Płeć mózgu. O prawdziwej różnicy między mężczyzną a kobietą ebook

MOIR JESSEL płeć mózgu

biblioteka myśli współczesnej

PRINTED IN POLAND

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1998 r.

Wydanie drugie dodruk

Ark. wyd. 14,3. Ark. druk. 18,75

Papier offset, kl. III 70 g, 82 x 104 cm

Druk i oprawa: Wojskowa Drukarnia w Gdyni

Oboje byli zaintrygowani tym, czego się w trakcie tej pracy dowiadywali. Były tam wszystkie składniki dobrego programu telewizyjnego. A tymczasem okazało się, że napisali książkę.

Jednakże wszystkie te porównania odnoszą się do wartości przeciętnych. Mężczyzna może uzyskać wynik powyżej 60 punktów, a mimo to mieć mózg męski. Kobieta może uzyskać poniżej 50 punktów, a mimo to mieć mózg kobiecy. Istnieją różnice głębsze niż te, które ujawniają się w tak prostym teście. I te właśnie różnice musimy zbadać.

Tytuł oryginału

BRAIN SEX. THE REAL DIFFERENCE BETWEEN MEN AND WOMEN

Okładkę projektował MACIEJ URBANIEC

Copyright © Anne Moir & David Jessel, 1989 The morał right of the author has been asserted

© Copyright for the Polish edition by Państwowy Instytut Wydawniczy 1993

ISBN 83-06-02321-8

jego sterem. Jest także nawigatorem, bo tylko ona ma mapę i wie, gdzie są skały. Jeżeli kobieta zaniepokojona jest swoją pozycją w związku albo nawet w życiu, może przywołać i wykorzystać te umiejętności właściwe tylko jej płci.

W małżeństwie źle się dzieje wówczas, gdy kobieta i mężczyzna nie uznają swoich komplementarnych odmienności albo zaczynają mieć do siebie o to pretensje.

SPIS RZECZY

Anne MOIR David

pleć mózgu

o prawdziwej różnicy między mężczyzną a kobietą

Przełożyła

Nina Kancewicz-Hoffman

BPDzięlnicy Żoliborz

<pożyczalnia nr 13«

6796

Państwowy Instytut Wydawniczy

Anne Moir jest i vyksztahenia genetykiem. Pracuje jako dzi mikarka radiowa i telewizyjna w ondynie.

David Jessel jest dziennikarzem, autorem programów telewizyjnych BBC.

Mieszka w Londynie.

Do swej wspólnie napisanej książki przez wiele lat gromadzili naukową dokumentację będącą argumentem w sporze o genetyczne bądź społeczne uwarunkowanie różnic psychiki kobiet i mężczyzn.

BIBLIOTEKA MYŚLI

WSPÓŁCZESNEJ

Tytuły roku 1997

Richard Dawkins Ślepy zegarmistrz czyli jak ewolucja dowodzi,

że świat nie został zaplanowany

Irenaus Ei l-Eibesfeldt Miłość i r nawiść Historia n uralna

e) mentar ych sposobów zachowania się irnest G ilner

Postmodernizm, rozum i religia

Antoni Hoffman Wokół ewolucji

Anne Moir, David Jessel Płeć mózgu O prawdziwej różnicy między mężczyzną a kobietą

Peter Singer O żv iu i śmierci Upa ik etyki tradycyjnej

Basi m Tibi

Fundamentalizm religijny

Alvin Toffler Trzecia fala

Konrad Waloszczyk Planeta nie tylko ludzi

agresję i poczucie hierarchii, te zawody zaczynają być uznawane za zawody drugiej kategorii. Biologia kieruje dziewczęta ku określonym rodzajom prac. To tylko uprzedzenia dewaluują istotę tych zajęć.

Ujawnia się wcześniej już zdeterminowany układ. Mężczyźni zajęci przedmiotami, teoriami i władzą, kobiety bardziej zatroskane ludźmi, związkami między nimi i problematyką moralną.

Przy tak odmiennych priorytetach możliwość nieporozumień jest ogromna. I to właśnie sprawia, że związki między płciami - temat następnych rozdziałów - są tak fascynujące, a zarazem frustrujące.

