Polacy – Żydzi. Sąsiedzi przez tysiąc lat ebook

MICHAŁ PRZEPERSKI: Sąsiedzi przez tysiąc lat. Naprawdę można jeszcze powiedzieć coś nowego o stosunkach polsko-żydowskich?

ANDRZEJ CHWALBA: Nie tylko można. Trzeba. Bo to jedna z tych historii, które do dziś potrafią poróżnić rodziny, przyjaciół, a nawet państwa. Żadne inne relacje z naszymi „wewnętrznymi sąsiadami” – tymi, którzy żyli pod wspólnym niebem przez wieki – nie wywoływały tylu emocji. Zwłaszcza w ostatnich dwóch stuleciach, a szczególnie w XX wieku. To wtedy Europa, także ta nad Wisłą i Bugiem, zmieniła się gwałtownie. Granice zaczęły się przesuwać zarówno na mapach, jak i w głowach. Wchodziliśmy sobie w drogę, redefiniowaliśmy własne miejsce, własne prawa, własne wyobrażenia o tym, kim jesteśmy.

Pamięć nas łączy czy raczej dzieli?

Częściej dzieli. Pamięć żydowska i pamięć polska o tym, co wydarzyło się w Europie – zwłaszcza na ziemiach polskich – kształtowały się w zupełnie innych warunkach. Jakby w dwóch bańkach, które długo się nie przecinały. Każda miała własne liczby, własnych bohaterów, własne tabu i własne krzywdy uznawane za najważniejsze. W Polsce przez lata funkcjonowała jedna opowieść o Auschwitz – z określoną narracją i akcentami. W Izraelu i diasporze te akcenty rozkładały się inaczej. Każda strona budowała własny porządek pamięci. Dopiero po dekadach zaczęto konfrontować dane, proporcje, interpretacje. I okazało się, że od ustalenia faktów do prawdziwej rozmowy droga jest bardzo daleka. Bo pamięć to nie tylko archiwum. To także obrazy, które latami funkcjonowały jako oczywiste.

No dobrze. To czym ta książka będzie się różnić od innych?

Nie opowiemy tej historii tak, jakby poza Polakami i Żydami w dawnej Rzeczypospolitej nikogo nie było. A przecież byli – Ormianie, Szkoci, Karaimi i wiele innych wspólnot, z własnymi prawami, instytucjami, językami. Rzeczpospolita była przestrzenią wielu narodów, a co za tym idzie, wielu porządków prawnych i instytucjonalnych. Jeśli o tym zapomnimy, od początku naznaczymy opowieść fałszywym stemplem. Nie będziemy też mówić o tej historii wyłącznie przez pryzmat Holokaustu. To jedna z największych pokus – i jedna z największych pułapek. Tak jakby całe wcześniejsze stulecia były jedynie prologiem do Zagłady. Historia pisana pod tezę potrafi się szybko zmienić w akt oskarżenia. A uproszczenia w tej sprawie kosztują więcej niż w innych wypadkach, bo dotykają pamięci o ofiarach. Szukanie prostych przyczyn Zagłady w XIII czy XVII wieku może być intelektualnie kuszące, ale prowadzi na manowce.

Co odpowiedziałby pan tym – nazwijmy ich moralnymi maksymalistami – którzy twierdzą, że Holokaust wyzerował całą wcześniejszą historię relacji polsko-żydowskich?

W pewnym sensie tak się stało. Nie dlatego, że wcześniejsza historia zniknęła, lecz dlatego, że pamięć zwyciężyła nad dziejami. Pamięć kulturowa obejmuje najwyżej cztery–pięć pokoleń, czyli około stu lat. To potwierdzają badania antropologów. Pamięć o pierwszej wojnie światowej jest już schłodzona, o dziewiętnastowiecznych powstaniach – niemal zimna. Trudno ją dziś rozgrzać. Natomiast XX wiek pozostaje gorący. Działa jak wulkan – co jakiś czas wybucha. Wspomnienia dziadków, pradziadków, ocalałych stają się podstawowym źródłem wiedzy. Opinii publicznej to wystarcza. Historykowi – nie.

Ale przecież Holokaust jest wciąż przedmiotem dyskusji.

