Rewolucja Einsteina ebook

Niniejsza książka jest oparta na monografii napisanej przez jednego z autorów (J.R.), która ukazała się w 2006 roku w języku niemieckim pod tytułem Auf den Schultern von Riesen und Zwergen – Einsteins Unvollendete Revolution (Na ramionach olbrzymów i karłów – niedokończona rewolucja Einsteina). Przedstawiono w niej historię wywołanych przez Einsteina przemian będących źródłem całkowitej zmiany naszego rozumienia pojęć przestrzeni, czasu, materii, grawitacji i promieniowania. Przyjmuje się, że pierwszym impulsem prowadzącym do tego przewrotu były przełomowe prace Einsteina z 1905 roku, w których po raz pierwszy podał w wątpliwość tradycyjną interpretację tych pojęć, wstrząsając podstawami fizyki klasycznej. Jego idee podważyły założenie, że światło jest falą, dostarczyły przekonujących dowodów na istnienie atomów, dały nowe wyjaśnienie przestrzeni i czasu (i ostatecznie przekształciły się w szczególną teorię względności), a także uświadomiły nam, że masa jest jedną z postaci energii. Jednak wszelkie próby wpasowania newtonowskiego prawa powszechnego ciążenia w formalizm szczególnej teorii względności zakończyły się niepowodzeniem, a przynajmniej okazało się, że nie jest to możliwe bez rezygnacji z podstawowych zasad mechaniki. Problem ten, sam w sobie, nie powodował żadnych poważnych empirycznych trudności, ale w 1907 roku skłonił Einsteina do zakwestionowania pojęć przestrzeni i czasu w takim rozumieniu, w jakim przedstawił je w szczególnej teorii względności. Skutkiem tych działań był kolejny etap rewolucji, który rozpoczął się wraz z ogłoszeniem w 1915 roku ogólnej teorii względności.

Przemiany nazywane tu przez nas przewrotem einsteinowskim, będące bezpośrednią konsekwencją prac Einsteina opublikowanych na początku XX wieku, były dopiero początkiem gruntownego przeobrażenia systemu wiedzy fizyki klasycznej1. Proces ten trwał przez większą część stulecia i doprowadził do ustanowienia fizyki kwantowej i ogólnej teorii względności jako głównych formalizmów tworzących dwa filary współczesnej fizyki, których wciąż nie potrafimy ze sobą uzgodnić. Nie mogąc zaakceptować istnienia takiej pojęciowej dychotomii, Einstein rozpoczął niedługo po opublikowaniu ogólnej teorii względności poszukiwania zunifikowanej teorii fizyki i poświęcił tym wysiłkom resztę życia.

Pisząc tę książkę, chcieliśmy zadać kłam powszechnemu przekonaniu, że Albert Einstein, niewątpliwie niekonwencjonalny geniusz nauki, wywołał potężną rewolucję w nauce na drodze samych tylko teoretycznych rozważań. Taki mit nie pozwala nam dostrzec historycznych konfliktów, w których brał udział, a także warunków decydujących o przebiegu procesu przeobrażenia systemów wiedzy w dziedzinie, którą się zajmował. Gdy próbujemy ustalić źródło genialnych idei, będących niezaprzeczalnym wyróżnikiem prac Einsteina, odczuwamy pokusę wyszukiwania cech osobowości tłumaczących jego niespotykaną pomysłowość. Jednak wszelkie próby wyjaśnienia procesu powstawania współczesnej fizyki jako rezultatu odkryć dokonywanych przez jednostki prowadzą na manowce. Właściwe zrozumienie tej kwestii można osiągnąć jedynie poprzez staranną analizę historii ewolucji wiedzy w dłuższym okresie. Dlatego właśnie w tej książce skupiamy się na trwałym wkładzie, jaki Einstein wniósł do nauki, rozważając go w kontekście ewolucji wiedzy.

