Słownik gwary gorczańskiej ebook

Józefa Kobylińska

SŁOWNIK

GWARY GORCZAŃSKIEJ (ZAG0RZAŃ5KIEJ)

Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej - Kraków

SŁOWNIK

GWARY gorczańskiej (ZAGÓRZAŃSKIEJ)

JÓZEFA KOBYLIŃSKA

SŁOWNIK

GWARY gorczańskiej (ZAGÓRZAŃSKIEJ)

Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej Kraków 2001

Recenzent

Prof. dr hab. MARIAN KUCAŁA

© Copyright by Józefa Kobylińska, Kraków 2001

Redaktor. Irena Fabian Projekt okładki*. Marek Sajduk

Na okładce: Kapliczka w Gorcach — na Orkanówce (Jot. Urszula Waszczuk)

ISBN 83-7271-099-6

Wydawnictwo Naukowe AP Redakcja/Dział Promocji 31-116 Kraków, ul. Studencka 5 tel./fax (0-12) 430-09-83, e-mail: [email protected]

Łamanie Jadwiga Czyżowska druk i oprawa Wydawnictwo Naukowe AP zam. 15/2001

WSTĘP

Gwara terenu na północ od Gorców, zamieszkałego przez grupę etniczną Zagórzan, należy w zasadzie do gwar pasa podgórskiego lub inaczej — karpacko-pod-górskiego1, który ciągnie się od Wadowic po Nowy Sącz. Jest to gwara (gwary) należąca do dialektu małopolskiego i mająca oczywiście wiele cech małopolskich, z których główną jest występowanie jednej samogłoski nosowej (zresztą różnie realizowanej).

Pod względem etnograficznym jest to teren odrębny, leżący pomiędzy takimi grupami etnicznymi, jak:

♦    od północy - Krakowiacy zachodni (od Myślenic w stronę Krakowa);

♦    od północnego zachodu - Kliszczacy (Lubień, Pcim, Więciórka);

♦    od południowego zachodu — Babiogórcy (tu czasem bywa włączana Rabka, co jest błędem);

♦    od południa i częściowo południowego zachodu — Podhalanie;

♦    od wschodu - Lachy (sądeckie)2.

Językoznawców, podobnie jak etnografów, interesowała zawsze granica pomiędzy Góralami a Lachami. Pod względem etnograficznym ustalili ją: Z. Reinfus-sowa i R. Reinfuss3.

Jeśli idzie o badania językoznawcze, to problem ten podjęła i opracowała między innymi L. Wajda w pracy pt. Pogranicze gwarowe góralsko-lachowskie . Autorka, głównie na podstawie własnych badań, stwierdziła, że granica dialektalna

północna, oddzielająca góralszczyznę od innych grup etnicznych, a zarazem dialekty tego terenu od dialektów lachowskich, pokrywa się w zasadzie z granicą etnograficzną. Natomiast na wschodzie (a raczej na południowym wschodzie) istnieją pewne różnice - granica dialektalna nie jest identyczna z granicą wyznaczoną przez etnografów. Występuje tam pas przejściowy, na którym mieszają się cechy gwarowe góralskie i lachowskie z przewagą jednych lub drugich.

Terminem Zagórzanie obejmujemy ludność zamieszkującą północne stoki Gorców oraz Beskid Wyspowy. Należą tu takie miejscowości, jak: Mszana Dolna (centrum tego regionu), na zachodzie - Olszówka (z dialektem podhalańskim), Raba Niżna i Glisne; na północy - Kasinka Mała i Kasina Wielka; na wschodzie -Wilczyce, Łostówka i Łętowe; na południu - Podobin, Niedźwiedź, Poręba Wielka, Konina, Lubomierz i Rzeki4.

Gwarę (gwary) tego terenu zaliczano do niedawna do gwar pasa podgórskiego, gwar jednonosówkowych. Tak uważał K. Nitsch5, a także J. Reichan6. Dopiero późniejsze badania przeprowadzone przez E. Pawłowskiego7, B. Dunaja, H. Kurek i K. Ożoga8, a także przez piszącą te słowa badania nad gwarą Poręby Wielkiej9, zmieniły ten pogląd. W świetle bowiem nowych badań okazało się, że teren ten nie jest jednolity pod względem wielu cech fonetycznych, a przede wszystkim pod względem realizacji samogłosek nosowych, a więc podstawowego kryterium, zgodnie z którym gwary te były traktowane jako zwarty obszar jednonosówkowy. Podobnie zróżnicowany jest ten obszar pod względem stroju ludowego, co wykazał S. Flizak10.

Północny i północno-wschodni obszar Zagórzan to teren jednonosówkowy, gdzie występuje samogłoska q H ó; Mszana Dolna, Mszana Górna, Glisne, Kasinka

Mała, Kasina Wielka1?, Lubomierz i Podobin; panuje tu wymowa typu ręka U rdka, zęby U zoby gę ba U gdba, kętU kót\ oczywiście gęsi U góśi, vosyll vósy. Grupa eN jest realizowana jako dN, np. ćómny ‘ciemny’, latom ‘latem’, żdmńok ‘ziemniak’, jeddn ‘jeden’ itp. Jest to, według Flizaka13, teren właściwego stroju zagó-rzańskiego.

Na południe od tego obszaru leżą wsie, w których wymowa samogłosek nosowych jest inna, tzn. wewnątrz wyrazów jest ona zgodna z językiem literackim, a więc wymawia się -ę- i -ę -, tak jak w gwarze podhalańskiej, np. gyśi ‘gęsi’, ćysko ‘ciężko’, zymby ‘zęby’, gymba ‘gęba’ i oczywiście zómp ‘ząb’, kont ‘kąt’, vęsy ‘wąsy’ itd., ale w wygłosie, w kategoriach gramatycznych, zachowała się jedna nosówka, zdenazalizowana -o, np. ido ‘idę*, rob'd ‘robię’; gyćd ‘dziecię’, koćó ‘kocię’; vigd mojd matko ‘widzę moją matkę’. Grupa eN na tym obszarze jest również bez zmian, jak w języku literackim, a więc ćymny ‘ciemny’, źymńok ‘ziemniak’, latym ‘latem’, jedyn ‘jeden’, potym ‘potem’, ylebym ‘chlebem’ itp. (Zmiany wartości ustnej wynikają oczywiście wyłącznie ze ścieśnienia). Tak więc obszar ten, obejmujący wsie: Niedźwiedź, Porębę Wielką i Koninę, ma dwojaką realizację samogłoski ę: ę U o, podobnie samogłoska nosowa ę ma wymowę zgodną z językiem literackim i tylko w wygłosie jest realizowana jako -ó, np. vigd uadnd pańd ‘widzę ładną panią’, lub, jak w większości gwar polskich, jako -dm, np. iddm s córkom; ‘idą z córką’, 5 tfojdm vdldm ‘z twoją wolą’ itp. Teren ten pokrywa się z obszarem, gdzie, według Flizaka, występuje strój podhalański14.

Szczegółowo o samogłoskach Kasiny Wielkiej pisali: L. Malinowski, Głoski nosowe w gwa-rze ludowej we wsi Kasinie oraz niektóre inne właściwości tej gwary, RWF AU VIII, Kraków 1880, s. 235-248; S. Dobrzycki, Samogłoski nosowe w gwarze kilkunastu wsi góralskich w pow. myślenickim i limanowskim, MPKJ AU III, Kraków 1907, s. 59-73; B. Dunaj, H. Kurek, K. Ożóg, Ewolucja gwar jednonosówkowych w Beskidzie Wyspowym, ZNUJ DXXXII, Kraków 1979, „Prace Języko-znawcze”, z. 63, s. 119-130.

bioną nosowością) lub å (z zanikiem nosowości)11. Natomiast I. Bajerowa12 stwierdza, że zaobserwowała tu nieco odmienną realizację samogłosek nosowych: „Stan nosówek zwraca tam [sc. w Kamienicy] szczególną uwagę: śledzić można najrozmaitsze możliwe realizacje, różniące się między sobą zarówno barwą ustną jak i stopniem siły nosowości, tak więc ę bywa wymawiane z podstawą ustną e - a - o {u), z nosowością lub bez niej. Realizacje te przeplatają się w mowie jednego i tego samego informatora, przy tym wydaje się, że najstarsze przykłady mają wartość ustną a, np. źać ‘zięć’, gasi ‘gęsi’, zajaty ‘zajęty’, popakauy ‘popękały’.

W czasie ostatniego pobytu zanotowałam - pisze Bajerowa - parę przykładów na jedną nosówkę: vyéote ‘wycięte’, na rokach ‘na rękach’, /otńe ‘chętnie’, pjoć ‘pięć’ (ale też piać), cośći ‘części’ (ale też ćeśći i ćąśći\ ukrucili ‘ukręcili, jokuje ‘dziękuję’ (ale też pojąkuj ‘podziękuj’). Ciekawe, że wszystkie te formy nie mają nosowości”. Obserwacje Pawłowskiego, Bubaka i Bajerowej potwierdzają, iż na terenie tym wystąpiły wpływy gwar sądeckich, ale współcześnie mamy do czynienia z cofaniem się wymowy samogłosek nosowych typu sądeckiego i powrót do wymowy jednonosówkowej, co sprawiło, iż jest to obecnie obszar z rozchwianą wymową tychże samogłosek.

Na północ od Myślenic (tak wg badań Nitscha), a więc w Krakowskiem, wymowa samogłosek nosowych jest zgodna z językiem literackim13.

Przejdźmy jednak do cech właściwych gwarze gorczańskiej (zagórzańskiej):

I.    CECHY FONETYCZNE

Oprócz wyżej omówionych cech dotyczących samogłosek nosowych są to:

—    dźwięczna wymowa międzywyrazowa przed samogłoskami i spółgłoskami półotwartymi: noz_mayy ‘nos mały’, vózJ'i%y ‘wóz lichy’, xgob_ńiski ‘chłop niski’, guoz_jefk'i ‘głos Jewki’, a także ńózem ‘niosłem’, plódem ‘plotłem’ i oczywiście jezdem ‘jestem’;

—    występowanie opozycji samogłoska jasna - samogłoska ścieśniona: o : ó {moja : mój. - obok tu, suć, buk\ a ; å{= o): baba : bop ‘bab’; e : é (= y U y): bes ‘bez’: tys ‘też’, s)^'‘sień’, 5/iy^‘śnieg’;

—    brak przegłosu prasł. *e w ’o; vesna ‘wiosna’, rnetua ‘miotła’ i in.;

—    prejotacja, labializacja, przydech przed samogłoskami nagłosowymi: jadvynt ‘adwent’, jefka ‘Ewka’; Xameryka ‘Ameryka’, Kaźbyta ‘Elżbieta’; pofca

‘owca’, yoves ‘owies’; dawniej mocna labializacja występowała również po spółgłoskach zwartych, a także innych - wewnątrz wyrazów: pyo ‘po’, kyosa ‘kosa’, probyosc ‘proboszcz’, tegyo ‘tego’, cyos ‘cóż’ itp.;

—    mazurzenie: syba, cysty, żyto (ale oczywiście: źyka, ksyvy, zepaY

—    przejście wygłosowego -/ w -k : na ryykak, na nogak, do ńik ‘do nich , grok ‘groch’, dak ‘dach’, byyek (bylech) ‘byłem’, robiyek(robilech) ‘robiłem’;

—    przejście nagłosowego /- w k- w niektórych grupach spółgłoskowych: knia ‘chwila’, kśónkać ‘chrząkać’, kses ‘chrzest’, krosta ‘chrosta’;

—    przejście -/- w -k- niekiedy także w śródgłosie: śturknóńć ‘szturchnąć’, ryktować ‘rychtować, przygotowywać’, a na zasadzie hiperpoprawności: doytór ‘doktor’, czyli przejście -k- w -y-;