I to w skali globalnej. Skutki są bezsporne, lecz przyczyny interpretowane rozmaicie. Są nawet tacy, którzy sam fakt Zagłady próbują negować. To pokazuje, że temat nie należy wyłącznie do przeszłości. On wciąż pracuje. Konflikty współczesnego Bliskiego Wschodu sprawiają, że historia wraca w nowych kontekstach. Trzeba też pamiętać, że znaczna część elity izraelskiej wywodzi się z diaspory, która począwszy od lat osiemdziesiątych XIX wieku, zaczęła opuszczać ziemie dawnej Rzeczypospolitej, kierując się ku Palestynie. Dziś między Polską a Izraelem istnieje bliskość – i zarazem trwałe niezrozumienie.

Nie milkną też inne fundamentalne pytania.

Tak. Jak to możliwe, że naród antyczny przetrwał dwa tysiąclecia bez własnego państwa? Co zapewniło ciągłość? Religia? Prawo? Pamięć? Te pytania nie są wyłącznie akademickie. Dotyczą sensu trwania wspólnoty w świecie, który nie zawsze chciał jej obecności. I dlaczego dziś tysiąc lat wspólnej historii oglądamy głównie przez pryzmat kilku dekad XX wieku? Dlaczego ginie pamięć o tym, że ziemie Rzeczypospolitej przez stulecia były największym skupiskiem Żydów na świecie?

Dochodzi jeszcze współczesny kontekst.

Owszem. Zwłaszcza zwrot ludowy w publicystyce i historiografii oraz wynikające z niego nowe narracje o przeszłości, w których centralne miejsce zajmuje doświadczenie chłopów. Na tym tle sytuacja Żydów bywa przedstawiana jako nieporównanie lepsza – co również wymaga namysłu, bo rzeczywistość była bardziej złożona.

A jak dziś, w roku 2026, relacje polsko-żydowskie splatają się z relacjami polsko-izraelskimi?

To trudne do jednoznacznej oceny, bo brakuje nam porównywalnych danych po obu stronach. Widać jednak pewną kolizję. W Izraelu utrzymuje się wyobrażenie o silnym i trwałym polskim antysemityzmie. Tymczasem w Polsce przez dekady dominowała postawa życzliwa, a nawet pełna podziwu wobec państwa Izrael. Wystarczy przypomnieć reakcje na wojny arabsko-izraelskie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Sukcesy Izraela przyjmowano z uznaniem – podziwiano jego armię, determinację, zdolność budowy nowoczesnego i zamożnego państwa. Co ciekawe, również osoby powtarzające stereotypowe opinie o Żydach często darzyły ich państwo uznaniem. Dwa obrazy – Żyda i państwa Izrael – przez długie lata funkcjonowały równolegle i nie pokrywały się ze sobą.

I to napięcie trwa do dziś?

Tak. Bo historia i pamięć nie biegną tymi samymi torami. A my próbujemy zrozumieć oba porządki naraz.

Polska opinia publiczna reagowała negatywnie głównie wtedy, gdy w Izraelu padały ostre antypolskie wypowiedzi polityków.

Tak. Odbierano je jako niesprawiedliwe, zwykle jako element wewnętrznej gry politycznej, skierowanej do izraelskiego elektoratu. W Polsce jednak brzmiały jak uogólniony zarzut wobec całego społeczeństwa. A ponieważ takie wypowiedzi powracały, utrwalało się poczucie, że są zbyt częste i zbyt łatwo rzucane.

Czy wpływ miały też podziały wewnątrz samego Izraela?

Oczywiście. Istniało napięcie między środowiskami wywodzącymi się z dawnej diaspory polskiej a tymi, które przybyły z Rosji. Różnice historyczne i kulturowe przekładały się na ton debaty publicznej. W pewnych momentach stanowisko wobec Polski było pochodną tych wewnętrznych sporów.

A zmienność polityczna?

To kolejny czynnik. Gdy w Polsce rządziła prawica, a w Izraelu lewica – lub odwrotnie – historia bywała narzędziem ideologicznej polemiki. Z polskiej perspektywy wyglądało to jak atak na państwo jako takie. Z izraelskiej – często było częścią bieżącej walki politycznej.

A jak Polacy reagowali na konflikty Izraela z Hamasem czy Hezbollahem?