Perspektywa przygotowania angielskiej wersji książki skłoniła nas do przemyślenia na nowo jej struktury i sposobu przedstawienia głównych tez. Szybko przekonaliśmy się jednak, że konieczne jest wprowadzenie znacznie głębszych zmian uwzględniających wiele nowych ustaleń, na które natrafiliśmy podczas naszej długiej współpracy. Od czasu wydania niemieckojęzycznej wersji książki na rynku ukazały się liczne prace omawiające różne aspekty życia i dorobku naukowego Einsteina, w tym cztery wydawnictwa, których byliśmy współautorami. Przygotowując tę analizę, chcieliśmy jasno i zwięźle pokazać, jakie były historyczne korzenie i charakterystyczne cechy przewrotu einsteinowskiego. Dołożyliśmy także wszelkich starań, by styl i sposób prezentacji tych zagadnień był przystępny dla szerokiego kręgu odbiorców.

Uważamy, że nie można uzyskać satysfakcjonujących odpowiedzi na pytania historyczne związane z przełomowymi pracami Einsteina z lat 1905 i 1915 bez zastosowania nowego podejścia do zagadkowego pojęcia rewolucji naukowych, które pojawiło się w historiografii nauki i kulturze popularnej w 1962 roku za sprawą wpływowej książki Struktura rewolucji naukowych fizyka i historyka nauki Thomasa Kuhna. Choć obecnie dzieło to nie jest już tak często przywoływane w pracach historycznych, to jednak wciąż przedstawia – a przynajmniej jest to prawdą w przypadku rozwoju fizyki w okresie od XVII do XX wieku – rzetelną analizę naprzemiennych okresów stałego postępu (nazywanych fazami „normalnymi”) i etapów dogłębnych przeobrażeń pojęciowych (określanych jako fazy „rewolucyjne”)1. Kuhn uważa, że w tym drugim przypadku dochodzi ostatecznie do zmiany paradygmatu2. Paradygmat jest pojmowany jako powszechne porozumienie społeczności naukowej co do podstawowych metod rozwiązywania problemów z obszaru określonego systemu wiedzy. Wprowadzone przez Kuhna pojęcie rewolucji naukowej oznacza radykalne zastąpienie starego paradygmatu nowym, ale nie wyjaśnia, jak dokładnie przebiega takie przeobrażenie.

Jednak naszym zdaniem wystarczy przeprowadzić szczegółową analizę przewrotów naukowych wywołanych przez Einsteina, żeby zrewidować założenie Kuhna, iż rewolucja naukowa oznacza zupełnie nowy początek, w którym poprzednio akceptowane idee i metody zostają odrzucone i całkowicie pokonane. W rzeczywistości proces ten, nazywany przez nas przewrotem einsteinowskim, jest bardziej złożony i obejmuje kilka pokoleń, dzięki czemu jest o wiele ciekawszy. Postaramy się tu wykazać, że nie doprowadził on do zmiany paradygmatu, rozumianej jako pojawienie się nieciągłości w podstawach naukowych za sprawą kryzysu „normalnej nauki”, ale był częścią długofalowego mechanizmu przeobrażania wiedzy. Nagromadzenie kolejnych niewielkich zmian prowadzi ostatecznie do wyłonienia się nowych pojęć, analogicznie do tego, jak powstają nowe gatunki na drodze ewolucji biologicznej. Z tego powodu, opisując naturę przewrotu einsteinowskiego, stosujemy ewolucyjny punkt widzenia, zastępując pojęcie „zmiany paradygmatu” koncepcją, którą nazywamy „przeobrażeniem systemu wiedzy”.

Proces przekształcenia lub restrukturyzacji istniejącej wiedzy możemy nazwać procesem kopernikańskim3, odwołując się do najsłynniejszego chyba przypadku przeobrażenia systemu wiedzy w całej historii nauki. Kopernik stworzył zupełnie nowy system astronomiczny, przesuwając Słońce do samego środka układu planetarnego z miejsca na peryferiach, w którym dotychczas je umiejscawiano. Nie zaczął więc od zera, ale zmodyfikował skomplikowany mechanizm astronomii planetarnej odziedziczony za pośrednictwem arabskich uczonych po starożytnych Grekach.