R. H. Turner, Some aspects of womens ambition, [w:] „American Journal of Sociology", LXX, listopad 1964 (nr 3), s. 271-285. S. Witleson, Exchange on Gender, [w:] „The New York Review", 24

października 1985, s. 53-55.

B. Vetter, Working women scientists and engineers, [w:] „Science", 1980 (207), s. 28-34.

ZAKOŃCZENIE

A. Fausto-Sterling, Myths of Gender, Basic Books, New York 1985.

B. Friedan, „New Statesman", 23 września 1977.

S. Goldberg: zob. Bibliografia ogólna.

M. Levin: zob. Bibliografia ogólna.

D. McGuinness: zob. bibliografia do rozdz. 1.

K. Millet, Sexual Politics, Virago, London 1977.

R. R es tak: zob. Bibliografia ogólna.

J. Richards, The Sceptical Feminist, Routledge and Kegan Paul, Boston 1980.

A. Rossi: zob. bibliografia do rozdz. 7, 9, 11.

L. Tiger: zob. bibliografia do rozdz. 11.

W. Velle: zob. Bibliografia ogólna.

S. Witleson: zob. bibliografia do Exchange on Gender, rozdz. 3.

miotom inną wartość, nie byłoby zaskakujące."40 Jak widzieliśmy, w okresie dorastania kobiety i mężczyźni przywiązują inną wagę do różnych aspektów życia.41 Kobiety prześcigają mężczyzn w podkreślaniu tego, co estetyczne, społeczne i religijne. Świat mężczyzn jest teoretyczny (zainteresowanie intelektualnym dążeniem do prawdy), ekonomiczny (zainteresowanie rzeczami użytecznymi i praktycznymi) i polityczny (zainteresowanie władzą lub wpływem na ludzi).

Kobiety i mężczyźni wnoszą do wykonywanej przez siebie pracy odmienne, często uzupełniające się, umiejętności. Byłoby dobrze wykorzystać z pożytkiem te połączone talenty.

40 Zob. K. B. Hoyenga, K. Hoyenga, 315.

41 Zob. C. Gilligan; C. Hutt, 119-121.

kuli powodują wszelkiego rodzaju problemy językowe. Lewa strona kontroluje także logiczne, uporządkowane procesy myślowe.

Prawa półkula to centrum informacji wizualnych i relacji przestrzennych. Osoba z uszkodzoną prawą półkulą często traci poczucie kierunku, czasem nawet tak dalece, że gubi się we własnym domu. Strona prawa jest także odpowiedzialna za odbiór „ogólnego obrazu", to znaczy podstawowych kształtów i wzorów. Kontroluje ona abs-

Zwyczajna, genetyczna determinacja płci

męzczyzna

9

OSTRE EFEKTY HORMONALNE MENSTRUACJI

NORMALNE EFEKTY HORMONALNE MENSTRUACJI

Przypadek Genie

Przypadek Juana, nee Juanita

Przypadek Colina

Przypadek Jima

Przypadek Jane

Przypadek Mandy

Przypadek Catherine

Przypadek Ginette

Przypadek Caroline

+

9

jaja:

22 chromosomy -l- X

22 chromosomy + X lub

22 chromosomy -i- Y

chłopiec

dziewczynka

Zarys topografii mózgu

c

został on uszkodzony. Stwierdzono, że poszczególne obszary mózgu kontrolują określone funkcje.

Obecnie wiadomo już, że lewa strona mózgu odpowiada przede wszystkim za sprawności werbalne i za szczegółowe, uporządkowane przetwarzanie informacji. A więc mówienie, pisanie i czytanie są w znacznym stopniu pod kontrolą lewej półkuli mózgowej. Uszkodzenia lewej pół-

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa tel. (0-22) 826 02 01 (do 05), fax 826 15 36

