszystkim, ale też stać ich na dodatkowe wsparcie.

8 Maria Hawranek napisała książkę Szkoły, do których chce się chodzić (Znak Literanova, Kraków 2021), będącą przewodnikiem po innowacyjnych, chociaż niekoniecznie płatnych szkołach w Polsce i stosowanych w nich dobrych praktykach.

Justyna Drath

Szkoła przetrwania [o edukacji]

Warszawa 2026

Copyright © by Justyna Drath, 2026

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2026

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-68823-29-5

Redakcja: Paulina Bieniek

Korekta: Sylwia Mieczkowska

Opieka redakcyjna: Patryk Walaszkowski

Projekt graficzny serii: Marcin Hernas | tessera.org.pl

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00- 013 Warszawa

[email protected]

krytykapolityczna.pl/wydawnictwo

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w kawiarni Łoskot x Prześniona (ul. Jasna 10, Warszawa), księgarni internetowej KP (krytykapolityczna.pl/wydawnictwo) oraz w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Spis treści

1 Szkoła przetrwania

Przypisy

Karta redakcyjna

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Meritum publikacji