Podczas takiego przekształcenia wiedzy nie odrzuca się tego, co było wcześniej, ale wykorzystuje dawne osiągnięcia w procesie refleksji, który zmienia architekturę wiedzy, pozostawiając wiele elementów składowych w oryginalnej postaci. Co więcej, tak zwany przewrót kopernikański, rozumiany jako obalenie dotychczasowego naukowego obrazu świata, obejmował okres ponad stu lat i trwał od połowy XVI wieku aż do czasów Newtona. W tej rewolucji brało udział wielu genialnych uczonych, takich jak Galileusz i Kepler, którzy wnieśli istotny wkład do wielu gałęzi wiedzy z obszaru astronomii i fizyki. Zmiany strukturalne systemów wiedzy, nazywane potocznie rewolucjami naukowymi, przypominają właśnie taki długi i wielopłaszczyznowy przewrót kopernikański. Można w nich wyróżnić kilka faz i konieczny jest wytężony wysiłek całej społeczności uczonych, by doprowadzić je do końca.

W tej książce opisujemy przewrót einsteinowski jako analogiczne przekształcenie systemu wiedzy fizyki klasycznej. Przyjmując taki punkt widzenia, należy zwrócić uwagę na tak zwane problemy pogranicza, które odegrały w tym procesie podstawową rolę. W XIX wieku fizyka dzieliła się na trzy główne obszary – mechanikę, elektrodynamikę i termodynamikę – a każdy z nich miał charakterystyczną dla siebie strukturę wiedzy i własne metody badawcze. Mniej więcej od połowy stulecia zaczęło się jednak wytwarzać między nimi napięcie spowodowane tym, że poszczególne dziedziny zmieniały powoli swoje położenie w ogólnej strukturze fizyki. Biorąc pod uwagę podstawy pojęciowe, można powiedzieć, że elektrodynamika i termodynamika coraz bardziej odsuwały się od mechaniki, która od wieków była podstawowym kontynentem na mapie fizyki. W dodatku obie te dziedziny zaczęły wkraczać wzajemnie na swoje terytoria, co doprowadziło do pojawienia się określonych problemów pogranicza i wystąpienia ryzyka konfliktu nie tylko z mechaniką, ale także wzajemnie ze sobą. Tak wyglądały systemy wiedzy w obszarze fizyki na początku XX wieku, gdy Einstein rozpoczął badania naukowe. Potrzebował niecałych dwudziestu lat, by doprowadzić do zakończenia pierwszej, decydującej fazy procesu przekształcenia fizyki klasycznej. W tym okresie przygotował fundamenty, na których wzniesiono później zarówno mechanikę kwantową, jak i ogólną teorię względności. Dzięki wysiłkowi wielu uczonych w ciągu kilkudziesięciu lat z tych początkowych zarodków wykształciły się ostatecznie obszerne systemy wiedzy. Jednak punktem wyjścia dla Einsteina były właśnie owe problemy leżące na pograniczu trzech podstawowych obszarów fizyki.

Niniejsza książka składa się z sześciu głównych rozdziałów podzielonych na podrozdziały poświęcone odrębnym zagadnieniom. W rozdziale I zajmiemy się wielowymiarowym charakterem tak rozumianego przewrotu einsteinowskiego. Przedstawimy w nim chronologię najważniejszych odkryć Einsteina, które omówimy bardziej szczegółowo w kolejnych rozdziałach. Ten krótki opis jego dokonań intelektualnych osadzimy w kontekście wydarzeń z jego życia, które miały znaczenie dla pracy naukowej. Wbrew temu, co twierdzą niektórzy biografowie, historia życia Einsteina nie tłumaczy wszystkiego, ale zawiera cenne wskazówki pomagające nam zrozumieć jego nietypowy punkt widzenia, dzięki któremu stanął na czele naukowej awangardy. W tym rozdziale opiszemy również wpływ Einsteina na szeroko rozumiane społeczeństwo i powiązania między jego życiem uczonego a działalnością publiczną i polityczną. Dzięki tym rozważaniom będziemy mogli się zastanowić, jak postęp intelektualny prowadzący do wykształcenia się fizyki współczesnej z fizyki klasycznej był powiązany z większymi zmianami zachodzącymi w społeczeństwie, szczególnie tymi, które doprowadziły do powstania przemysłu chemicznego i elektrotechnicznego w okresie tak zwanej drugiej rewolucji przemysłowej.