—    występowanie słabego / w pozycji interwokalicznej: mixoy ‘Michał’, j^oy ‘jechał’, juxa ‘jucha’;

—    r (r frykatywne): prśódy ‘przody, najpierw’, krsok'i ‘krzaki’ - niekonsekwentnie; wcześniej występowało na szerszym obszarze - w Lubomierzu, w Łęto-wem, ale istnieje jeszcze dziś w Porębie Wielkiej, w Niedźwiedziu;

—    resztki / (zębowego): belo ‘było’, czasem występuje / słabe, zanikające, zwłaszcza w grupie lu, np. suzóncy ‘służący’, dugi ‘długi’, duśk'i ‘dłużki, długi , gupi ‘głupi’;

— I zazębowe : p'elnovaFi* pilnowali’;

— podwajanie spółgłoski 5 : do lassa ‘do lasu’;

—    występowanie nagłosowego z- w miejscu literackiego 3-: zvóńić ‘dzwonić’, ivónek ‘dzwonek’ (pierwotne z-), zbanek ‘dzbanek’ (z- wtórne), a także źvyykovać ‘żwiękować - przeżuwać - o bydle’;

—    występowanie spółgłoski ź w miejscu literackiego r: śmes ‘śmierć’ oraz r w miejscu literackiego ź (rz): biere ‘bierze’ (tu wyrównanie analogiczne) i in.;

—    archaizm podhalański, czyli wymowa cisty ‘czysty’, zito ‘żyto’, siba ‘szyba’, xyopci ‘chłopcy’ itp. - tylko Olszówka i częściowo w innych wsiach na południu tego obszaru - Poręba Wielka Górna (niekonsekwentnie);

—    wymowa grupy ri: ćyjesty ‘trzydziesty’, psy set ‘przyszedł’, fsyskyo ‘wszystko’ itp. - występuje jeszcze dziś w Porębie Wielkiej i w Koninie;

—    zachowanie grupy źr w miejscu literackiego jz (jrz) (< *zbr-Y uźreć ujrzeć’, doźraly ‘dojrzały’;

—    przejście grupy spółgłoskowej strz w sć i rst w śt: p'eśćonek ‘pierścionek , śosćyńec ‘siostrzeniec’, goStka ‘garstka’;

—    przejście grupy U, ił w el, el: bey ‘był’, traFey ‘trafił’, spoleFi ‘spalili’ i in.;

•    występowanie grupy -ru-, -ry- pomiędzy dwoma spółgłoskami w miejscu literackiego -ur-, -yr- lub na odwrót, -ur-, -yr- zamiast ogólnopolskiego -ru-,

-ry-, np. furgać ‘fruwać’, murceć ‘mruczeć’, fyrmak ‘frymark’ obok Trubac ‘Turbacz’ i in.;

— występowanie twardego k przed e, przeważnie w formach dawnego narzęd-nika ip. r. m. i n.: boskem ‘boskiem, boso’, ćureckem ‘ciureczkiem’, cołkem ‘całkiem’; teżkyrpce ‘kierpce’;

— cecha prozodyjna: zachowanie akcentu inicjalnego, charakterystycznego dla dialektu podhalańskiego - głównie w Porębie Wielkiej, sporadycznie w innych wsiach;

— zachowanie starego przedrostka (i przyimka) 5- w miejscu literackiego z-przed półotwartymi i otwartymi oraz v i w. ślos ‘zlazł’, ślegya ‘zległa’, sfijać ‘zwijać’, sfyrtok ‘zwyrtak, człowiek byle jak pracujący’, 5 Msane ‘z(e) Mszany’ i in.

II. CECHY SŁOWOTWÓRCZE

1.    Rzeczowniki

—    częstsze niż w języku literackim występowanie sufiksu -ość w nominach attributivach: głupość <gupoś(ć)> ‘głupota’, dobrość <dobroś(ć)> ‘dobroć’, cho-rość <%oroś(ć)> ‘choroba’, łakomość <uakómoś(ć)> ‘łakomstwo’, a także -enie, -anie w deverbativach: lubienie <lub'yńe> ‘miłość’, płakanie <pyakańe> ‘płacz’, spanie ‘sen’, bolenie <bolyńe> ‘ból’;

—    częstsze występowanie sufiksu -ę w nazwach istot młodych (literackie -ak lub -ę): ciele <ćeló U ćele>, kurcze <kurcó H kurco, źrebię <źrybó U źryb'e> (literackie też cielak, kurczak, źrebak -pod wpływem gwar mazowieckich);

—    częstsze występowanie formantów -ba, -ota, -ać w deverbativach i nazwach odprzymiotnikowych: chwalba <kfolba> ‘chwalenie, przechwalanie (się)’, żeńba <zyjb£> ‘żeniaczka, ożenek’, skrzepota <sksepota> ‘skrzepienie, pomoc’, krzypota <ksypota> ‘kaszel’, pustać ‘puste miejsce, pole’;

— częstsze niż w języku literackim występowanie formacji deminutywnych z różnymi formantami: -aczek <-ocek>: panaczek <panocek> ‘panek’, synaczek <synocek> ‘synek’, -aszek <-osek>\ zięciaszek <źyjćosek> ‘zięciaszek’, wilczaszek <vilcosek> ‘wilczek’, -iczek U -yczek <-icek U -ycekx wierszyczek <vyrsycek> ‘wierzchołek’, -uś: Franuś, Właduś, chlebuś, garnuś <gornuś> ‘garnuszek’, a także sufiksy -ik, -iczek <-icek>\ Jezusik, kapelusik U kapeluszek <kapelusek>\ Jezusiczek <Iezuśicek> (formant złożony), wietrzyczek <v'ećśycek> (formant złożony) ‘wietrzyk’; w nazwach (deminutywach) żeńskich, w tym w imionach: -sia, -usia, -cia, -ina; Anielcia <Iańelća>, Wikcia, Brońcia <Brójća>\ Basia, Zosia, Hanusia, Wiktusia, matusia, paniusia, chuścina, flaszczyna <flascvna>1 izbina. Funkcję deminutywną pełnią również, podobnie jak w języku literackim (także

w imionach), sufiksy -ek, -ka, -ko: Józek <Iózek>, Jasiek, Wojtek, kotek, ząbek <zómbek>, buczek <bucek>, wiaterek <vaterek>, Anielka <Iańelka>, Hanka, Zośka, główka <gpófka>, obrączka <pobróncka>, słonko <spóyko>, światełko <śfateuko>, uszko <yusko>, kłóseczko <kuósecko> ‘kłosek’; też sufiks -ątko: dziewczątko <jyfcóntko>, cielątko <ćelóntko>\

—    w augmentatywach i pejoratywach częsty jest formant -(i)sko U -(y)sko: chmurzyska, pleczyska <plecyska>, portczyska <por*cyska>, chłopi sko <Xgop'iska>, chłopczysko <xpopcyska>1 matczysko <ma*cysko>;

—    w nazwach męskich odprzymiotnikowych i odczasownikowych (nomina agentium) częste występowanie sufiksu -acz (<-ac> U <-oc>\ -ak ^<-ok>Y cho^ dzacz </ojoc> ‘coś, co chodzi’, dumacz <dumac>, gardlacz <garloc> ‘człowiek głośny, krzykliwy’, swijacz <sniać> ‘kłamca; złodziej’, poganiacz <pogańoc> ‘chłopiec trzymający konia za lejce w czasie orki’; bajak <bajpk> ‘pleciuga, człowiek mówiący głupstwa’, bejdak <bejdok> ‘jw.’, a także cudak <cudok> ‘dziwak’, wary jak <varyjpk> ‘wariat’; też w nazwach synów: Galiczak <Gal'icok> ‘syn Galicy’, Mazgaiak <Mazgmok> ‘syn Mazgaja’;

— w nazwach mieszkańców prawie powszechne występowanie sufiksu -an {<-ón>) w miejscu literackiego -anin: porębian <poiymb'ón> ‘porębianin, mieszkaniec Poręby’, gliśnian <gl'iśńón> ‘gliśnianin, mieszkaniec Glisnego’, kasinian <kośińón> ‘kasinianin, mieszkaniec Kasiny’, kasińczan <kośijcón> ‘kasińczanin, mieszkaniec Kasinki’, ale mszaniczan <msańicón> U mszaniak <msańok> U msza-nik <msańik> ‘mszanianin, mieszkaniec Mszany (Dolnej)’.

2.    Przymiotniki

—    duża ilość formacji deminutywnych z formantami: -utki, -uśki, -usieńki: golutki, bliziutki, goluśki, maluśki; golusieńki <goluśyjkf>, suchusieńki <suxuśyjk'f> (częste formacje wariantywne);

—    częste występowanie formantów przymiotnikowych -asty, -awy, -ow(at)y, też -owy: kapelusiasty, kopiasty; głupawy . <gupavy>, kiepskawy, czarniawy <corńavy>\ brodziaty ‘brodaty’, wąsiaty <vóxśaty> ‘wąsaty, posiadający wąsy , krościaty ‘mający krosty’, zbójowaty ‘skłonny do psot, do robienia na złość , głupi ko w aty <gupkovaty> ‘głupawy’; wsiowy ‘wiejski’, miastowy ‘miejski’, gruntowy ‘należący do ziemi; mający ziemię, grunt’;

—    występowanie sufiksu -ni w miejscu literackiego -ny: wyżnj <vyźńi> wy-żny’, Tnżm_<ńiźńi> ‘niżny’, kwietni <kfetńi> ‘kwietny’;

■^-duża żywotność sufiksu dzierżawczego -in, -ina, -ine, a także -ów, -owa, -owe: Jadzyn ‘Jagi’, Kundzin <Kuńgin> ‘Kundy, Kunegundy’, mamin ‘mamy’ (m-)i Ewczyna <Iefcyna> ‘Jewki’ (ż.), Ewczyne <lefcyno (n.); Wojtków

<Voftköf>, Gabrysiów <Gabryśoj> (m.); Wojtkowa, Gabrysiowa (ż.); Wojtkowe, Gabrysiowe (n.).

3.    Zaimki

Istnieje kilka przyrostków charakterystycznych dla gwarowych formacji zaimkowych:

—    sufiks -k: naski ‘nasz’, wąski ‘wasz’: cosik ‘coś’, ktosik ‘ktoś’, kasik ‘gdzieś’;

—    sufiks -si: cosi ‘coś’, ktosi ‘ktoś’, kasi ‘gdzieś’, gdziesi ‘gdzieś’, czyjsi <cyjśi> ‘czyjś’, ktorysi ‘któryś’;

—    występowanie szeregu zaimków złożonych, jak choć kto ‘byle kto’, ktoten <ktotyn (li ftotyn)> ‘ktokolwiek’, hańten <xaftyii> ‘tamten’, bądź kto <bóńć kto (fto)> ‘byle kto’.

4.    Przysłówki

W zasadzie słowotwórstwo przysłówków w gwarze nie różni się od języka literackiego, w którym podstawowymi formantami są -o i -'e, mające tylko czasami inną dystrybucję: nieruchomie <ńeruxóm'e> ‘nieruchomo’, daremno <darymno> ‘daremnie, darmo’, łakomo <yakómd> ‘łakomie’;

—    również przysłówki są tworzone za pomocą sufiksu -ki; fnetki ‘wnet’, zara-ziczki, zaraźniczki <zaroz(ń)ick'i> ‘zaraz’, na wyprzódki <na vypśótk'f> ‘na wyścigi’, a także na kucącku <na kucóncku> ‘kucając’, na stojącku <na stojóncku> ‘stojąc’;

—    formacje z sufiksem -dy są częstsze niż w języku ogólnym: przody ‘naprzód, wcześniej’, zawdy ‘zawsze’.