Najczęściej z sympatią wobec Izraela. Dominowało przekonanie o jego prawie do obrony. Jednocześnie obraz Palestyńczyków, filtrowany przez europejskie doświadczenia migracyjne – przez obrazy Paryża, Berlina, Wiednia – był raczej daleki od sympatii. Nakładały się na to uproszczenia i stereotypy, rzadko poddawane głębszej refleksji.

Ale coś się zmienia?

Wydaje się, że tak. Skala zniszczeń w Gazie, obrazy wysiedleń i zburzonych dzielnic budzą w polskiej pamięci skojarzenia z 1944 rokiem – z Warszawą, z Pruszkowem, z doświadczeniem wypędzenia. Niezależnie od historycznej precyzji te analogie pojawiają się spontanicznie.

I dlatego padają tak mocne słowa?

Tak. Antoni Dudek mówił jesienią 2025 roku o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii palestyńskiej” w kontekście polityki wobec Gazy. To sformułowanie niezwykle ostre i wymagające ogromnej ostrożności. Ale pokazuje, jak bardzo język się radykalizuje i ile emocji jest dziś wokół izraelskiej polityki.

Być może stoimy dzisiaj wobec symbolicznego przesunięcia: od figury Żyda jako wiecznej ofiary ku figurze Izraelczyka postrzeganego przez część opinii publicznej jako sprawca przemocy.

To by była bardzo poważna zmiana w wyobraźni historycznej. Przez dekady dominował obraz ofiary – bezbronnej, prześladowanej, skazanej na Zagładę. Dziś w części debaty publicznej pojawia się inny obraz: Izraelczyka jako używającego siły w taki sposób, który pod względem skali i zastosowanych środków budzi gwałtowny sprzeciw.

Słyszymy nawet słowo: „zbrodniarz”.

I właśnie dlatego trzeba zachować ogromną ostrożność. W literaturze historycznej i psychologicznej pojawia się teza, że ofiara przemocy w nowych okolicznościach bywa skłonna oddać innym to, czego sama doświadczyła. Psychologowie opisują to w skali mikro: dziecko krzywdzone w domu bywa agresywne wobec rówieśników. Gdy próbujemy przenieść tę analogię na poziom zbiorowy, wchodzimy na bardzo śliski grunt.

Ale takie interpretacje się pojawiają.

Tak. Nie chodzi o prostą kalkę ani o świadome „odtwarzanie” historii. Raczej o przekonanie, że doświadczenie ostatecznej przemocy daje szczególne prawo do działania – nawet bardzo twardego – i że świat powinien to rozumieć, bo pamięta, co się wydarzyło. To niebezpieczna ścieżka myślenia, lecz obecna w debacie.

Wypowiedzi części izraelskich polityków w sprawie Gazy wywołały reakcje nie tylko w Polsce.

Zgadza się. Wiele państw, które dotąd nie uznawały Palestyny, zaczęło to robić. Polska uznała państwo palestyńskie jeszcze pod koniec PRL, więc formalnie nie jest to nowy gest. Dlatego zresztą Polskę postrzegano w Izraelu jako państwo tradycyjnie propalestyńskie. I choć z taką opinią trudno byłoby się nam zgodzić, niemniej bywało to elementem napięcia we wzajemnych relacjach.

Czyli mamy tu rozjazd pomiędzy pamięcią, polityką i emocją?

Właśnie tak. Pamięć historyczna, bieżący konflikt, decyzje rządów i reakcje opinii publicznej nie biegną tym samym torem. I to sprawia, że dzisiejsze relacje polsko-izraelskie są tak trudne do jednoznacznego opisania.

Czy potrafimy mówić o tej historii, nie stając się oskarżycielami?

Ta książka nie jest pomyślana ani jako akt oskarżenia, ani jako akt obrony. To próba uczciwej rozmowy o tysiącu lat sąsiedztwa – bez wymazywania tragedii, ale i bez redukowania całości do jednej epoki. I sprawdzian, czy potrafimy rozmawiać o przeszłości bez oskarżeń i bez ucieczki. Bo jeśli nie potrafimy – przeszłość nadal będzie rozstrzygać za nas.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ten rozdział jest dostępnytylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu