Podróż powietrzna ebook

Tytuł: Podróż powietrzna

Tytuł oryginału: Kort verhaal van eene aanmerkelijke luchtreis en nieuwe planeetontdekking

Autor: Willem Bilderdijk

Copyright for the Polish translation

© 2019 by Damian Olszewski

Copyright for the cover art

© 2019 by Gary Kezele & Wydawnictwo IX

All rights reserved.

This publication has been made possible with financial support from the Dutch Foundation for Literature.

Wydawca: Krzysztof Biliński, Wydawnictwo IX

Przekład i opracowanie: Damian Olszewski

Przekład fragmentów w języku łacińskim i greckim: Kamila Tomaka

Redakcja i korekta: Katarzyna Koćma

Projekt, skład, łamanie i przygotowanie do druku: Krzysztof Biliński

Ilustracja na okładce: Gary Kezele

Recenzja naukowa opracowania:

dr hab. Marcin Polkowski, prof. KUL (Katedra Literatury i Języka Niderlandzkiego)

prof. dr hab. Wiesław Olkusz, Uniwersytet Opolski (Katedra Historii i Teorii Literatury)

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Żadna część książki nie może być w jakikolwiek sposób powielana bez zgody wydawcy, za wyjątkiem krótkich fragmentów użytych na potrzeby recenzji oraz artykułów.

Wydawnictwo IX

[email protected]

wydawnictwoix.pl

Kraków 2019

Wydanie I

ISBN 978-83-954677-0-7

Wstęp

Willem Bilderdijk, autor niniejszej noweli, został zapamiętany przez historyków i teoretyków literatury przede wszystkim jako poeta, tłumacz i prawnik. Eene aanmerkelijke luchtreis to jedna z prób Bilderdijka w prozie, która dziś stanowi kamień milowy dla historii fantastyki niderlandzkiej[1]. W momencie zatem, gdy gatunek ten przeżywa w Holandii i Belgii złoty wiek – promowane są strony dotyczące fantasy i science fiction, stale przybywa dedykowanych im wydarzeń kulturalnych, twórców czy nagród – ogromną stratą zarówno dla czytelnika polskiego, jak i niderlandzkiego byłoby, gdyby opowiadanie Bilderdijka nie znalazło się na naszym rynku wydawniczym.

Urodzony 7 września 1756 w Amsterdamie, od lat najmłodszych pochłonięty był nauką[2]. Widać to zwłaszcza w poniższym tekście. Science fiction jako gatunek literacki zakładający wizje przyszłości oraz rozwoju technologicznego[3] szeroko otwiera drzwi wiedzy Bilderdijka, którą zostajemy dosłownie otoczeni. Autor interesował się bowiem żywo filozofią, teologią, botaniką, historią i filologią. Tłumaczył przodowników myśli i rozwoju nauki: Sofoklesa, Teokryta, Tyrteusza, Corneille’a, Rousseau[4]. Zgromadzona przy tych pracach wiedza sprawiła, że Eene aanmerkelijke luchtreis przepełnione jest nowatorskimi, jak na czasy Bilderdijka, założeniami z dziedziny astronomii i biologii, które łączy on ściśle z myślami i wyobrażeniami starożytnych filozofów, ukazując nam nowy, piękny świat – Raj.

Obecność w tekście narratora pierwszoosobowego pozwala na wyraźne nawiązania do samego Bilderdijka. Mowa tu nie tylko o zawartej w historii wiedzy i domysłach na temat ciał niebieskich, lecz chodzi także o pewien sprzeciw wobec polityków oraz konieczność podejmowania podróży. Najważniejsze spostrzeżenia opisane zostaną poniżej.