Jako wykładnik stopnia najwyższego, zarówno w przymiotnikach jak i przysłówkach, występuje prefiks na- (<no->) U naj- (<noj-); najlepszy <noj>lepsy>1 najlepiej <nojjep'i>, najgorzej <no/goźy>, najgorszy <nojgorsy> U nalepszy <no-lepsy>, nalepiej <nolepi>, nagorzej <nogoźy>, nagorszy <nogorsy>.

5.    Czasowniki

W klasie czasowników najbardziej charakterystyczną cechą słowotwórczą jest występowanie formacji wielokrotnych z formantem -ować; tańcować <tajcować> ‘tańczyć’, pokazować ‘pokazywać’, chodzować ‘chodzić’14.

III.    CECHY FLEKSYJNE

— występowanie starej, aorystycznej cząstki (końcówki) -(e)ch <-(e)k> w formach 1. os. Ip. trybu przypuszczającego i (analogicznie) czasu przeszłego: zrobiłabych <zro6iyabyk> ‘zrobiłabym’, zrobiłech <zrobiyek> ‘zrobiłem’, byłech <byuek> ‘byłem’, poszedłech <posedek> ‘poszedłem’, poszłach <posyak> ‘poszłam’ (wygłosowe -/ > -k);

— zachowanie, tylko na obrzeżach północnych, wyjątkowo, dawnej końcówki dualis -wa w 1. os. Imn. (Kasina Wielka i Węglówka) w czasie teraźniejszym i w trybie rozkazującym: idziewa ‘idziemy’, pódźwa ‘chodźmy, pójdźmy’. Była to jednak cecha zbyt rażąca, nie miały jej dialekty, z którymi sąsiadowali mieszkańcy Kasiny, a więc dialekty Mszany Dolnej i wsi okolicznych, i dlatego cecha ta szybko zanikała15;

— zachowanie imiesłowu przysłówkowego współczesnego na -ęcy (w języku literackim -ądy. nie wyczytajecy <ńe vycytajyncy [‘nie wyczytając, nie wymawiając’] dayakna yokfaró>, niechcecy <zrobiyakto ńekcyncy> ‘niechcąco’, śpiewąz iecy <set śp'yvajyncy>\ spotyka się też ten imiesłów z sufiksem -ącko <-óncko> U -ącku <-óncku>; na siedzącko U na siedzącku <na śe^óncko U na śe3óncku> ‘siedząc, kucając’;

—    charakterystyczna odmiana słowa posiłkowego być: <jojes> ‘jestem , <tyź_jes> ‘jesteś’, <yonj.esU je,jejeslljezjd> ‘on jest’, <my sóm> ‘jesteśmy’, <vyśće sómll só> ‘jesteście’, <yóńi sómll só>, ‘są’;

— częstsze niż w języku literackim używanie końcówki -a w dopełniaczu Ip. rzeczowników męskich, np. z lassa, deszcza <dysca>, a także -owi w celowniku: kptowi, panowi, diabłowi (obok ku kościotu, ku Dunajcu); końcówka ta przechodzi także do neutrów: ku oknowi <ku yoknovb-, orosieciowi <prośyńćov'i>\

—    zachowanie archaicznej formy miejscownika doma <dóma> w domu.,

— występowanie w M. Imn. r. m. końcówki -o (< -å < ä - z rzeczowników zbiorowych) w rzeczownikach typu towarzysia <tovaźyśo> ‘towarzysze , wójcią

<vójćo> ‘wójtowie’, sołtysia <soutyśo> ‘sołtysi’, adwokacia <jadvokaća> ‘adwokaci’ i in.;

— częstsze niż w języku literackim występowanie końcówki -a (pochodzenia łacińskiego) w mianowniku Imn. r. m.: grunta, talenta, <talynta> i in.;

— zachowanie archaicznej końcówki -0 w D. Imn. r. m.: jeczmion <iyncmori> ‘jęczmieni’, mórg <mórk> ‘morgów’, Dunajczan <Dunajcón> ‘Dunajczanów’ itp.;

—    występowanie starej końcówki -mi (z deklinacji II -u-) w narzędniku Imn. u rzeczownika wół - wołmi < voum'i> ‘wołami’ (ale koniami <kóńam'i> ‘końmi’)16;

—    w deklinacji żeńskiej zachowanie w M. Ip. końcówki -o (< -å < -ä; też w dużej grupie rzeczowników zakończonych na -ja, -yja); praca <proco>, róża <róza>, jedla <jedlö> ‘jodła’, ścielą <śćylo> ‘ściółka’, wola <vóla>, bestia <bestyio>, litania <ritańua>, prosecja <prosecyi0> i in.;

—    zachowanie w B. Ip. wymienionych wyżej rzeczowników starej końcówki -o, zwłaszcza u zakończonych na -ija, -yja; konwisyja <kónvisyjp> ‘komisję’, municyia <muńicyjp> ‘amunicję’ itp.17 (-p > -ó);

—    zachowanie starej formy klaczą <klaca> wobec literackiego klac^;

—    zachowanie starej końcówki -e w rzeczownikach deklinacji żeńskiej mięk-kotematowej, a także w przymiotnikach i zaimkach w dopełniaczu lp.: <5 tamte role, uoddobre pańe, s Msane> itp.;

—    charakterystyczna odmiana rzeczownika tydzień <tyjyj, tyżńa, tyżńe> itd.;

—    charakterystyczna odmiana rzeczownika rok (z tendencją do unikania su-pletywizmu w liczbie mnogiej): <rok, rok'i, rokóf> itd.; również w rzeczowniku brat występowanie form liczby mnogiej z tematem brat; bracia <braćo>, ale <bratóf, bratóm, bratam'i>\

—    zachowanie starych form w odmianie rzeczownika jegomość (M) ‘ksiądz’, <jegomośći (D), jegomością (N), jegomoś(ć) H jegomościu (W)> (wg dawnej deklinacji IV -I-);

—    mieszanie form męskoosobowych i niemęskoosobowych: <yoba śejeri> ‘obaj siedzieli’, <ypopok'i pospy> ‘chłopaki poszli’, <pśygnop pyńću baranóf i ćśok kóńi> ‘przygnał pięć baranów i trzy konie’, <kośińany grapy pykńo ‘kasinianie grali pięknie’.

IV.    CECHY LEKSYKALNE

Warto by było przedstawić całe słownictwo charakterystyczne dla gwary gorczańskiej. Sądzę, że pozwoli na to słownik. Tu zatem ograniczymy się do ukazania leksyki jedynie z zakresu kilku pól wyrazowych.

1.    Dom i zagroda

osiedle <yośedld> 1. ‘zespół chałup mających swoją nazwą (rodzinną) ; 2. ‘podwórze’, okół <yokdy> ‘stodoła’, boisko <boiska> ‘pomieszczenie w stodole z klepiskiem’, chałupa <Yoypz> ‘dom mieszkalny , izbą <pzba> izba , V <jizby> (Imn.) ‘dom mieszkalny’, izdebką <j.izdepka> ‘pokój’, biała izbą <boyo iizba> ‘pokój’, komora <kumora> ‘pomieszczenie gospodarskie na zboze i inne rzeczy; kąt w izbie dla komorników’, sąsięk <sóxśek> skrzynia z gontó gwoździ) na ziarno’, piekarnia ‘izba, w której jest piec, kuchnia , skóbel <s ‘zgięty pręt żelazny wbijany dwoma końcami w futrynę, drzwi itp., tw ą y uszko, na który zakłada się wrzeciądz; rodzaj zamka , powałą sufit, n P <nolepd> ‘część pieca, na której można było trzymać garnki, wygrzewać się itp , blacha ‘kuchnia z żelaznymi płytami’, żerdka <zyrtka> żerdź na ścianie, na której wieszano ubrania’; ‘mała żerdź’; ‘wąska deska (też żerdka w płocie) , pa en <polyj> ‘w kurnej chacie belka pod sufitem do suszenia drewna , polepą <po ypa> ‘miejsce wylepione gliną, na piecu; podłoga z gliny’, piętro <pyntro> strych nad klepiskiem’, płatew, płatwie <ppote£ppotFel!ppotfy> ‘najwyższa belka w ścianie pod strzechą’, płaza <ppozä> ‘na pół przerżnięty tram po zewnętrznej stronie ociosany, służący do budowy domu’, stajnia ‘pomieszczenie dla bydła , owczarnią <uofcarńa> ‘pomieszczenie dla owiec’, koniarnia <kóńarńa> pomieszczenie dla koni’, carek <corek> ‘miejsce zagrodzone w stajni dla cieląt, owiec .

2.    Nazwy pokrewieństwa

o(j)ciec <yo(j)ćeo ‘ojciec’, tata, tatuś, mama, matką, matusią, mamusią, stryk ‘stryj; stary kawaler’, stryna <stryno> ‘żona stryja’, stryniczką <strynicka> 0w*)» ujek ‘wuj’, ujna <ujno> ‘żona wuja’, swak <sfok> ‘mąż siostry ojca, mat i, czy i ciotki; mąż starszej siostry’, swakowa <sfokowo> ‘żona swaka’ (później ciotka), ciotka ‘siostra matki lub ojca*, siostrzeniec <śoscyńec> ‘brat cioteczny, kuzyn , siostrzenica <śosćyńica> ‘siostra cioteczna, kuzynka’, wnuk // wnęk wnuk , wnucz,ą // wnęczka <vnucka U vnyncka> ‘wnuczka’, chrzestny oiciec <k5esnypo ec>, chrzestna matka <K5esnomatka U kSesnymatka>, brat» siostra, szwagier <śfager> mąż siostry*, szwagierka <śfagerka> ‘żona brata’, syn, córką <córka>, chłopak ^XUopofc ‘chłopiec, syn*, dziopa ‘dziewczyna, córka’, dziewką <3yfka> ziew

czyna, córka; służąca’, kum // kumoter ‘kum, niosący dziecko do chrztu; często nazwa znajomego mężczyzny (sąsiada)’, dziadek, babka, przyjaciel <pśyjpćyb> ‘krewny’, niepilak <ńep'ilok> ‘obcy w rodzinie’, familia <famenj[a H famefijo ‘rodzina’, dziecko, baba ‘kobieta wiejska; żona; kobieta zamężna; znachorka, akuszerka’.

3.    Nazwy posiłków i potraw

śniadanie <śńodańe>1 śniadać <śńodać> ‘jeść śniadanie’, przedobiadek <pśeduob'adek> H przedpołednie <pśetpouedńe> ‘drugie śniadanie’, obiad <gobot>, iużyna <juzyna> ‘podwieczorek’// podwieczorek <puodvecorek>ł podwieczorko-wać <puodv'ecorkovać> ‘jeść podwieczorek’, wieczerza <veceźo> ‘kolacja’, wieczerzać <v'eceźać> ‘jeść kolację’, placek ‘chleb pieczony w domu, często na blasze’ (zob. blacha), chleb <xlyp> ‘chleb kupiony w sklepie’, kołacz <kopoo ‘razowy chleb drożdżowy, pszenny, posmarowany bryndzą lub serem’, podpłomyk ‘płaski placek pieczony na żarze’, twaróg <tforók> ‘biały ser wymiesżany z masłem’, bryjka ‘rzadka zacierka na wodzie lub na mleku z razowej, pszennej mąki’, klózki rozgarnowane <klósk'i uozgarnovane> ‘gęsta bryja rozgarnięta na ściany miski, w środek, w zagłębienie daje się tłuszcz, skwarki, ewentualnie mleko’, klózki ziemniaczane <klósk'i żymńocano ‘kluski z tartych ziemniaków’, skuciaki <skućok'i> ‘ts.’, żur <zur>, barszcz <bość> ‘biały barszcz; żur’, ślepy rosół ‘zupa z mięty omaszczona skwarkami’, wodzianka <70339 ka> ‘ts.’, salseson <salsesón> ‘salceson, głowizna’, szperka <spyrka> ‘słonina’, sadło ‘tłuszcz wieprzowy; tłuszcz na brzuchu ludzkim’, łój <uój> ‘tłuszcz bydlęcy’, jajesznica <jajeśńica> ‘jajecznica’; też zawiesina z mleka zagotowanego z rozbełtanym jajkiem z mąką.