ZAPRASZAMY DO NASZYCH

PUNKTÓW SPRZEDAŻY W WARSZAWIE

Księgarnia firmowa, ul. Foksal 17,

czynna w dni powszednie 10.00 - 19.00 i w soboty 10.00 - 14.00 tel. (0-22) 826 02 01 (do 05) w. 204, 266 Magazyn hurtowy, al. Prymasa Tysiąclecia 83,

godz. 8.00 - 15.00 tel. (0-22) 632 46 11 w. 291,226 Magazyn hurtowy, ul. Kolejowa 8/10,

godz. 8.00 - 15.00 tel. (0-22) 631 63 56

Dział Handlowy, al. Prymasa Tysiąclecia 83,

godz. 8.00 - 15.30 tel./fax (0-22) 632 67 01

UDZIELAMY INFORMACJI O NAJBLIŻSZYCH PLANACH WYDAWNICZYCH

Dział Promocji i Marketingu, ul. Foksal 17,

godz. 8.00 - 15.30 tel. (0-22) 826 02 01 (do 05) w. 210, 214

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową - Klub Dobrej Książki Całodobowa automatyczna informacja telefoniczna:

przyjmowanie zamówień stałych członków Klubu nowości wydawnicze i aktualna oferta handlowa zapowiedzi wydawnicze

zgłoszenia osób zainteresowanych wstąpieniem do Klubu

(średni czas połączenia wynosi 1 min.)

koszt połączenia dla całego kraju - tylko 1,70 zł/min. w tym VAT

Hormonalna determinacja płci

chłopiec

sześciotygodniowy płód brak dopływu hormonów

ciami rozwojowymi. Jedynie przyglądając się powstawaniu błędów w rozwoju naukowcy mogli odtworzyć obraz tego, co dzieje się w rozwoju normalnym. Badania te wykazały, że hormony męskie są decydującym czynnikiem w determinowaniu płci dziecka. Jeżeli płód płci żeńskiej, genetycznie XX, poddany jest wpływowi hormonów męskich, dziecko po urodzeniu wygląda jak normalny noworodek płci męskiej. Jeżeli płód płci męskiej, genetycznie XY, pozbawiony jest hormonów męskich, narodzone dziecko wygląda jak normalny noworodek płci żeńskiej.

Podczas pierwszych tygodni w łonie matki malutki płód nie jest w sposób widoczny miniaturową dziewczyn-

płynniej i lepiej mówią.1 Odkrycie to stanowi dodatkowe wyjaśnienie werbalnej sprawności kobiet. Ale czy ciało modzelowate nie wyjaśnia jeszcze jednej tajemnicy, czy nie dostarcza ono cokolwiek prozaicznego rozwiązania zagadki kobiecej intuicji? Czyżby właściwa kobiecie zdolność do łączenia i wiązania z sobą większej ilości informacji, niż jest to w stanie zrobić mężczyzna, wynikała nie z jej sił czarnoksięskich, lecz jedynie z lepszego systemu łączy? Ponieważ kobiety na ogół lepiej rozpoznają emocjonalne odcienie głosu, gestykulacji i mimiki twarzy, krótko mówiąc - całą gamę informacji zmysłowych, mogą

którzy byli mężczyznami i kobietami przed nimi. Jeżeli nasz świat jest seksistowski, to stało się tak dlatego, że kobiety i mężczyźni, którzy go tworzyli przed nami, zachowywali się w sposób, który nazwalibyśmy seksistow-skim. Przebudowanie go według zasad nieseksistowskich wymaga aktywnego wysiłku, ponieważ jest to działanie niezgodne z naturą. Może to być nakaz polityczny i społeczny, ale takie nakazy nie decydują o budowie mózgów. Zdecydować o niej mogą jedynie hormony.

Jesteśmy dopiero u bram szkoły, a dzieci już są małymi kobietami i małymi mężczyznami - już, choć najistotniejsze mechanizmy organizmu dopiero zostaną uruchomione. Bo dojrzewanie, a wraz z nim wydzielanie i rozchodzenie się hormonów, stanowi na razie odległą perspektywę. Do tej pory przyglądaliśmy się projektowaniu i rozwojowi dwu odrębnych silników; teraz zobaczymy, co się dzieje po dostarczeniu paliwa i włączeniu zapłonu. Bo choć różnice między chłopcami a dziewczynkami w wieku szkolnym są ogromne, znaczące i nieodwracalne, to największa zmiana dopiero nadchodzi.

ZAKOŃCZENIE

Kiedy nasza przyjaciółka - znana feministka - usłyszała

0 tej książce, oczy jej się zwęziły i, nie bez groźby w głosie, powiedziała: „Niech no tylko spróbuje być niedobra."