W rozdziale II umieścimy przewrót einsteinowski w szerszym ujęciu historycznym i filozoficznym opisującym ewolucję wiedzy. Podkreślimy rolę modeli mentalnych w historycznej rekonstrukcji procesów myślowych. W tym kontekście przytoczymy epistemologiczne credo Einsteina i opiszemy jego sposób myślenia. Nawiązując do tytułu oryginalnej wersji książki, pokażemy, że Einstein nie tylko stał na ramionach olbrzymów, takich jak Galileusz i Newton, ale też opierał się na rozległej wiedzy naukowej, technicznej i praktycznej, którą ludzkość zgromadziła przez pokolenia. Aby wskazać inny przykład procesu kopernikańskiego, scharakteryzujemy krótko przedklasyczną mechanikę Galileusza, która była etapem pośrednim między mechaniką arystotelesowską i newtonowską. Zwracając uwagę na niektóre cechy teorii ruchu Galileusza i jej znaczenia jako rusztowania, które posłużyło do wzniesienia mechaniki klasycznej, postaramy się porównać ją z odkryciami intelektualnymi Einsteina4. Na zakończenie omówimy niektóre szeroko dyskutowane podejścia do problemu zmian w nauce.

W rozdziale III przedstawimy świat fizyki w okresie, gdy Einstein kończył studia na politechnice w Zurychu. Opiszemy, jak wykształcił się mechanistyczny obraz świata zakorzeniony w mechanice newtonowskiej, i wyjaśnimy, dlaczego przestał wystarczać, gdy pojawiło się nowe pojęcie pól wraz z klasyczną teorią elektrodynamiki Maxwella i Lorentza, która opierała się na koncepcji wszechobecnego eteru będącego nośnikiem pól. Trzecią podstawową dziedziną fizyki była termodynamika, którą Einstein uważał za idealną teorię fizyczną, ponieważ nie zależała od konkretnych założeń na temat składu materii i promieniowania. Z racji tego służyła mu jako ważny punkt odniesienia w poszukiwaniach nowych idei i zasad.

Pod koniec XIX wieku fizycy zastanawiali się nad trzema problemami, które pojawiły się na pograniczu tych głównych dziedzin. Były to: problem promieniowania ciała doskonale czarnego (konflikt między termodynamiką a elektrodynamiką, który odegrał kluczową rolę w rozwoju fizyki kwantowej), zagadkowe zjawisko fluktuacji takich jak ruchy Browna (chodzi o zagadnienie z pogranicza mechaniki i termodynamiki, które ma ogromne znaczenie w fizyce statystycznej) i niemożność wykrycia ruchu Ziemi względem eteru (to z kolei był problem z pogranicza mechaniki i elektrodynamiki, który ostatecznie doprowadził do powstania teorii względności). Po szczegółowym omówieniu tych zagadnień wyjaśnimy, w jaki sposób te konkretne kwestie – a także, w ogólnym przypadku, inne problemy pogranicza – doprowadziły do zmian w strukturze wiedzy, które są charakterystyczną cechą procesu jej przekształcania.

W rozdziale IV zajmiemy się wydarzeniami z 1905 roku, cudownego roku Einsteina, w którym pracował w biurze patentowym w Bernie. Aby zrozumieć, jak to się stało, że badania naukowe młodego urzędnika biura patentowego okazały się tak znaczące, musimy spojrzeć na jego przełomowe odkrycia jak na kolejne etapy szerszego procesu kopernikańskiego. Wspaniałe osiągnięcia Einsteina były możliwe dzięki przeobrażeniu wiedzy z zakresu fizyki klasycznej, które nastąpiło za sprawą zmian zachodzących od pokoleń. Odkrycia tego cudownego roku są skutkiem reinterpretacji rozwiązań problemów pogranicza, które przedstawili wcześniej inni wybitni fizycy. Duże znaczenie miało to, że Einstein interesował się pojęciami atomistycznymi łączącymi różne obszary fizyki i jednocześnie w latach 1902–1905 próbował znaleźć możliwe do zaobserwowania przykłady zjawiska fluktuacji. Pod wpływem tych poszukiwań zerwał z dziewiętnastowieczną interpretacją optyki i elektrodynamiki, co ostatecznie doprowadziło do przełomowych prac z 1905 toku. Choć na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że artykuły Einsteina z cudownego roku dotyczą różnych dziedzin, to jednak pokażemy, iż w istocie są ze sobą blisko związane i tworzą jednolity obraz fizyki, którego nie udało się urzeczywistnić w takiej postaci, w jakiej Einstein wyobrażał go sobie na samym początku.