4.    Nazwy strojów i ubiorów

hazuka ‘czarna (brązowa) męska sukmana z wełny, wyszywana niebieską i czerwoną wełną’, baja ‘okrycie męskie z brązowego sukna, krótkie, nie ozdobione’, portki ‘spodnie’, portki sukniane ‘spodnie z białego sukna (noszone przez Górali)’, portki płótniane (parciane) ‘spodnie z grubego lnianego płótna’, serdak <serdok>, serdaczek <serdocek> ‘serdak bez rękawów, często ozdobnie wyszywany, obszyty barankiem (opuszką)’, kożuch <kozuk>, koszula <kosula>, gacie ‘kalesony’, spódnica, zapaska <zopaska>, katanka ‘bluzka damska’, chustką (na plecy), chusteczka (na głowę) <xustecka (na gpovó)>, łóktuszka <goktuska> (dawne) ‘lniana płachta na plecy’, gorset, fartuch <fartuk> ‘ozdobna halka; spódnica z lnianego płótna; fartuch’, kierpce <kerpce U kyrpco, pnyckj <yónyck'i> ‘onuce’, pierzyna, poduszka <poduska> U zagłówek <zoggóvek> ‘poduszka’, derka ‘koc’, łoktusza <yoktusd> ‘prześcieradło; duża płachta lniana .

5.    Nazwy drzew

smożdżeń <smoŹ3yx> ‘modrzew*, sm(e)rek ‘świerk’, niedopól ‘topola’, olszyna <yolsyna> ‘olcha’, jedlica U jedla ‘jodła’, jasień <iaśyj> ‘jesion’ i in.

6.    Nazwy jednostkowe czasu i zjawisk przyrody:

ranie ‘rano’, przedpołu(d)ń <pśetpoyuj> ‘przedpołudnie’, połednie ‘południe’, przypołu(d)ń <pśypoyuj>, przypołednie ‘południe’, śródwieczerz <śródvecy§> ‘popołudnie ok. godz. 16’, wieczór < vecór>. widek - za wideka ‘kiedy jeszcze jest widno’, smrokcza się <smrokco śe> ‘ściemnia się’, rozwidnia się <uozv'idńo śe>, smreżoga <smrezoga> ‘lekka mgła w czasie pogody; sucha mgła’, chaja ‘burza, ulewa z wiatrem, deszczem i śniegiem, śnieżyca, zadymka’, naremnica <norym-ńica> ‘nawałnica, gwałtowny, silny deszcz; nagła burzowa woda’, siąpawica <śómpavlca>kuporczywe, przewlekłe, nawracające deszcze’, psota ‘słota; złośliwy figiel’, kurniawa ‘silnie padający śnieg, połączony z wichurą’, niepeć ‘zła pogoda; niebezpieczeństwo, bieda’, łyska się <yysko śe> ‘błyska się’, pieron <pćrón>1 deszcz <dysc>, deszcz leje <dyzJeje> ‘pada’, grad <grot>, grad leci <groddeći>, śnieg sypie, wali <śńyk sype, val*i>, chmury i in.

7.    Nazwy związane z ukształtowaniem terenu

dział <3Op> ‘szczyt pagórka, grzbiet wzniesienia’, działek <3ouek> ‘mały dział’, brzeżek <bżyzek> ‘niewysoki pagórek, małe wzniesienie nad rzeką lub potokiem’, potok 1. ‘potok, mała rzeka’; 2. ‘wąwóz porośnięty drzewami’, krzaki <kśok'i> ‘zarośla’, kamieniec <kamyńeo ‘teren nieurodzajny, kamienisty nad rzeką lub potokiem’, groń <grór> ‘górka, pagórek’, ubocz <uuboo ‘strome zbocze góry’, młaka ‘teren podmokły’, mocarz <mocos> ‘jw.’, moczarka <mocórka> ‘niewielka podmokła łąka, pole, moczar’, pustać ‘puste miejsce, pole’, miedzuch <me3uk> ‘miedza’, pole, uwrocie <yuvroće> ‘koniec pola zaorany w poprzek’, brózda <brózda> ‘rów między zagonami’, przybrózda <psybrözdä> ‘ostatni, wąski zagon’, zarywa <zoryva> ‘głęboka bruzda, najczęściej służąca do spuszczania wody’, pod pać ‘ku północy, na północnym stoku’, nawsie ‘pole w środku wsi’, pasternik ‘pastwisko’ (dziś często toponim), cherdeble ‘teren porosły gęstymi zaroślami, trudny do przejścia’, snoza (częsty toponim) i wiele innych.

8.    Nazwy chorób i dolegliwości

dychawica ‘astma’, suchoty ‘gruźlica’, ryma ‘katar’, znój ‘pot’, znoić się ‘pocić się’, dusić (kogo) ‘kaszleć; dusić’, krzypać ‘kaszleć’, charkać <xorkać> ‘od-kaszliwać odpluwając’, smarki ‘wydzielina z nosa’, łożnica <yoźńics> ‘tyfus’,

jadzie się Jątrzyć się (o ranie)’, krzyczeć <ksyceć> ‘płakać; krzyczeć’, mżeć <mzeć> ‘lekko spać’, osatać się <yosotaćśe> ‘przyjść do siebie, oprzytomnieć’, krosta, bolak <bolok> ‘strup, wrzód’, umrzeć <yumźyć>, umarty <yumarty> ‘umarły’ i wiele innych.

Oczywiście, w zebranym słownictwie gwarowym można wydzielić jeszcze wiele innych pól wyrazowych, nie jest to jednak przedmiotem niniejszej pracy.

Można również, a nawet trzeba, opracować specyficzną składnię gwarową, lecz temu muszą służyć dłuższe, ciągłe teksty gwarowe.

Opracowanie słownika

Przedstawiając słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej), uważam, iż przyczyni się on do poznania samej gwary, jak również ułatwi zrozumienie tekstów piewcy tej krainy - Władysława Orkana.

W słowniku tym występują przykłady zebrane w różnych wsiach. Zastosowano jednak wymowę właściwą gwarze Poręby Wielkiej, a więc na przykład przyjęto wymowę samogłosek nosowych taką, jak ma gwara tej wsi, co jest istotne choćby z tego względu, że wymowa jednonosówkowa cofa się wyraźnie, np. z Mszany Dolnej25.

Pisownia jest półfonetyczna ze względu na trudności druku26, a także z uwagi na większą łatwość dotarcia dzięki niej do szerszego grona czytelników - zob. dalej.

Autorka zdaje sobie sprawę z faktu, iż słownik ten nie jest pełny i nie jest doskonały, co wynika z wielu przyczyn, m.in. z faktu, iż jest to samodzielna praca jednej osoby. Należy tu również wspomnieć o trudnościach w dotarciu do informatorów znających realia i słownictwo gwarowe. W wielu przypadkach autorka nie bez trudu ustaliła znaczenia leksemów, np. paprzyca (część w żarnach), gdyż żarna już przed kilkudziesięciu laty wyszły z użycia i nawet najstarsi mieszkańcy wsi nie pamiętają szczegółów ich budowy. Podobnie jest z częściami innych narzędzi, np. wozu itp. W słowniku znalazło się również wiele wyrazów o charakterze regionalnym (małopolskim), np. biel <bil>, gufrowany, trafika i wiele innych; dialektyzmy o szerszym zasięgu terytorialnym, np. gidia, a nawet wyrazy potoczne, np. bajdurzyć, bajtlować itp. Trudno jednak było wyeliminować je z tego zbioru.

W niniejszej pracy jako materiał źródłowy wykorzystano także wyrazy zamieszczone w Słownikach wyrazów gwarowych w poszczególnych tomach Dzieł

25 J. Kobylińska, Czy Władysław Orkan wymawiał [.,.] jw.; Tejże, Samogłoski nosowe w utworach Władysława Orkana, jw.

W. Orkana, które ukazały się w Wydawnictwie Literackim w Krakowie, pod red. Stanisława Pigonia, jak również słownictwo zawarte w samych utworach oraz w innych słownikach z tego terenu, a także teksty gwarowe i wszystkie dostępne materiały etnograficzne (zob. Bibliografia). Niezależnie od tego autorka, urodzona w Mszanie Dolnej i z miejscowością tą do tej pory związana, zna dobrze gwarę tego regionu.

Z wymienionych dalej i wykorzystanych pozycji bibliograficznych najbardziej pomocny okazał się Porównawczy słownik trzech wsi małopolskich Mariana Kucały. Okazuje się, że Więciórka ma słownictwo w dużej mierze takie, jak Mszana Dolna i okolice (różni się oczywiście pod względem fonetycznym). Z tego też względu autorka często korzystała z ustaleń i definicji słownikowych zawartych w tej pracy .

Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej) obejmuje leksykę końca XIX wieku i wieku XX (od W. Orkana, E. Klicha po lata współczesne).

Układ haseł

1.    Hasłem jest w zasadzie wyraz - rzeczownik w mianowniku lp., czasownik w bezokoliczniku, różniący się od jego postaci literackiej pod względem fonetycznym, słowotwórczym, fleksyjnym lub znaczeniowym, a także leksem funkcjonujący tylko w gwarze. Wyjątkowo odnotowano także wyrazy nie różniące się od ich postaci literackiej. Dotyczy to słownictwa z zakresu kultury materialnej i duchowej wsi, roślin itp. Wszystkie wyrazy hasłowe sprowadzamy do postaci literackiej, czyli nie uwzględniającej gwarowych cech systemowych, jak np. mazurzenia, samogłosek pochylonych i innych. (Wyjątkowo jako hasła odsyłaczowe podajemy wyrazy z przydechem, np. harenda; zob. arenda, ponieważ proteza w postaci przydechu nie obejmuje wszystkich wyrazów tego typu).

2.    W skład hasła może wchodzić również końcówka dopełniacza lp. i in. (np. mianownika Imn. -a - wójcia, miejscownika lp. w kapelusie), ale tylko wówczas, gdy jest ona inna niż w języku literackim lub gdy występują końcówki oboczne.

3.    Po haśle w nawiasie < > dajemy wymowę danego wyrazu w gwarze gorczańskiej w zapisie uproszczonym, półfonetycznym (zob. dalej), przy czym staramy się uwzględnić ewentualne warianty wymowy. Jeśli wymowa gwarowa nie różni się od wymowy ogólnej (literackiej), nie uwzględniamy tego punktu.

27 Tu należy wspomnieć, iż w latach trzydziestych słownictwo tych okolic zbierał ks. Stanisław Krawczyk, wikary z Mszany Dolnej. Zbiór jego znajduje się w Pracowni Słownika gwar polskich PAN w Krakowie. Niestety, wszystkie fiszki zostały włączone do poszczególnych haseł i są cytowane sukcesywnie w Słowniku, ale jako całość w obecnym ich stanie są nie do wyszukania i odtworzenia. Dlatego autorka mogła wykorzystać tylko hasła zamieszczone w wydanych tomach (1-V).

Zasady zapisu fonetycznego

We wstępie w cytowanych przykładach zastosowano pisownię ściśle fonetyczną, natomiast w słowniku po haśle, w nawiasach < >, podano wymowę gwarową w zapisie półfonetycznym:

1.    Literą ź oznaczono spółgłoskę mającą zapis ortograficzny w postaci liter ź i rz.

2.    Samogłoski nosowe zapisano zgodnie z wymową w gwarze Poręby Wielkiej, a więc i w języku ogólnym, tzn. ę jako ę (x) (przed szczelinowymi) lub yn, ym przed zwartymi i zwarto-szczelinowymi; analogicznie ą jako ą [o] lub ón, óm. Tylko w wygłosie samogłoski te (obie) zapisano jako ó, które oznacza zawsze samogłoskę nosową zdenazalizowaną, ścieśnioną ó (< ę i o) lub z rozszczepieniem jako -óm; ą ścieśnione wymawiane synchronicznie zapisano literą^.