Założyła ona, podobnie jak wiele innych osób, że ponieważ jest to książka o różnicach seksualnych, musi być ona w jakiś sposób skierowana przeciw kobietom.

Rozplątując te z góry przyjęte założenia (bo jesteśmy przekonani, że jest to okropna plątanina), doohodzimy do wniosku, że pogląd społeczny i polityczny głoszący, że kobiety i mężczyźni powinni być tak samo traktowani, jest w pewnym sensie oparty na przekonaniu, że kobiety

1 mężczyźni są tacy sami. Tak jednak nie jest. Nie ma już żadnego innego usprawiedliwienia, poza lenistwem umysłowym, by wierzyć, że

wiele z powszechnie uznawanych różnic między płciami co do ich roli, temperamentu, nie mówiąc już o statusie, ma naprawdę podstawy bardziej kulturowe niż biologiczne. 2

Ta książka nie podaje recept. Wyjaśnia jedynie, co różni mózgi obu płci, i stara się powiązać te różnice z da-4. ODMIENNOŚCI DZIECIŃSTWA

Każda z płci ma właściwą sobie umysłowość już w momencie narodzin. Wrodzone różnice w strukturze mózgu oznaczają, że od niemowlęctwa przez całe dzieciństwo drogi mężczyzny i kobiety rozchodzą się coraz bardziej. Biologia - wzmacniana przez postawy społeczne, które skądinąd mogą mieć biologiczne podłoże - sprawia, że los kobiet i mężczyzn jest odmienny; wyposaża ich w odmienne dążenia, ambicje i zachowania.

Jak już widzieliśmy, niemowlę przychodzi na świat z mózgiem o określonych dla jego płci skłonnościach. Choć mózg ten ma przed sobą długi okres wzrostu, jego zasadniczy schemat budowy został już zaplanowany, podstawowa sieć połączeń ustalona.

On lub ona przychodzą na świat z właściwymi sobie, genetycznymi i hormonalnie zapośredniczonymi [...] skłonnościami behawioralnymi i z wrodzonymi wzorami zachowań [...].3

Wrodzone predyspozycje ulegają wzmocnieniu w miarę jak mózg reaguje na otaczający go świat. Kiedy dorastamy, interakcja między odbieranymi przez nas wrażenia-wyższy poziom w momencie owulacji, czyli uwolnienia komórki jajowej, a potem jego poziom zaczyna opadać. W miejscu, gdzie pierwotnie wzrastało jajeczko, rozpoczyna się wówczas wytwarzanie drugiego podstawowego hor monu - progesteronu. Zadaniem progesteronu jest przede wszystkim stworzenie warunków do rozwoju zdrowej i udanej ciąży. Następnie poziom obu hormonów - estrogenu i progesteronu - stopniowo rośnie, aż równocześnie osiągną następne maksimum, a potem gwałtownie opada krótko przed rozpoczęciem menstruacji. Jeżeli jednak jajeczko zostało zapłodnione, poziom obu hormonów pozostaje wysoki.

Powszechnie się dzisiaj przyznaje, że z fazami cyklu menstruacyjnego skorelowane są regularne zmiany osobowości, prowadzące u niektórych kobiet do prawdziwej huśtawki nastrojów, od „wysoce optymistycznych" do „wysoce pesymistycznych", zupełnie niezależnie od okoli-5. DOJRZEWANIE MÓZGU

Ponieważ hormony odmiennie kształtują mózgi chłopców i dziewczynek, już w dzieciństwie tworzy się między nimi pewien dystans. W okresie dojrzewania przekształca się on w przepaść.

W momencie gdy rozpoczyna się proces dojrzewania płciowego, organizm ludzki ma już za sobą stadium projektu. Teraz hormony podejmują swoją drugą rolę, dostarczając paliwa, mocy i informacji mózgowi, a co za tym idzie - naszym ludzkim zachowaniom. Zmiany są tak ogromne, że poświęcimy im dwa rozdziały: jeden temu, jak zachowania męskie i kobiece coraz bardziej się od siebie różnią, drugi temu, w jaki sposób hormony wpływają na odpowiednie umiejętności i uzdolnienia kobiet oraz mężczyzn.