Pierwsza kwestia – brak zgody na poczynania władzy – w Eene aanmerkelijke luchtreis wspomniana jest dość pobieżnie, ogólnikowo. Narrator, jak sam stwierdza, zawsze funkcjonował w niszy politycznej, ciężko było mu znaleźć stronników, gdyż osobisty kodeks moralny był dla niego ważniejszy niż wytyczne partii. Ceni sobie także stałość intencji, w przeciwieństwie do postępków znanych mu działaczy politycznych. Powiązać to możemy z ważnym wydarzeniem w życiu Bilderdijka, bez którego każda, choćby najdrobniejsza nota biograficzna byłaby skandalicznie niepełna. W roku 1795, w momencie założenia na terenie dzisiejszej Holandii Republiki Batawskiej[5], odmówił złożenia hołdu. Był bowiem stronnikiem monarchii oraz pruskim kolaborantem, przez co skazano go na banicję[6]. W ciągu dwudziestu czterech godzin miał opuścić Hagę, a w ciągu ośmiu dni Holandię[7], zostawiając żonę wraz z dwójką dzieci i nagromadzonymi długami[8]. Wyjechał do Londynu, gdzie na resztę życia związał się z Niemką K.W. Schweickhardt, a następnie przeprowadził z nią do Niemiec, gdzie zajmował się prowadzeniem lekcji, praktykami lekarskimi oraz tłumaczeniowymi, by w 1806 wrócić do Holandii[9].

Tułaczka po świecie widoczna jest także w niniejszej noweli. Tutaj jednak nieoczekiwana podróż z przymusu prowadzi do niebagatelnego odkrycia – krążących wokół Ziemi podksiężyców. Wyprawa balonem opisana została w roku 1811, zaś wydana w 1813[10]. Bilderdijk miał zatem wystarczająco dużo czasu, by swoją (nie)pomyślną historię życia przekuć w dzieło literackie.

O wzniesieniach do wyższych sfer Bilderdijk pisał niejednokrotnie. W swoich metaforach odnosił się do myśli, iż poeta wznosi się między gwiazdy, zostawiając pod sobą całą Ziemię i ludzkość[11]. Cytując za Willemem van den Bergem i Pietem Couttenierem fragment Ody do Napoleona (Napoleon. Ode.):

Neen, d’aardschen dampkring uitgeschoten,

Het aardrijk met den voet te stooten,

Zie daar, het geen den Dichter maakt![12]

Nie, wystrzeliwszy ponad ziemską atmosferę,

Uderzając stopą w ziemię,

Spójrz, to czyni Poetą![13]

Podróż powietrzna została zauważona przez polskich niderlandystów już wcześniej. Krótką informację o niej znajdujemy w ważnym, wspominanym dziele Dąbrówki nt. pisarzy niderlandzkich. Czytamy tam: Pewną wartość ma wciąż nowela Kort verhaal van eene aanmerkelyke luchtreis (1813, Krótka opowieść o osobliwej podróży powietrznej) – o locie na Księżyc, rzecz łącząca tradycję „Somnium Scipionis”[14] i nowożytnej fantastyki[15]. Nic jednak dziwnego, że dziełu temu w biografii Bilderdijka poświęca się tak mało miejsca. Fantastyka na terenach niderlandzkojęzycznych (mimo wzrastającego nią zainteresowania) nadal jest bowiem marginalizowana, a większą uwagę, gdy mowa o bliskich gatunkowo tworach, poświęca się żywo rozwijającej się literaturze młodzieżowej, która naturalnie nierzadko z fantastyki czerpie, przenika przez nią, stanowiąc być może odpowiedni pomost między światem dojrzałej fantastyki oraz literatury wykorzystującej jej motywy oraz popkulturowe ikony.

O fenomenie literatury fantastycznej (tam jednak opisanej jako „proza fantaisystyczna”[16] [sic!]) wypowiada się H.J.M.F. Lodewick. W rozdziale zawiera informację, iż Niderlandczycy jako naród lubują się w realizmie i rzadko pozwalają sobie na podróże do wymyślonych krain czy na obce planety. Równie rzadko fantastyka niderlandzka rezygnuje całkowicie z nawiązania do znanego nam świata[17], aby nie odstraszyć potencjalnego czytelnika. Co ciekawe, w haśle tym, choć autor wymienia kilku znanych pisarzy fantastyki niderlandzkiej, jak np. Belcampo czy Jacques Hamelink, nie znajdziemy informacji o Bilderdijku[18]. Co więcej, mimo iż Bilderdijk z pewnością swym dziełem wpisał się w kanon fantastyki niderlandzkiej, Lodewick nie wspomina o tym tekście nawet we fragmencie opracowania literatury niderlandzkiej poświęconemu temu właśnie wielkiemu poecie. Wskazuje szereg dzieł lirycznych, prozatorskich, dramatycznych, a nawet „owoc jego prywatnych prac dydaktycznych w Lejdzie”[19] – Geschiedenis des vaderlands, samodzielne spojrzenie na historię swego kraju[20].