W rozdziale V opiszemy trudną drogę, którą Einstein musiał pokonać, by przejść od szczególnej do ogólnej teorii względności. Jest to niewątpliwie dobrze udokumentowany rozdział historii nauki, opisany przez wielu autorów, w tym przez nas, bowiem poświęciliśmy tej tematyce oddzielną książkę, zatytułowaną The Road to Relativity (Droga do teorii względności). Tutaj omówimy ten proces dość krótko, zwracając uwagę jedynie na główne przeszkody, dylematy i odkrycia, które posłużą nam w ostatnim podrozdziale za dowód na to, że także w tym przypadku mamy do czynienia z przekształceniem systemu wiedzy. Gdy szczególna teoria względności została zaakceptowana jako nowy formalizm do opisu przestrzeni i czasu, ujawnił się trudny problem na granicy między tą nową kinematyką (jej prawami ruchu) i klasyczną teorią grawitacji. Co należy zrobić, żeby newtonowskie prawo powszechnego ciążenia – postrzegające grawitację jako siłę, która w sposób natychmiastowy przyciąga ciała obdarzone masą – dało się wpisać w ten nowy formalizm, który nie dopuszcza możliwości takiej bezzwłocznej propagacji efektów fizycznych? Zastanowimy się, dlaczego Einstein zmagał się z tym problemem przez kilka lat, i pokażemy, jak ostatecznie doszedł do nowej, relatywistycznej teorii grawitacji, konstruując najpierw teorię pośrednią, która posłużyła mu za rusztowanie do sformułowania równań pola ogólnej teorii względności w 1915 roku.

Choć był to decydujący krok, nie oznaczał końca przewrotu einsteinowskiego i w związku z tym prześledzimy dalszy rozwój ogólnej teorii względności w okresie około piętnastu lat od jej ogłoszenia, który nazywamy tu okresem jej dojrzewania5. W tym czasie Einstein wspólnie z niewielką grupą kolegów zbadał podstawowe wnioski wynikające z równań pola. Nas będzie interesowało głównie napięcie, jakie wytworzyło się między heurystyką, którą kierował się Einstein podczas poszukiwań nowej teorii grawitacji, a rzeczywistymi wnioskami wynikającymi z formalizmu powstałego w 1915 roku.

Na koniec, w rozdziale VI, ponownie opiszemy przewrót einsteinowski jako proces przekształcania systemu wiedzy, tym razem jednak traktując go jak jeden z etapów w długiej historii fizyki. Przyjmując taki punkt widzenia, omówimy charakterystyczne cechy teorii względności, które wprawiły w zdumienie ówczesnych obserwatorów, łącznie z samym Einsteinem, i nawet dzisiaj wywołują konsternację. Ogólna teoria względności nie powstała w celu wyjaśnienia nowych danych empirycznych i choć została odkryta dzięki niewłaściwej heurystyce i oparta na wiedzy z fizyki klasycznej, wynikają z niej nieklasyczne wnioski niemożliwe do pogodzenia z formalizmem, na którym Einstein oparł swoje badania. Inną cechą charakterystyczną tej teorii jest jej długa ewolucja. Najpierw, w okresie „chudych lat”6, przesuwała się stopniowo na peryferia nauki, ale potem, w krytycznym momencie jej odrodzenia, który nastąpił w połowie lat pięćdziesiątych XX wieku, stała się razem z mechaniką kwantową jednym z dwóch filarów współczesnej fizyki. Uczeni zaczęli wówczas zdawać sobie sprawę z tego, że ogólna teoria względności jest pełnoprawnym formalizmem fizycznym ogólnego zastosowania. Ostatecznie w latach sześćdziesiątych nastąpiła jej „złota epoka”. Udało się ją wtedy połączyć z nowymi odkryciami astronomicznymi, dzięki czemu stała się podstawą astrofizyki relatywistycznej i kosmologii.

Ostatnim elementem tego omówienia i całej książki będzie obszerne podsumowanie, w którym przypomnimy główne tezy z poprzednich rozdziałów. W ten sposób nasza podróż zawiłą i fascynującą drogą odkryć dobiegnie końca.

Wspomnieliśmy już, że od chwili wydania oryginalnej, niemieckojęzycznej, wersji naszej książki ukazało się wiele dzieł omawiających różne aspekty osiągnięć naukowych Einsteina, wynikających z nich konsekwencji i historii życia tego wielkiego uczonego. Dużą część z nich wymieniamy w przypisach i bibliografii. Niemniej pragniemy zwrócić szczególną uwagę na kilka pozycji, w których uwzględniono szerszą perspektywę, dzięki czemu doskonale wpisują się one w koncepcję ewolucyjnego rozwoju historii nauki. Lista ta może się przydać czytelnikom, którzy chcieliby zbadać nieco głębiej omawiane tu zagadnienia. Szczególnie pomocna może być niedawno wydana książka jednego z nas (J.R.), zatytułowana The Evolution of Knowledge: Rethinking Science for the Anthropocene (Ewolucja wiedzy: nowa rola nauki w epoce antropocenu), która ukazuje historię nauki i techniki w o wiele szerszym kontekście historii wiedzy. Można w niej znaleźć omówienie zmian strukturalnych i różnych sposobów przekształcania wiedzy na przestrzeni dziejów w wielu dziedzinach nauki i działalności człowieka.

Na uwagę zasługuje też kilka książek omawiających wybrane osiągnięcia Einsteina. W pracy zatytułowanej The Cambridge Companion to Einstein (Przewodnik po dokonaniach Einsteina Uniwersytetu w Cambridge), przygotowanej pod redakcją Michela Janssena i Christopha Lehnera, znalazło się 14 artykułów napisanych przez czołowych historyków i filozofów nauki, które wprowadzają czytelnika w tematykę poszczególnych odkryć Einsteina. Książka Einstein Was Right (Einstein miał rację) Jeda Buchwalda to kompendium esejów na temat przewidywania istnienia fal grawitacyjnych i ich doświadczalnego wykrywania. Dzieła Daniela Kenneficka, Traveling at the Speed of Thought (Podróż z prędkością myśli) i No Shadow of Doubt (Bez cienia wątpliwości), traktują o falach grawitacyjnych i doświadczeniach potwierdzających poprawność teorii Einsteina. The Curious History of Relativity (Osobliwa historia teorii względności) Jeana Eisenstaedta opowiada o tym, jak czarne dziury uratowały ogólną teorię względności. Warto też wspomnieć o książce Roberta Lalliego Building the General Relativity and Gravitation Community During the Cold War (Budowa społeczności uczonych zajmujących się ogólną teorią względności i grawitacją w okresie zimnej wojny) i pracach grupy historyków nauki z Instytutu Maxa Plancka na temat odrodzenia się ogólnej teorii względności w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Pragniemy też polecić niedawno wydaną książkę Michela Janssena i jednego z nas (J.R.), zatytułowaną How Einstein Found His Field Equations (Jak Einstein odkrył swoje równania pola). Jeśli chodzi o pozycje poświęcone działalności publicznej i politycznej Einsteina, warto wymienić pracę Davida Rowe’a i Roberta Schulmanna Einstein on Politics (Einstein o polityce), książkę Ze’eva Rosenkranza Einstein Before Israel (Einstein przed powstaniem Izraela) i jego dwa dzieła o dziennikach z podróży Einsteina: The Far East, Palestine, and Spain, 1922–1923 (Daleki Wschód, Palestyna i Hiszpania, 1922–1923) oraz South America, 1925 (Ameryka Południowa, 1925).