Reakcje ludzkie wobec oddziaływania hormonów na mózg są bardziej skomplikowane niż reakcje szczurów, myszy czy małp. Dzieje się tak, ponieważ inteligencja człowieka osiągnęła stadium, w którym zyskaliśmy większą kontrolę nad emocjami, a zatem w mniejszym stopniu jesteśmy niewolnikami naszej biologii. Ale nikt z nas nie może całkowicie odrzucić swego dziedzictwa biologicznego.

wartości, które tym sprawom przypisujemy. Odmienność percepcji, ujawniona czy to w stosunkach z dzieckiem, czy też w kwestii zmywania naczyń, może spowodować napięcia i spory. Zaprzeczanie istnieniu tych różnic powoduje dalsze narastanie konfliktu. „Aha, w porządku, jeśli to jest dla ciebie tak cholernie ważne, zrobię to tak, jak chcesz" - jest denerwujące, bo opiera się na założeniu, że to „jak chcesz" jest nieważne.

Tak jak w przypadku większości różnic między płciami opisanych w tym i w innych rozdziałach, kluczem do pokojowej koegzystencji, podobnie jak w polityce, jest dyplomacja i, w mniejszym stopniu, negocjacje. W mniejszym stopniu, ponieważ negocjacje mogą doprowadzić do zmniejszenia zapasów broni nuklearnej, ale nie mogą wymazać podstawowych różnic ideologicznych. Nie ma wojny płci, nawet zimnej wojny. Ale pod pewnymi zasadniczymi względami występuje między płciami podstawowa niezgodność. Wiele udanych małżeństw stanowi hołd dla przewagi kobiet w sferze dyplomacji społecznej. Być może więcej byłoby małżeństw udanych pod każdym względem, gdyby mężczyźni nabyli choćby tę jedną kobiecą umiejętność.

10. DLACZEGO MATKI NIE SĄ OJCAMI

Mówi się, że nic nie zbliża kobiet i mężczyzn bardziej niż wspólne doświadczenie rodzicielstwa. W rzeczywistości okazuje się zazwyczaj, że - ze względu na odmienne spojrzenie każdego z partnerów na to doświadczenie - niewiele spraw dramatyczniej ujawnia różnicę między kobietami a mężczyznami.

Niezależnie od tego, jakie może to przynieść rozczarowanie oddanemu ojcu, w związku matki i niemowlęcia jest coś wyjątkowego. Żadne ze znanych nam społeczeństw nie pozbawia matki roli najważniejszego opiekuna. Socjologowie przeprowadzili eksperymenty, w których ojców zachęcano do aktywniejszego udziału w zajęciach szkół naturalnego rodzenia. W innych doświadczeniach niemowlęta miały kontakt z wieloma opiekunami.4W pierwszym przypadku okazało się po paru tygodniach, że mimo większego zaangażowania ojców, jednak to matki były znacznie bliższe dzieciom. W drugim - dzieci były zagubione i domagały się powrotu swoich naturalnych matek.

Przywiązanie kobiety do niemowlęcia jest, jak się wydaje, wrodzone, natomiast przywiązanie mężczyzny jest 6. RÓŻNICA UZDOLNIEŃ

Okres dojrzewania gwałtownie różnicuje zachowania i postawy społeczne dziewcząt i chłopców. Oddziaływanie hormonów odgrywa też rolę w ujawnianiu się różnic w ich uzdolnieniach i możliwościach umysłowych. Wiemy, że chemia w znacznym stopniu decyduje o strukturze mózgu i rozmieszczeniu w nim jego funkcji. Nie powinno zatem być dla nas zaskoczeniem stwierdzenie, że różnice w narządzie myślenia mają wpływ na to, nad jakimi sprawami chcemy się zastanawiać i jak dobrze umiemy nasz umysł do nich zastosować.

Jeden z czołowych duńskich psychologów uważa, że działanie hormonów płciowych na mózg i pozostałą część centralnego systemu nerwowego ponosi „ostateczną odpowiedzialność biochemiczną za wytwarzanie odmiennych ról płciowych oraz związanych z płcią różnic w zainteresowaniach i stylu poznawczym [...]. Wszystkie te cechy zależą od tego, czy hormony płciowe były, czy nie były obecne we właściwym miejscu, we właściwym czasie i we właściwej ilości." 5

Wiemy już, jak ważną rolę odgrywają hormony w kształtowaniu mózgu przez swą obecność we właści-7. SERCA I UMYSŁY

Hoggamus Higgamus, men are polygamous, Higgamus Hoggamus, women are monogamous

[Hoggamus Higgamus, mężczyźni są poligamiczni, Higgamus Hoggamus, kobiety są monogamiczne]

(zanotowane przez filozofa-naukowca Williama Jamesa pod eksperymentalnym wpływem tlenku azotu)

Na ogól kobiety i mężczyźni są dla siebie nawzajem fizycznie pociągający z powodu swoich odmienności. Gdy poprosić jakąkolwiek grupę mężczyzn z jakiejkolwiek kultury, aby ocenili atrakcyjność kobiety, to najczęściej wypowiedzą się za figurą, która jest wygięta tam, gdzie oni są płascy, delikatna tam, gdzie oni są potężni i - choć to może jest problem tyleż estetyki, co rozważań naukowych - szeroka tam, gdzie oni są wąscy. Podobnie, choć a re-bours, wypowiedzą się kobiety, wyrażając swe preferencje dla mężczyzn o sylwetce zwężającej się od szerokich ramion ku wąskim biodrom. Wiele jest od tej reguły wyjątków, ale ogólna zasada się potwierdza.6

Oczekujemy jednak, że pod każdym innym względem płcie są dla siebie atrakcyjne z powodu swoich podobieństw. Każdy pracownik biura matrymonialnego będzie się starał dobrać intelektualiście podobną mu partner-3. PŁEĆ W MÓZGU

Tym, jacy jesteśmy, jak się zachowujemy, jak myślimy i czujemy, nie kieruje serce, lecz mózg. Natomiast na mózg, jego strukturę i funkcjonowanie, wpływ mają hormony. Skoro zarówno struktura mózgu, jak i hormony są u mężczyzn i kobiet różne, to nie powinno nas zaskakiwać, że mężczyźni i kobiety za^łu^wują się odmiennie. Zrozumienie dokładnych relacji między strukturą mózgu, hormonami i zachowaniami pozwoli nam zbliżyć się do rozwiązania niektórych z najbardziej fascynujących zagadek ludzkości. Stoimy dzisiaj u progu tego odkrycia.

Pierwszy krok stanowiło ustalenie, że wpływ hormonów na mózg jest dwustopniowy. Podczas rozwoju mózgu w łonie matki hormony kontrolują powstawanie schematu sieci neuronów. Później, w okresie dojrzewania, hormony ponownie odwiedzą mózg, aby uruchomić sieć, którą wcześniej stworzyły. Ich działanie przypomina proces fotografowania: w łonie matki produkowany jest negatyw, który zostaje wywołany dopiero w momencie powrotu tych chemicznych nośników informacji w okresie dojrzewania. Różnice w zachowaniach ludzi uzależnione są od interakcji między hormonami a mózgiem.

W następnej fazie badań należało wykryć, czy różnice

WSTĘP

Mężczyźni różnią się od kobiet. Obie płcie są sobie równe jedynie ze względu na wspólną przynależność do tego samego gatunku - Homo sapiens. Utrzymując, że ich skłonności, uzdolnienia czy zachowania są takie same, budujemy społeczeństwo oparte na biologicznym i naukowym kłamstwie.

Płcie są od siebie odmienne, ponieważ mózgi kobiet i mężczyzn różnią się od siebie. Mózg, narząd najważniejszy tak dla ludzkich emocji, jak i działań, jest u nich skoastmowany odmiennie. Przetwarza on informacje w różny sposób, co daje w efekcie odmienne postrzeżenia, preferencje i zachowania.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat nastąpiła eksplozja badań naukowych nad tym, co różni obie płcie. Lekarze, przyrodnicy, psychologowie i socjologowie pracując niezależnie od siebie dokonali wielu odkryć, które zebrane razem tworzą zadziwiająco spójny obraz. A jest to obraz uderzającej wręcz asymetrii płciowej.