3.    Samogłoski ścieśnione oznaczono: å literą o, zgodnie z wymową; é - zgodnie z wymową - literą y, rzadko i lub y; ó - bez względu na etymologię zapisano literą ó.

4.    Literą / oznaczono zarówno spółgłoskę ł (m), jak również spółgłoskę powstałą w wyniku labializacji samogłoski o > uo, u > uu. Labializację zaznaczono tylko w nagłosie, bardzo rzadko w śródgłosie, gdyż jest to cecha, która współcześnie zdecydowanie zanika.

5.    Spółgłoskę x w każdej pozycji, a więc niezależnie od tego, czy ortografia wprowadza tu ch czy h, zapisano literą ch, przy czym należy wspomnieć, iż czasami była duża trudność w ustaleniu, którą literę wprowadza ortografia.

6.    Nie zaznacza się n tylnojęzykowego (#), choć ono powszechnie występuje przed k, g.

7.    W niektórych hasłach, wzorując się na pracy Mariana Kucały, wprowadzono literę d, mimo iż w języku literackim pisze się o. Tak jest w wyrazach, w których w gwarze występuje tylko wymowa z samogłoską ó, np. bót, przeór i in.

Pragnę w tym miejscu podziękować serdecznie za wszelkie uwagi krytyczne recenzentowi tej pracy, Profesorowi Marianowi Kucale. Jego uwagi i sugestie pomogły autorce nadać właściwy kształt słownikowi. Podziękowanie winna jestem również dr Ludwice Wajdzie-Adamczykowej za cierpliwość przy wprowadzaniu do komputera słownika. Dziękuję także wszystkim moim Informatorom, którzy pomagali mi w ustalaniu znaczeń niektórych trudniejszych wyrazów oraz podali wiele dawnych wyrazów, często nie funkcjonujących już współcześnie, a zapamiętanych z dzieciństwa lub zasłyszanych od starszych sąsiadów bądź krewnych: mgr Jadwidze Malec z Mszany Dolnej (ze Słomki), mgr Helenie Flig z Mszany Górnej oraz mgr Marii Rataj z Niedźwiedzia.

BIBLIOGRAFIA

W pracy niniejszej wykorzystano następujące opracowania, teksty i słowniki:

Bajerowa L, 1971, Nosówki w Kamienicy pow. Limanowa,Język Polski” LI, s. 59.

Bubak J., 1970, Teksty gwarowe [z Kamienicy, pow. Limanowa], .Język Polski” L, s. 55-60.

Cieśla-Reinfussówa Z., 1970, Budownictwo ludowe, [w:] Monografia powiatu myślenickiego, Kraków, s. 39-54.

Dembowski B., 1896, Słownik gwary podhalskiej, SKJ PAU, t. V, Kraków, s. 339-444.

Dobrzycki S., 1905, Samogłoski nosowe w gwarze kilkunastu wsi w powiecie limanowskim i myślenickim, MPKJ III, Kraków, s. 59-73.

Dunaj B., Kurek H., Ożóg K., 1979, Teksty gwarowe z Gorców [Konina], „Język Polski” LIX, s. 289-291.

B.    Dunaj, Kurek H., 1979a, Teksty gwarowe z Beskidu Wyspowego [Kasinka Mała, Węglówka], „Język Polski” LIX, s. 48-52.

Dunaj B., Kurek H., 1979b, Ewolucja gwar jednonosówkowych w Beskidzie Wyspowym, „Zeszyty Naukowe UJ" DXXXII, „Prace Językoznawcze" 63, Kraków, s. 119-130.

Flig H., 1998, Słownictwo gwarowe wsi Mszana Górna, b. pow. Limanowa. Gospodarstwo rolne i domowe. Maszynopis pracy magisterskiej, WSP, Kraków.

Flizak S., 1956, Strój Zagórzan, [w:] Atlas polskich strojów ludowych, cz. V. Małopolska, z. 6, Wrocław.

Herniczek-Morozowa W., 1975-1976, Terminologia polskiego pasterstwa górskiego, cz. I, II i III, Wrocław.

Kamoccy M. i J., 1972, Z zagadnień etnografii województwa krakowskiego (Skrypt dla przewodników PTTK), Kraków.

Kamocki J., 1984, Z etnografii Karpat Polskich, Warszawa - Kraków, „Biblioteczka turysty polskiego”, t. VI.

Karłowicz J., 1900-1911, Słownik gwar polskich, t. I-V1, Kraków.

Klich E., 1910, Materiały etnograficzne z południowo-zachodniej części powiatu limanowskiego. Teksty gwarowe, Odbitka z: „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne Akademii Umiejętności w Krakowie”, t. XI, Kraków.

Kobylińska J., 1973, Z historii i geografii wyrazu frymark, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie", z. 47, „Prace Językoznawcze" II, s. 75-83.

Kobylińska J., 1975, Realizacja nagłosowych grup TruT-, TryT- w gwarach polskich, Biuletyn PTJ XXXIII, s. 95-98.

Kobylińska J., 1981, Teksty gwarowe z Poręby Wielkiej w b. pow. limanowskim, Język Polski" LXI, s. 249-255.

Kobylińska J., 1983, Wlostówka, Łostówka i inne potomstwo Włosta, „Onomastica" XXVIII, s. 51-71.

Kobylińska J., 1984, O nazwie miejscowej Słomka, [w:] Dialektologia, onomastyka, stylistyka. Materiały z sesji naukowej w 80-lecie urodzin prof. dra Eugeniusza Pawłowskiego, Nowy Sącz 10 czerwca 1983, Kraków.

Kobylińska J., 1985, Czy Władysław Orkan wymawiał ręka, gęsi czy też roka, gosi, czyli o samogłoskach nosowych w gwarze wsi Poręba Wielka, .Język Polski" LXV, s. 162-167.

Kobylińska J., 1985, Samogłoski nosowe w utworach Władysława Orkana, „Język Polski LXV, s. 276-280.

Kobylińska J., 1987, Stopniowanie czasowników w gwarach, „Język Polski" LXVII, s. 220-224.

Kobylińska J., 1990, Gwara w utworach Władysława Orkana, „Prace Monograficzne WSP w Krakowie", nr 123, Kraków.

Kobylińska J., 1992, Słownictwo powieści „Komornicy" Władysława Orkana odbiciem życia Górali gorczańskich, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie", z. 152, „Prace Językoznawcze" VII, Kraków, s. 271-282.

Kobylińska J., 1994, Ze słownictwa Orkanowskiego. Dom i zagroda, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie”, z. 168, „Prace Językoznawcze” VIII, Kraków, s. 83-92.

Kobylińska J., 1996, Archaizmy fleksyjne w gwarze gorczańskiej, [w:] Studia Historycznojęzykowe II, pod red. M. Kucały i W.R. Rzepki, Kraków, s. 323-330.

Kobylińska J., 1996, Władysław, Wodzisław U Ładysław, Ladislav, Ladislas i in. (Przyczynek do uproszczenia nagłosowych grup spółgłoskowych), [w:] Collectanea Slavica, Prace Komisji Słowiano-znawstwa PAN, Oddz. w Krakowie, nr 50, Kraków, s. 273-281.

Kobylińska J., 1997, Kształcenie sprawności językowej w szkole wiejskiej, [w:] Sprawności językowe, pod red. J. Ożdżyńskiego i T. Rittel, Kraków, s. 185-191.

Kobylińska J., 1998, Nazwy rodzinne - literackie i gwarowe - w utworach Władysława Orkana, [w:J Z problemów przekładu i stosunków międzyjęzykowych, pod red. T. Żeberek i T. Boruckiego, Kraków, s. 71-103.

Kobylińska J., 1999, Teksty gwarowe z Mszany Górnej, „Język Polski” LXXIX, s. 283-287.

Kobylińska J. (oddane do druku), Żeńskie nazwy pejoratywne w gwarze gorczańskiej, Warszawa.

Kobylińska J. (oddane do druku), Z doświadczeń w pracy nad Słownikiem gwary gorczańskiej, Kielce.

Kopernicki L, 1875, Spostrzeżenia nad właściwościami językowymi w mowie Górali bieskidowych z dodatkiem słowniczka wyrazów góralskich, RWF AU, t. III, Kraków, s. 343-379.

Kosiński W., 1882, Przyczynek do gwary zakopiańskiej, RWF AU, t. X, Kraków, s. 225-309.

Kryński A.A., 1882, Gwara zakopiańska. Studium dialektologiczne, RWF AU, t. X, Kraków, s. 170-224.

Kucała M., 1957, Porównawczy słownik trzech wsi małopolskich, PJ KJ PAN, nr 11, Wrocław.

Malinowski L., 1880, Głoski nosowe w gwarze ludowej we wsi Kasinie oraz niektóre inne właściwości tej gwary, RWF AU VIII, Kraków, s. 235-248.

Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan, 1952, „Archiwum Etnograficzne", nr 4, Poznań - Łódź.

Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego, 1967, z. 1, „Archiwum Etnograficzne”, nr 30, Wrocław.

Materiały etnograficzne z powiatu limanowskiego, 1971, z. 2,-. „Archiwum Etnograficzne”, nr 30, Wrocław.

Nitsch K,, 1911, Mowa ludu polskiego, Kraków.

Nitsch IC, 1957, Dialekty języka polskiego z 3 mapami, Wrocław - Kraków.

Pawlowski E,, 1955, Gwara podegrodzka wraz z próbą wyznaczenia południowo-zachodniej granicy gwar sądeckich, Kraków - Wrocław.

Pawlowski E., 1966, Podział gwar małopolskich na tle wzajemnych wpływów gwarowych oraz nowych tendencji językowych, „Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego”, t. VI, Wrocław, s. 191-202.

Pawlowski E., 1975, Tendencje rozwojowe systemu fonologicznego w gwarach południowej Małopolski, [w:] Słownictwo gwarowe a kultura. Księga referatów, pod red. M. Karasia, Wrocław, s. 29-47.

Reichan J., 1980, Małopolskie gwary jednonosówkowe, cz. I i II, Wrocław.

Reinfuss R., 1946, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych, „Lud” XXXVI, mapa 213.

Słownik gwar polskich, 1977-1998, pod red. M. Karasia i J. Reichana, t. I-V, Kraków.

Słownik języka polskiego, 1958-1968, pod red. W. Doroszewskiego, t. I-X, Warszawa.

Słowniki wyrazów gwarowych zamieszczone we wszystkich tomach Dzieł W. Orkana, 1960-1972, wyd. pod red. S. Pigonia, t. I-XIV, Kraków. Objaśnienia wyrazów gwarowych W. Orkana lub M. Karasia.

Wajda L., 1971, Górale i Lachy na terenie Limanowszczyzny (z pogranicza dialektologii i etnografii), „Językoznawca”, nr 23-24, s. 42-53, Lublin.

Wajda L., 1976, Pogranicze gwarowe góralsko-lachowskie, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie”, z. 5 8, „Prace Językoznawcze" III, Kraków, s. 273-293.

augm. — augmentativum B. — biernik b. — bardzo coll. — collectivum czas. — czasownik D. — dopełniacz dk. — dokonany ekspres. — ekspresywny eufem. — eufemizm fraz. — frazeologiczny in. — inne iron. — ironicznie itd. — i tak dalej iterat. — iterativum itp. — i lym podobne j.dz. —język dziecka jw. —jak wyżej

Kuc. — M. Kucała, Porównawczy słownik trzech wsi małopolskich lek. — lekarski

Ip. — liczba pojedyncza Imn. — liczba mnoga M. — mianownik m. — męski, rodzaj męski m.in. — między innymi N. — narzędnik n. — nijaki, rodzaj nijaki niem. — niemiecki np. — na przykład obraźl. — obraźliwy ok. — około oryg. — oryginalny os, — osoba part. — participium pejorat. — pejoratywnie, pejoratywny pieszcz. — pieszczotliwie, pieszczotliwy pl. — pluralis pl.t. — plurale tantum pogardl. — pogardliwie przekl. — przekleństwo przen. — przenośnie przezw. — przezwisko przym. — przymiotnik r. — rodzaj relig. — religijne rzecz. — rzeczownik ts. — to samo, tak samo W. — wołacz wulg. — wulgarnie, wulgarny wyr. — wyraz zewn. — zewnętrzny zwl. — zwłaszcza zdr. — wyraz zdrobniały zob. — zobacz ź. — żeński, rodzaj żeński ZirtobL — żartobliwie żyd, - żydowski

a — a, lecz, ale; a ino — oczywiście, naturalnie; a ksy — wyrazy używane przy odpędzaniu świń; a nuż <a nós> — a jeśli; a si; zob. si

abo — albo

adoracja, -e <adoracyjo // adoracyja> — adoracja Najśw. Sakramentu w kościele

adukat; zob. adwokat

adwent <jadwynf>

adwentowy <jadwyntowy>

adwokat <jadwokat>, adukat <adukat // chadukat>, edwukat

adwokatka — kobieta wtrącająca się do nie swoich spraw; dająca wszystkim rady

ad(w)ukatować — pomagać jak adwokat, popierać, wtrącać się

ady(ć), edy(ć) — wszak, przecież

agrawka, (D. Imn.) <agrawek> — agrafka

agromon <agrómón> — agronom

aj, cwaj — szybko (niem.)

aj waj! — wykrzyknik (żyd.): wielka rzecz! (iron.)

aksamit <aksamit U jaksamiP — rodzaj materiału

aksamitowy <aksamitowy U jaksamitowy> — z aksamitu, aksamitny

(akurat); zob. rekurat

(akuratny); zob. rekuratny

akuszerka <akusiyrka> — akuszerka (dawniej <bapka smarowacka^

ale — ale, lecz; ale! U hale! — wykrzyknik; zob. skąd

alegancki, aligancki — elegancki

alfabeta — analfabeta

aligancki; zob. alegancki

aligant — elegant

alkierz <alkiysz> — boczny, mały pokój, służący zwykle za sypialnię

alpaga — cieniutki, wełniany materiał na sukienki, fartuchy i spódnice, alpaka

alpagowy — z alpagi

ałun <chalun>

ambicja, -e <ambicyjo U ambicyja>

ambit <ambit U chambit> —jw.

amen(t) <amyn(f) H jamyn(f)>; na amen(t) <na jamyn^ U amyn{t)> — zupełnie, do cna

amerykany, -ów — gatunek wczesnych ziemniaków

ancyjas <ancyjos> — o kimś przewrotnym; łobuz

ancykier — antychryst; łotr

ancykrys <ancykrys U jancykrys> —jw.

andrus — urwis (miejski)

angielski; zob. choroba, ziele

angres, -u // -a <angres U jangres> — agrest

ani; zob. krzta, krzteczka; ani ani; ani dudli — ani słychu; ani słychu (dychu) — nic nie słychać, nic ma żadnej wiadomości

anielski <anielski U janielski>

anioł <janioł U jamót>\ zob. stróż

aniołek <janiolek>

anklik — barchanowy kabat z zielonymi lub niebieskimi rękawami

ano <anó> — tak, a więc anyści — otóż, przecież apetyt <chapetyt H japctyP

apostoł <apostół // japostól>

apteka <aptyka U japtykd>

aptekarz <aptykosz U japtykosz> arak <charak>

arenda <chatynda> — arenda, dzierżawa arendarz <charyndosz> — dzierżawca arendować <charyndować> — arendować,

dzierżawić (np. pole); posiadać

areszt < chareśt //chereśO

aresztant < chareśtant // chereśtanP* aresztować < chareśtować // chereśtować> armata <charmata>

armia, -e <armijo U armija> — gromada; armia

asencja, -e <asyncyjo U asyncyja> — esencja herbaciana

asenterunek <asynterunek> — pobór do wojska (wstępna kwalifikacja)

asfald Asfalt, asfaldu> — asfalt

asfaldowy — z asfaltu

asystować — towarzyszyć; bez przerwy przy kimś się kręcić

atrament <atramynt U jatramynt>

atramentowy <atramyntowy // jatramyn-towy>\ zob. ołówek

auroplan, -a H -u <ałuroplón, ałuroplanu> — samolot, aeroplan

auszus, -a <ałsius> — towar, rzecz z defektem, do odrzucenia

auto <alto> — samochód

aź <jaz>, aźe <jaze> — aż, póki

ba — ha! oho! ach!; lecz, ale tylko; ba juźci <bej{ii)śc> — istotnie, naturalnie

baba — kobieta wiejska; żona; znachorka, akuszerka; kobieta zamężna; dzika baba <dziko baba> — dawny demon żeński, upiór; piekłarz baba <piekloż baba> — kobieta bardzo kłótliwa, awanturnica

babczula, -e <bapcula> — babka (matka matki lub ojca) (pejorat.)

babczyn <bapcyn> — należący do babki

babi — należący do baby, taki jak u baby;

zob. mąka

babiarz <babiosz> — kobieciarz

babię <babió> — babina

babin — należący do baby

babina — kobiecina

babiniec <babiyniec, babiyjca> — część kościoła przeznaczona dla kobiet

babka — babka (matka ojca lub matki); stara kobieta; małe kowadełko do klepania kosy; roślina lecznicza; babka sma-rowaczka <smarowacka> — znachorka, wiejska akuszerka

babrać (się) — brudzić (się)

babrak <babrok> — człowiek pracujący niedbale, niezdarnie; partacz

babrula —jw. kobieta

babski — kobiecy, należący do baby; zob. odzienie

baca, -e — zwierzchnik juhasów

bachnąć <bachnóńć> — przewrócić się (na coś miękkiego); wylać wodę (z impetem)

bachór <bachór // bachor> — dziecko, nieznośne dziecko; bachory, -ów — wnętrzności

baciar — mężczyzna prowadzący lekkie, hulaszcze życie

baciarka — prowadzenie lekkiego życia, rozrabianie; chodzić na baciarkę <ba-ciarkó> — chodzić z wesołą kompanią i rozrabiać (niegroźnie)

baciarować — żyć lekko, hulać

bacować — być bacą

bacówka śbacófka> — szałas na hali dla bacy i juhasów

baczenie <bocynie> — uwaga; pilnowanie; mieć baczenie <miedź bocynie> — pilnować

baczyć <bocyć> — uważać, pamiętać; przypominać sobie

bać się <boć sie>

badyl — sucha nać ziemniaczana

bagnić się — kocić się (o owcach)

bagnięć, -i <bagniyńć> — palma z wierzby iwy do święcenia w Niedzielę Palmową

bagno — gnój przemokły; głęboka woda, mokradło; ziele rosnące na mokradłach

baja, -e — okrycie męskie z brązowego sukna, krótkie, nie zdobione

bajać — opowiadać głupstwa; zmyślać

bajak <bajok> — bajarz, pleciuga, mówiący głupstwa

bajana, -y—jw.

bajanie — zmyślanie, nieprawdziwe opowiadanie

bajczara <bojcora> — plotkarka (augm.)

bajczarka <bojcorka> — plotkarka

bajczarz <bojcosz> — plotkarz

bajczula <bojcula> —jw. kobieta

bajczyć <bojcyć> — plotkować

bajda <bojda>, (częste w Imn.) bajdy <boj-dy> — bajka, nieprawdziwe opowiadanie, bzdura

bajdka <bojtka> — plotka, nieprawdziwe wiadomości; chodzić na bajdki <bojtki> — chodzić na plotki; robić bajdki <bojtki> — plotkować, obmawiać

baj doły — bzdury

bajdura — człowiek plotący bzdury, zmyślający

bajdurzyć — bajać, zmyślać, pleść głupstwa, bzdury

bajerować — opowiadać rzeczy zmyślone, zmyślać (wmawiając coś komuś)

bajęta <bajynta> — bajka, bzdura

bajka <bojka> — nieprawda, plotka opowiadanie fantastyczne (bajka)

bajka <bajka> — opowiadanie fantastyczne (bajka)

bajtlak <bajtlok> — człowiek opowiadający rzeczy zmyślone, bzdury (sugestywnie)

bajtlować — opowiadać rzeczy zmyślone (sugestywnie)

(na) bakier — na bok (o czapce, kapeluszu);

<włozyć kapelus na bakier>\ niezgodnie z prawem

baki (pit) — faworyty

bal, -u U -a <bot> — bal (uroczystość); kawałek drewna; zwój, np. materiału

balaski, -0 (pl.t.) — balustrada w kościele oddzielająca ołtarz od nawy

baldachim <baldachym>

baletnica — ozdoba na choinkę z bibuły w kształcie dziewczynki

balia, -e <balija> — duży ceber

balon <bal0n>, -a — piłka do gry (dla dzieci)

balować <bolować> — bawić się; urządzać bale

balakwasty — banialuki, brednie

bałamuncić — bałamucić

balamunt — człowiek niepoważny, szerzący zamęt, bałamut

banda — dużo (ludzi); duża gromada

bandyta

bandzioch <bajdziok, bajdziocha> — brzuch; bandziochy <bajdziochy> — wnętrzności zwierzęcia, kiszki

bania, -e — coś wypukłego (też na ciele); kopuła

baniak <baniok> — duży blaszany garnek

banie się <bónie sie> — lęk, bojażń

baniorek <bóniorek> — mały banior

baniór <bóniór>; zob. bąnior

banować — żałować, tęsknić

bant — wiązanie krokwi

bantować — włazić we wszystkie kąty, szperać po kątach

bantownica — kobieta wścibska, włażąca do wszystkich kątów

bantownik—jw. mężczyzna

bańka <bajka> — szklana ozdoba choinkowa; bańka do stawiania choremu;

<stawiadż bajki> — stawiać bańki choremu

barabasz <barabos> — przezwisko człowieka złego

baran <barón, barana>

baranek — mały baran; delikatne, czarne futerko baranie, służące jako obszycie do kożucha lub na czapkę; baranek wielkanocny z cukru lub z ciasta

baraniały — barankowy; zob. chustka, czapka, barankowy

baranica, -e — czapka z baraniego futra o stożkowatym kształcie; futro baranie do okrywania się (np. w czasie jazdy na saniach)

baranina — mięso baranie

barankowy — zrobiony z delikatnego, czarnego, baraniego futerka; gruby wełniany materiał o splocie podobnym do baraniego futerka (boucle); zob. chustka, czapka, baraniaty

(barchatki) — łopatki, ramiona — tylko w Imn. w zwrotach: wziąść (!), chycić za barchatki <wziój za barchatki> — wziąć za barki, za ramiona

barchet — barchan (materiał)

barchetowy — barchanowy

bardzo; nie bardzo — niezbyt (dobrze); zob. barzo

barłóg <barłók, barlogu> — siano lub słoma rozrzucona na ziemi do spania; byle jakie posłanie

barszcz <boszc, boszcu> — barszcz biały; żur; barszcz ćwikłowy <boszc ćwik^o-wy> — barszcz czerwony

barusia — owca (pieszcz.)

baruś — baran (pieszcz.); też wołanie na barany

barwinek — roślina (pnąca się)

baryłeczka <baryłecka> — baryłka (zdr.)

baryłka — niezbyt duże naczynie z klepek do przechowywania mąki itp.

(barz) <basz> — tylko: barz pieknie <basz piyknio — bardzo ładnie, dobrze

barzo <bar-zo> — bardzo (starsze, nowsze: bardzo)

baslór <basiór> — wilk samiec

basista — grający na basach

basować (komuś) — grać na basach; wtórować (komuś), przytakiwać, pochlebiać

basta — dosyć, koniec

basy — basy (instrument muzyczny);

<gradź na basak>

bat — rzemień na długim giętkim patyku do popędzania bydła, koni; zob. bicz

bateryjka — latarka elektryczna (ręczna) na baterie

batoszek <batosek> — bacik (zdr.)

batys, batysu — batyst (cieniutki materiał na sukienki)

bauer <bałer> — właściciel gospodarstwa w Niemczech

bawiać się <bowiać sie> — bawić się (iterat.)

bazgracz <bazgroc> — mężczyzna brzydko piszący; piszący i malujący byle jak i byle gdzie

bazgrać — pisać brzydko; rysować byle gdzie (np. po ścianach)

bazgrak <bazgrok>\ zob. bazgracz

bazgrała <bazgrola>\ zob. bazgracz

bazgroły, bazgroty (pl.t.) — pismo niefo-remne, trudne do odczytania, bazgroły

bazgrula — kobieta brzydko pisząca; zob. bazgracz

bazia, -e — owca (pieszcz.); bazie — kotki z drzew (z iwy)

baziu, baziu — wołanie na owce

baziusia, -e — owca (pieszcz.)

baziuś — baranek (pieszcz.)

bażyć się <bazyć sie> — czegoś chcieć, mieć na coś zachciankę

bąbel <bómbel> — bąbel, narośl

bączek <bóncek> — beczułka piwa; nieślubne dziecko — chłopiec (zdr. od bąk)

bączka — <bóncka> — nieślubne dziecko — dziewczynka; zob. bąk

bączula <bóncula> —jw.

bądź kto <bóńć kto Hfto> — byle kto

bąk <bónk> — nieślubny chłopiec; nieznośne dziecko (ekspres.); giez; zabawka; zob. zyga

bąniór <bąniór>, banior <bóniór> — głębokie miejsce na potoku, rzece

bąt <bónt> — drążek poprzeczny pod krokwiami, jętka

bebechy (pl.t.) — jelita, wnętrzności zwierzęcia

beblać — mówić niewyraźnie, głupio, dużo i byle co

beblacz <bebloć> — człowiek mówiący dużo, niewyraźnie i od rzeczy

beblak <beblok> —jw.

bebłula—jw. kobieta

bechać — lać, padać bardzo mocno; <dyzdz becht»; rzucać gwałtownie

bechnąć <bechnóńć> — rzucić gwałtownie; upaść ciężko; uderzyć (kogoś)

beczeć <beceć> — o głosie cieląt, owiec, kóz; płakać

beczka <becka> — duże naczynie z klepek (np. na kapustę)

beczółka <becółka> — niewielka beczka drewniana—jw.

beczusia <becusia> — mała beczka

bedlo — rozrzucone legowisko; duży, niezgrabny, ociężały człowiek (przen.)

bednarka — wykonywanie zawodu bednarza

bednarstwo <bednasztfo> —jw.

bednarz <bednosz> — rzemieślnik wyrabiający beczki itp. naczynia z klepek

bejdać — pleść głupstwa, mówić bez sensu

bejdak <bejdok> — pleciuga, głupiec, mówiący bez sensu

bejdula —jw. kobieta

bek, (częste w Imn.) beki — beczenie (np.. owiec); płacz

bekać (się) — odbijać (się)

beknąć <beknóńć> — odbić się; odpowiedzieć za przestępstwo; uderzyć mocno

beksa, -e — osoba stale płacząca, zwł. dziecko

beksula, -e —jw. kobieta

bekula —jw.; też krowa stale rycząca

beretka — beret

bes, besu — bez ‘Syringa* (krzew ozdobny); czarny bez <corny bes> ‘Sambucus nigra’

beskurcja, -e <beskurcyjo H beskurcyja> — bestia (eufem.)

beskurdia, -e <beskurdyjo U beskurdyja> — jw.

besteria, -e <besteryjo U besteryja> —jw.

bestia, -e <bestyjo U bestyja> — bestia (przekl.)

bestwić się (nad kim) — znęcać się (nad kim) bestyjstwo — bestia (przezw.); hultaj, łotr;

wszystko, co złe (zwierzęce); <a to do-piyro bestyjstfo> — a to łotrowstwo

besztać <beśtać> — oklinać, krzyczeć (na kogo)

betleja, -e — człowiek niezdarny, niezgrabny, wielki i nieforemny

bez — przyimek: przez; bez; zob. dzień, kozera, pojęcie, przestanek, to, urok

bez, -u; zob. bes

bezbożnik <bezbożnik> — człowiek niewierzący; też przezwisko (przeważnie człowieka niewierzącego)

bezbożny <bezbozny>

bezobawny <bezłobowny> — nie obawiający się, nie stwarzający powodu do obawy bezpieczny <beśpiecny>\ zob. przezpieczny bezporadny — nieporadny

bezwstydnica <bestydnica> — kobieta niemoralna

bezwstydnik <bestydnik> —jw. mężczyzna bęben <bymbyn> — bęben (instrument muzyczny); brzuch (przen.)

bębnić <bymbnić> — grać, uderzać w bęben; też celem skupienia uwagi słuchaczy, by następnie coś ogłaszać, rozgłaszać, odczytywać zarządzenia. (Robił to przed wojną gminny urzędnik, policjant, w niedzielę przed kościołem między nabożeństwami); mówić coś niepotrzebnie (dużo i na wszystkie strony)

bęcnąć <byncnóńć> — upaść (z hukiem) bęcwal <byncjbt> — głupiec

bęś <byś> — dziecko nieślubne (chłopiec) (zdr. od bąk)

bialutki <biolutki> — bielutki

białtko <bióltko> — białko w jajku

biały <bioły>\ zob. izba

Biblia, -e <biblija>

bibóla <bibóla> — bibuła używana do wyrobu ozdób choinkowych, sztucznych kwiatów; bibóla gufrowana <gufrowa-no> — bibuła marszczona

bibólka <bibółka> — bibułka do robienia papierosów

bicie — ubój (świń, wieprzków); bicie (kogoś)

bicykiel — rower

bicz <bic> — bat na konia; zob. bat

biczysko <bicysko> — giętki patyk, na którym jest umocowany rzemień bata

bić — bić; <zygor bije>; <bije sie śfmie>

bić się — bić się; o klaczach: objawiać popęd płciowy

bie <bje> — zatem, więc

bieda <biyda> — bieda; trudność; słota, zimno; cherlak; la biedy <lo biydy> — wykrzyknik zdziwienia połączony ze smutkiem; bieda dożenie <biyda dozy-nie>, dogna <dogno> — bieda zmusi, przyciśnie

biedaczek <biydocek> — biedak (ekspres.)

biedaczkować się <biydackować sie> — biedzić się

biedać (ta) <biydać (jdy>—przecież; bodaj to biedak <bidok U biydok> — ubogi; człowiek mizerny, zdechlak

biedastwo <biydastfo U biydasztwo> — biedactwo, ktoś biedny, godny pożałowania (zwrot politowania)

biedka <biytka> — bieda (ekspres.)

biednie <biydnie> — biednie; słabo; mizernie

biednieć <biydnieć> — stawać się biednym, ubożeć; zacząć źle wyglądać

biedny <biydny H biynny> — biedny; ubogi; źle wyglądający (choiy)

biedolić <biydolić> — biadolić

biedota <biydota> — biedota, cherlak

biedować <biydować> — żyć w biedzie, cierpieć niedostatek, głód

biedro — biodro

biedroń <biedrój, biedrónia> — wół w łaty

biedula <biydula> — kobieta biedna (ekspres.)

biedusia, -e <biydusia> — bieda; kobieta biedna (ekspres.)

biedzić <biydzić> — narzekać, użalać się; żyć w biedzie

biedzić się <biydzić sie> — nie móc się uporać z czymś, być w trudnych warunkach, w biedzie

biel <bit> — świeża słonina (bez skóry) bielać się <biylać sie> — bielić się, bieleć bielawy — lekko wybielony, białawy biele <biyle> — gatunek grzybów bielić <biylić> — malować wapnem (ściany, dom); wybielać płótno przez polewanie i suszenie na słońcu; zob. bielać się

bielić się <biylić sie> — bielić się, bielić (o płótnie lnianym)

bielućki

bielućko

bieluśki

bieluśko

bielutki

bielutko

bierzmować <biyżmować>

bierzmowanie <biyżmowanie>

bijać (się) — bić (się) (iterat.)

bijak <bijok> — krótsza część cepów (krótszy kij)

bilet <biyle(>

bimbać — lekceważyć

bitka — bójka

bitniczka <bitnicka> — kobieta bitnik; zob. niżćj .

bitnik — zabijaka, chętnie wdający się w bójki

biustnik — biustonosz

blacha lub Imn' blachy — piec kuchenny; żeliwna blacha na kuchni

blacharz <blachosz> — rzemieślnik wyrabiający różne przedmioty z blachy

bladnąć <bladnóńć> — blednąc

blajtarze, -y — ozdobne, różnej wielkości błyszczące blaszki mosiężne przymocowane dla ozdoby do uzdy końskiej i do wierzchnika

blaszaczek <blasocek> — mały garnek (garnuszek) blaszany

blaszak <blasok> — garnek blaszany; też do gotowania bielizny

blaszanka <blasanka> — naczynie blaszane na produkty sypkie (przeważnie duża puszka po rybach itp.)

blaszany — z blachy; zob. gar(n)czek

blaszka <blaska> — lemiesz; blaszka (zdr.) blecha — pchła

blechować <blychować> — wybielać (płótno) na słońcu

blejda — człowiek niepoważny, mówiący byle co

blejdak <blejdok> —jw. mężczyzna bliski

blisko bliziućki bliziućko bliziutki bliziutko bluzgać — bryzgać; mówić nieprzyzwoite

słowa (obscena)

bluzka — bluzka damska

bluz(g)nąć <bluz(g)nóńć> — bryznąć; powiedzieć nieprzyzwoite słowa

bławatek — chaber

błaźek <blazek> — człowiek nędzny (też moralnie)

błądzić <błóńdzić> — błądzić; być chorym psychicznie

bo — bo; <idź, bojuspóźno>; czy; <bo jo to łumiym zrobic?>

bobak <bobok> — straszydło (j. dz.)

bobczyć <bopcyć> — oddawać suchy kał, podobny do kulek (o owcach, kozach, królikach; też czasem o człowieku)

bobek — odchód owcy, kozy (czasem człowieka)

bober — bóbr

bobkowy — laurowy; zob. liść

bobo, -a — straszydło, jakiś potwór; małe dziecko (j. dz.)

bobowina lub l.mn. bobowiny — suche badyle bobu (po wyłuskaniu nasion)

bocian <boción>) bocień <bociyj>

boczawo <bocawo> — patrząc spode łba, ponuro

boczawy <bocawy> — patrzący spode łba, ponuro, boczący się, ponurak

boczni <bocni> — boczny

boczoń <bocój> — człowiek nadąsany, patrzący spode łba, ponurak

boczula <bocula> — krzywooka dziewczyna; patrząca spode łba; dziewczyna ponura

boczyć się <bocyć sie> — patrzeć spode łba, zezem; gniewać się (na kogo)

boćkać się — całować się

bodej (ta) — wykrzyknik: niech tam! gdzie tam; bodej jaki <bode(j) jaki> — byle jaki, jakikolwiek; bodej ka(ny) — byle gdzie; bodej kie — byle kiedy; bodej kto — byle kto; bodej który — byle który

bodejeś — bodaj, bodaj byś

bogacz <bogoc> — bogaty gospodarz (trochę z zazdrością)

bogaczka <bogocka> — kobieta bogata jw.

bogastwo — bogactwo

boginka — istota baśniowa żyjąća nad wodami: demon

bogińczarz <bogijcosz> — dziecko podrzucone przez boginkę (zamienione)

bogińczyn <bogycyri> — należący do boginki

boisko <b(I)ojsko> — ubite miejsce w stodole (klepisko), przeznaczone do młócenia zboża (dawniej cepami)

bojać się — bać się, obawiać się (iterat.) bojana (m. i ż.) — człowiek lękliwy, bojący się wszystkiego

bojączka <bojóncka> (m. i ż.) — człowiek bojaźliwy, tchórzliwy

bojno — strasznie, nieprzyjemnie bojny — bojaźliwy, bojący się

bok — bok ciała, domu itp.; patrzeć bokiem <pacz(sz)yć bokiym // bokem> — dąsać się

boks, -u — bardzo dobry gatunek skóry na buty

boksowy — z boksu; zob. bót bolak <bolok> — strup, wrzód bolawy — bolący

bolączka <bolóncka> — miejsce bolące boleć; zob. serce

bolenie <bolynie> — ból, boleści bomba <hómba>

bombelać się <bómbelać sie> — chodzić z kąta w kąt, nic nie robiąc

bomblować—jw.

bordony, -ów <bordóny>; psie bordony — gatunek grzybów niejadalnych

borgować — kredytować; kupować na kredyt

bormaszyna — wiertarka

borówka <borójka> — czarna jagoda łVac-cinium myrtillus’

borówniak <borówniok> — krzew czarnej jagody ‘Vaccinium myrtillus’

bortka — tasiemka, obszywka boski — boży, boski; zob. dopust, kara,

Matka Boska, rany, skaranie boskiem <boskem //boskiym> — boso boso bosy — bez butów; też nicokuty; zob. koło bozia, -e — Bóg (j. dz.)

Boże Narodzenie <boze narodzynie>; żob.

Godnie Święta boży <bozy>; zob. drzewko bób <bóp, bobu> bócle, -ów (pl.t.) — buciki dziecięce bócior <bócior> — duży but

Bóg <óóA>, Pan Bóg <pómbók, pana boga>; szczęść Boże <scyjż boze> — pozdrowienie pracujących; dej Boże <dej boze> — odpowiedź na pozdrowienie: szczęść Boże; Bóg zapłać <bóg zapłac> — podziękowanie; Bóg zapłać za witackę <Bóg zapładz za witackó> — dziękuję za powitanie; la <lo> Boga — wykrzyknik (przerażenia, rozpaczy); mocny Boże <mocny Boze> — wykrzyknik (politowania, rozpaczy); pochwalić Boga <pokfolidź Boga> — powiedzieć: pochwalony Jezus Chrystus <pokfolóny Jezus Krystus> przy powitaniu, mijając innych itp.

ból <ból, bólu>

bółka <bólka> — słodkie ciasto drożdżowe upieczone w brytfannie; zob. buchta; mała bułka (ze sklepu); maślana bółka <maślano bólka> — lepszy gatunek bułek (z dodatkiem tłuszczu)

bór <bóf> — duży, stary las; teren nie uprawiony, porośnięty trawą lub roślinami bagiennymi; bory — łąki w górach

bórg <bórk> — kredyt; brać na bórg <bradź na bórk> — kupować na kredyt

bóść <bóś> (o krowie); też: <cosi mie w bżuchu bodzie> — coś mnie boli, kłuje w brzuchu

bót <bót> — but; boksowe boty <bóty> — buty z boksu; gumiane boty <bóty> — buty gumowe; podbić boty <bóty> — przybić kawałki skóry pod buty; sznurować bóty <snurowadź bóty>; zob. gumiaki, szpic, wzuć, zezuć

bótki <bótki> — buty dziecięce bóżnica <bóźnica> — bożnica braciszek <bracisek> — zakonnik braczka <bracka> — pobór do wojska brać; zób. bórg, grób, rekrut

brać się — przygotowywać się do wyjścia; brać się do czego, np. do roboty

branzal <brązol> — twarda skóra służąca do wykładania podeszwy wewnątrz buta

brat, (Imn.) bracia <bracio>; własny brat <wlosny brat> — brat rodzony (tych samych rodziców); brat przyrodni — brat z drugiego małżeństwa ojca lub matki

bratanica, -e <bratónica> — córka brata ojca lub matki; kuzynka

brataniec <bratóniec, bratójca> — syn brata ojca lub matki; kuzyn

bratowa, -e <bratowo> — żona brata bratów <bratój> — należący do brata bratówka <bratójka> — bratowa (nowsze) brechać — mówić głośno; krzyczeć (na ko

goś)

brew <bręf>, D. <brwie // brwi>

brewerie <breweryje> (pl.t) — awantura, krzyki; robić brewerie <robidź brewe-ryje> — powodować awanturę

breweriować <breweryjować> — wyprawiać brewerie, burdy, awantury, krzyki, awanturować się

broda — część twarzy i zarost; druga <drugo> broda — podbródek; kozia broda <kozio broda> — gatunek rośliny

brodziaty — brodaty

broić <brojić> — krzyczeć (na kogoś); broić brona <bróna> — narzędzie rolnicze do bronowania (używa się dwu bron razem); ciężkie brony <ciyskie bróny> — brony do rozbijania brył; letkie brony <letkie bróny> — brony do drugiego bronowania; zob. skródlić

bronić <brónić> — bronić, zabraniać

bronik <brónik> — gruby gwóźdź w bronie (tzw. „ząb”)

browar <browor>

brózda <brózda> — rów (płytki i wąski) oddzielający zagony

bróździć <bróździć> — krzyżować komuś plany, przeszkadzać

brud

brudno

brudny

brusek — przyrząd (okrągły kamień), obracający się na osi, na którym się ostrzy i szlifuje, np. sierpy, siekiery

brusić — ostrzyć na brusku; jeść głośno z apetytem (np. jabłka); zob. ząb

brusznica, -e <bruśnica> — czerwona borówka brusznica ‘Vaccinium vitis idaea’

bryczka <bryckd> — paradny pojazd konny bryja, -e — gęsta papka z mąki, z rozgotowanych ziemniaków, z błota

bryjka — rzadka zacierka na wodzie lub na mleku z razowej mąki

brylasty — pokryty bryłami (np. pole) bryła — gruda ziemi

bryłowaty — o polu, ziemi pokrytej bryłami, grudami; zob. brylasty

bryndza, -e <bryjdza> — ser owczy, przerobiony z solą (po kilku dniach)

bryś — o młodym mężczyźnie lub o chłopcu zdrowym, żwawym, pełnym wigoru

bryta — część spódnicy góralskiej (zwykle szerokość materiału), mającej kilka bryt (im więcej bryt, tym bogatsza spódnica)

brytfanka — mała blacha do pieczenia ciasta

brytfanna — blacha do pieczenia ciasta bryzgać — pryskać

bryz(g)nąć <bryz(g)nóńć> —jw. (dk.) bryzowany — wytłaczany ozdobnie (o kierpcach)

brzama — brzana (ryba)

brząkać <bżónkać>; zob. brzękać

brząkała <bżónkała>, brzękała <bżyn-kała>— człowiek mówiący powoli, nieskładnie; monotonnie

brzeg <bżyk>

brzemiączko <bżemióncko> — ciężar dźwigany, zwłaszcza na plecach, zawiniątko, tłumok

brzemię <bżemió, bżemiynia> — ciężar brzeziaty — czerwony biało nakrapiany;

często o krowach: brzeziata <bżeziato> — krowa czerwono-biała

brzezina — brzoza

brzezowy — brzozowy, z gałązek brzozy; zob. mietla

brzeżek <bżyzek> — niewysoki pagórek, małe wzniesienie nad rzeką lub potokiem

brzęczeć <bżynceć> — brzęczeć (o owadach); mówić monotonnie (niepotrzebne, nieważne rzeczy)

brzęk <bżynk> — gaduła, zwłaszcza stary, nudziarz; <stary bżynk>

brzękać <bżynkać> — potrząsać jakimś metalowym przedmiotem; mówić monotonnie (niepotrzebne, nieważne rzeczy)

brzękała; zob. brząkała

brzęknąć <bżynknóńć> — wydać dźwięczny odgłos

brzuch <bżuk, bżucha>

brzuchacz <bżuchoc> — człowiek z dużym brzuchem; burżuj

brzuchaty — mający duży brzuch

brzuszek <bżusek> — brzuch (zdr., j. dz.)

brzuś, brzusiu —jw.

brzydak <bżydok> — brzydal

brzydastwo <bżydastfo //bżydasztfo> — coś brzydkiego, brzydactwo

brzydki, brzydźki

brzydko, brzydźko — brzydko; źle

brzydnąć <bżydnóńć> — stawać się brzydkim

brzydula, -e — brzydka kobieta

brzydźki; zob. brzydki

brzydźko; zob. brzydko

brzytew -y, brzytwa — brzytwa

brzyzek; zob. brzeżek

buba, bubu — krowa, cielę (j. dz.)

buc — człowiek zarozumiały

buchać — buchać (np. o ogniu); uderzać buchanie — uderzanie

buchnąć <buchnóńć> — uderzyć (kogoś) (też o ziemię); upaść z hukiem

buchta <hukta> — słodkie ciasto drożdźo-wc upieczone w brytfannie

buckać — uderzać

bucnąć <bucnóńć> — uderzyć

bucyfal <bucyjbt> — zarozumialec

buczeć <buceć> — wydawać przeciągły, niski dźwięk; wynosić się nad innych, mając wysokie mniemanie o sobie; płakać głośno

buczek <bucek> — młody buk; płaczek huczny <bucny> — zarozumiały buczyna <bucyna> — zagajnik bukowy buda — buda, zniszczona budowla; psia buda <psio buda>

budarski — ciesielski

budarz <budosz> — cieśla

budnik — kolejarz pracujący w budce kolejowej

budowa — budynki itp. w czasie budowania; na budowie

budować (się) — budować sobie dom, zabudowania gospodarcze

budulec — materiały budowlane

budynek — duży, nowy dom; budynki — zabudowania mieszkalne; dom(y)

budzyń — dziś toponim (n. osiedla w Rabie Niżnej — na pograniczu Mszany D.)

bugar — duży giez bydlęcy

bugiel — okucie otworu głowy koła drewnianego, w otwór ten wchodzi zakończenie osi; zob. buksa, szynkiel

buhaj — byk rozpłodowy

buk — drzewo ‘Fagus silvatica’ bukiet — wiązanka kwiatów, ziół bukiew, -e, bukwia, -e — owoc buka bukowiec — mocny kij (bukowy) buksa — okucie otworu koła drewnianego, w otwór ten wchodzi zakończenie osi (szynkiel); zob. bugiel

bukwia; zob. bukiew

buła, -e — duża krosta, gruczoł

bulczeć <bulceć> — wypuszczać bańki powietrza, bulgotać

bulgotać, biilkotać —jw.

bulka — bańka, pęcherzyk

bulkać; zob. bulczeć bulkotać; zob. bulgotać bulić — płacić (duże pieniądze)

bula — gruczoł, nabrzmiałość; człowiek nadęty; mruk, nietowarzyski (przen.)

bunda — duże, niezgrabne odzienie

bundz <bunc> — bryła sera owczego, z którego robi się bryndzę

buntować (się) <bóntować (sie)> — podburzać; sprzeciwiać się

buntownica, -e <bóntownica> — kobieta podżegająca do buntu; też o owcy

buntownik <bóntownik> — mężczyzna podburzający do buntu; biorący udział w buncie

buraczysko <burocysko> — pole, na którym rosły buraki