Na zakończenie chcielibyśmy podziękować wielu osobom, które były dla nas źródłem inspiracji i wspierały nas podczas pisania książki. Bezpośredni i pośredni wpływ na jej ostateczny kształt wywarły bez wątpienia długie lata współpracy z uczonymi zajmującymi się historią nauki w Instytucie Maxa Plancka. Niemiecki tekst oryginału, który jest podstawą niniejszej wersji, został starannie przetłumaczony na angielski przez Dietera Brilla i poprawiony przez Donalda Salisbury’ego, którzy przekazali nam też wiele cennych sugestii. Dziękujemy niezrównanemu Laurentowi Taudinowi, który stworzył ilustracje otwierające rozdziały. Jesteśmy niezmiernie wdzięczni pracownikom Archiwów Alberta Einsteina i Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, a szczególnie Chai Becker. Dziękujemy twórcom serwisu Collected Papers of Albert Einstein (Prace zebrane Alberta Einsteina), który powstał w California Institute of Technology w Pasadenie i działa pod kierownictwem Diany Buchwald, za zgodę na zamieszczenie cytatów z prac i korespondencji Einsteina, a także za to, że umożliwiają wszystkim uczonym badającym dokonania Einsteina korzystanie z tego niezwykle cennego źródła informacji. Jesteśmy wdzięczni Jaschy Schmitzowi i Abigail McFarlane za pomoc przy redakcji tekstu. Mamy też duży dług wdzięczności wobec Erica Crahana, naszego redaktora w wydawnictwie Princeton University Press, który zawsze nas wspierał. Na koniec kierujemy słowa uznania i wdzięczności pod adresem nieocenionej i zawsze profesjonalnej Lindy Divarci, która sprawowała pieczę nad całym procesem wydawniczym.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

AEA – Albert Einstein Archives (Archiwum Alberta Einsteina), Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, http://www.alberteinstein.info (dostęp: 25 listopada 2025).

CPAE – The Collected Papers of Albert Einstein (Prace zebrane Alberta Einsteina), https://einsteinpapers.press.princeton.edu (dostęp: 31 lipca 2025).

Przedmowa

1 Szczegółową analizę tego typu przeobrażeń, przeprowadzoną z perspektywy epistemologii historycznej i ewolucyjnej teorii wiedzy, można znaleźć w pracy: Jürgen Renn, The Evolution of Knowledge: Rethinking Science for the Anthropocene (Ewolucja wiedzy: nowa rola nauki w epoce antropocenu), Princeton University Press, Princeton 2020. ↩

2 Thomas S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, przeł. Helena Ostromęcka, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2001. ↩

3 Jürgen Renn, Robert Rynasiewicz, Einstein’s Copernican Revolution (Przewrót kopernikański Einsteina) [w:] Michel Janssen, Christoph Lehner (red.), The Cambridge Companion to Einstein (Przewodnik po dokonaniach Einsteina Uniwersytetu w Cambridge), Cambridge University Press, Cambridge 2014, s. 38–71. ↩

4 Jürgen Renn, Einstein as a Disciple of Galileo: A Comparative Study of Concept Development in Physics (Einstein jako uczeń Galileusza: studium porównawcze rozwoju pojęć w fizyce) [w:] Mara Beller, Robert S. Cohen, Jürgen Renn (red.), Einstein in Context (Einstein w kontekście), seria Science in Context, t. 6, Cambridge University Press, Cambridge 1993, s. 311–341. ↩

5 Hanoch Gutfreund, Jürgen Renn, The Formative Years of Relativity: The History and Meaning of Einstein’s Princeton Lectures (Okres dojrzewania teorii względności: historia i znaczenie wykładów Einsteina w Princeton), Princeton University Press, Princeton 2017. ↩

6 Zob. Jean Eisenstaedt, The Low Water Mark of General Relativity: 1925–1955 (Chude lata ogólnej teorii względności: 1925–1955) [w:] Don Howard, John Stachel (red.), Einstein and the History of General Relativity (Einstein i historia ogólnej teorii względności), seria Einstein Studies, t. 1, Birkhäuser, Basel 1989, s. 277–292; Jean Eisenstaedt, The Curious History of Relativity: How Einstein’s Theory of Gravity Was Lost and Found Again (Osobliwa historia teorii względności: jak zgubiono i ponownie odnaleziono teorię grawitacji Einsteina), Princeton University Press, Princeton 2006. ↩