Korzeni oryginalnego, lirycznego stylu pisarskiego Bilderdijka, nawiązującego do retorycznej, racjonalnej, na swój własny sposób interpretowanej maniery z XVII i XVIII wieku[21], doszukiwać się możemy przede wszystkim w dzieciństwie autora. W związku z nieszczęśliwym wypadkiem, przez który dziesięć najwcześniejszych lat życia zmuszony był spędzić w domu, a jedyną przyjemnością stawała się lektura dzieł naukowych i encyklopedii zgromadzonych przez rodziców intelektualistów, nastąpił rozwój egocentrycznej, acz ciągle poszukującej prawdy duszy Bilderdijka[22]. Obszerna wiedza i przekonanie o własnych racjach wyraźnie przewijają się na kartach Podróży…, choćby i przez samo wprowadzenie narracji pierwszoosobowej oraz brak personalizacji pozostałych bohaterów występujących w tekście. W rzeczywistości poznajemy imię tylko jednej postaci i nie jest to nawet sam narrator (choć przyczyny tego akurat należy doszukiwać się gdzieś indziej), lecz jeden z bohaterów drugoplanowych. Reszta pozostaje nienazwana, podobnie zresztą jak miejsca i czas, w którym rozgrywa się akcja.

Jak wspomina sam narrator, część informacji została utajniona, aby nie sprowadzić na nikogo kłopotów. Być może wyjaśnienie to związane jest właśnie z przymusową emigracją Bilderdijka. Jej polityczne podłoże mogło nie zachęcać autora do zdradzania swojej (mniej lub bardziej prawdziwej) lokalizacji. Przyczyna mogła być też o wiele bardziej prozaiczna – ucieczka przed żoną oraz długami, które zostawił za sobą w Holandii. Biorąc pod uwagę humorystyczny charakter tekstu Bilderdijka[23], taka interpretacja jak najbardziej może okazać się poprawna.

Zabieg ten był o tyle niebezpieczny, iż we wstępie do noweli Bilderdijk zapewnia nas w greckojęzycznym tekście, że tekst przeznaczony jest dla ludzi wykształconych oraz tych, którzy chcą uwierzyć w prawdę inną, niż przedstawiana powszechnie. Biorąc pod uwagę słowa Lodewicka, założyć można, że typowy czytelnik niderlandzki, mocno związany ze światem rzeczywistym, utwór mógłby odebrać nieprzychylnie – wyłącznie jako wyraz czystej fantazji i żartobliwej próby ośmieszenia nauki. I rzeczywiście być może Bilderdijk jako człowiek niesamowicie wykształcony i przeświadczony o swojej wyższości potraktował ten wstęp jako żart[24], choć wiarygodnym zdaje się, iż jest to jedynie figura retoryczna, jak najbardziej zgodna z formułą dziennika czy wstępu do pracy, na której poparcie mamy niewiele dowodów, jedynie własne zapiski, co świadczy o próbie autentyzacji utworu.

Oczywiście na początku XIX wieku ciężko mówić o zróżnicowaniu gatunkowym fantastyki, a szczególnie science fiction. Warto jednak, okiem współczesnych badań i dociekań, spróbować dokładniej zbadać dzieło Bilderdijka, niż tylko przypisując do niego określenie opowiadania lub noweli science fiction, jak to opisują Dąbrówka[25] oraz van den Berg i Couttenier[26].

Choć sam balon opisany przez Bilderdijka najprawdopodobniej przypominał ten, którym fabrykanci papieru Joseph i Jacques Montgolfierowie w 1783 odbyli swój drugi lot, tym razem nad Wersalem w Paryżu[27], z pewnością fantastyczny środek transportu niderlandzkiego autora przekraczał możliwości zwyczajnego balonu. Ich prototyp wzniósł się bowiem na wysokość tysiąca stóp. Bilderdijk swój projekt zaczerpnąć mógł od Jakoba Alexandra Charlesa, którego balon również wzniósł się nad Paryżem w 1783 roku, zasilany jednak nie gorącym powietrzem, a wodorem[28].

Rys. 1. Balon braci Montgolfierów

Rys. 2. Balon Charlesa

Balon narratora w Podróży powietrznej wznosi się o wiele wyżej – sięga krańców atmosfery ziemskiej, by zostać przejętym przez siły przyciągania nieznanego dotąd (pod)księżyca czy też, jak często jest nazywany w tekście, globu lub planety. Według Lindebooma oraz van der Zande szczególną uwagę w science fiction poświęca się właśnie nowym technologiom oraz przewidywaniom ich rozwoju[29]. Balon nie do końca spełnia te kryteria. Zbudowany jest bowiem dokładnie w taki sposób, w jaki przygotowali go francuscy eksperymentatorzy. Na wyjątkowość przedsięwzięcia bohatera wpływa jedynie przypadek, dzięki któremu opuszcza atmosferę, dokonując fascynującego odkrycia. Nie ma tu zatem mowy o świadomym rozwoju nauki czy o przyszłości w ogóle, gdyż pozbawieni jesteśmy w dużej mierze jakichkolwiek wyznaczników czasu. Opowieść dzieje się, zdawałoby się, nigdy i zawsze. Jest to świadomy zabieg, mający ukazać jedną z głównych myśli Bilderdijka, iż nowe, fascynujące odkrycia biorą się zupełnie z przypadku, tak jak zmieniające myślenie całego świata przypadkowe odkrycie Kolumba. O wartościach zawartych w tekście przekonywać nas ma szczegółowe, jak na warunki bohatera, badanie zarówno niebezpiecznego lotu, jak i samego ciała niebieskiego.

Próbując przypasować Podróż powietrzną do jednego z podgatunków science fiction, które proponuje nam Dominika Oramus w swojej pracy O pomieszaniu gatunków. Science fiction a postmodernizm, poświęconej przede wszystkim dziełom późniejszym niż to Bilderdijka, możemy natrafić na pewne trudności. Nowela pozbawiona jest kluczowych elementów, jak wyznaczniki czasu czy charakterystyka postaci, przez co analiza pod względem gatunkowym będzie bardzo ograniczona. Moglibyśmy bowiem pokusić się o założenie, iż Podróż powietrzna należy do SF kontaktowej[30], mimo że w tekście nie ma mowy o spotkaniu żywej istoty rozumnej, choć natrafiamy na pewne poszlaki. Problemem pozostaje jednak to, czy napotkana istota rzeczywiście była obca. Z założeń narratora wynika raczej, iż był to niegdysiejszy mieszkaniec Ziemi, który, podobnie jak on, zbiegiem okoliczności znalazł się na podksiężycu. Mityczny charakter Abarisa tłumaczy rzeczowo suchą logiką i zręcznym łączeniem faktów z przesłankami.

Nowela nosi także ślady fantastyki socjologicznej[31], nawiązując do struktur społecznych obecnych w czasach współczesnych narratorowi, który krytycznie odnosi się do ludzi wątpiących w naukę oraz jej przypadkowość. Komentuje również zachowania myślicieli, czy raczej całą kulturę starożytną, którą dzisiaj sławimy, a która w rzeczywistości jest równie powierzchowna (lub niezbadana) i stanowi jedynie odtworzenie tego, co stworzyły ludy wcześniejsze. Przedstawiona zostaje bowiem dość szczegółowa, jak na tak krótkie dzieło, analiza tego, w jaki sposób starożytni postrzegali i tłumaczyli niewyjaśnialne w ich czasach zjawiska. Pokazano również zależności między ludami, o których nie wspomina się już na lekcjach historii, stanowiących rzeczywiste podwaliny naszej kultury i sztuki. Zapoczątkowana zostaje nawet próba dociekań na temat Raju oraz jego przyziemnej natury. Definicja Oramus zakłada jednak zajrzenie w struktury przyszłości, nie zaś analizę tego, co było dawniej. W tym wypadku powinniśmy pozwolić Bilderdijkowi na przekroczenie progu definicji. Bowiem czy Scytowie i Abaris nie są nam tak obcy, jak Marsjanie i Dalekowie? Co więcej, narrator analizuje także, choć o wiele bardziej pobieżnie, możliwe scenariusze wydarzeń na podksiężycu oraz prawdopodobny los, jaki spotkał Abarisa oraz jemu podobnych.

Podróż…, nie będąc intencjonalnie pisana wedle ram jednego podgatunku science fiction, przypomina przede wszystkim Niezwykłą podróż Juliusza Verne’a[32]