Uzyskaliśmy w końcu odpowiedź na gorzki lament - dlaczego kobieta nie może być nieco bardziej podobna do mężczyzny? Nadszedł czas, by zburzyć społeczny mit, że kobieta i mężczyzna mogą się wymieniać rolami, bo są pod każdym względem tacy sami. Nie we wszystkim są tacy sami.

4. Jesteś w towarzystwie zaprzyjaźnionych z tobą małżeństw. Dwie osoby spośród obecnych mają potajemny romans. Czy wy kryłbyś/wykryła byś ich związek?

a) Niemal zawsze.

b) W połowie przypadków.

c) Rzadko.

5. Jesteś na dużym, czysto towarzyskim spotkaniu. Zostajesz przedstawiony/przedstawiona pięciu nie znanym ci osobom. Czy łatwo będzie ci przypomnieć sobie ich twarze na wspomnienie ich nazwisk następnego dnia?

a) Będziesz pamiętać większość z nich.

b) Będziesz pamiętać tylko niektóre.

c) Rzadko zapamiętasz którekolwiek z nich.

6. Czy łatwe były dla ciebie ortografia i pisanie wy-pracowań we wczesnych latach szkolnych?

a) Obie rzeczy były dość łatwe.

b) Jedna z nich była łatwa.

c) Żadna nie była łatwa.

7. Spostrzegasz miejsce na parkingu, ale musisz wjechać na nie tyłem, a miejsce jest dość wąskie:

a) Szukasz innego miejsca.

b) Wjeżdżasz tyłem... ale uważnie.

c) Nie myśląc wiele, wjeżdżasz tyłem.

8. Po trzech dniach spędzonych w nie znanej ci miejscowości ktoś cię pyta, gdzie jest północ:

a) Jest mało prawdopodobne,< żebyś umiał/umiała ją wskazać.

b) Nie jesteś pewien/pewna, ale mając chwilę czasu zorientujesz się.

c) Wskazujesz północ.

TEST NA PŁEĆ MÓZGU

Wprowadzenie

Można sprawdzić, w jakiej mierze męski lub kobiecy jest twój umysł.

To, w jakim stopniu zachowanie kobiet i mężczyzn jest kobiece lub męskie, zależy od modelu, według którego uformowany jest ich mózg.

Można być kobietą i mieć pewne męskie cechy umysłu, a zależy to po prostu od obecności lub nieobecności hormonów męskich w określonych stadiach ciąży.

1. Słyszysz niewyraźne miauczenie. Jak łatwo możesz zlokalizować kota bez rozglądania się wokoło?

a) Jeśli się zastanowisz, możesz go wskazać.

b) Możesz go wskazać bez zastanowienia.

c) Nie jesteś pewien/pewna, czy mógłbyś/mogłabyś go wskazać.

2. Jak łatwo możesz zapamiętać piosenkę, którą przed chwilą usłyszałeś/usłyszałaś?

a) Jest to bardzo łatwe; możesz zaśpiewać jej kawałek czysto.

b) Możesz ją zaśpiewać czysto pod warunkiem, że jest prosta i rytmiczna.

c) Sprawia ci to trudność.

3. Dzwoni do ciebie osoba, którą spotkałeś/spotkałaś kilka razy. Czy łatwo ci rozpoznać jej głos w ciągu kilku sekund, zanim się przedstawi?

a) Jest to dla ciebie łatwe.

b) Rozpoznałbyś/Rozpoznałabyś głos przynajmniej w połowie przypadków.

c) Sprawia ci to trudność.

8. POD RZĄDAMI MÓZGU

Jedną z najistotniejszych różnic między płciami jest znacznie większa liczba homoseksualistów wśród mężczyzn niż wśród kobiet. Prawdopodobnie 4% (choć Kinsey podawał aż 10%) mężczyzn to homoseksualiści, podczas gdy tylko jedna kobieta na sto jest lesbijką.7

Rzeczywiście, dewiacje seksualne - czy to transwesty-tyzm, voyeurism, ekshibicjonizm czy sadomasochizm - to dziedzina niemal wyłącznie męska. Na 48 przypadków fetyszyzmu seksualnego badanych w roku 1983 wszystkie oprócz jednego dotyczyły mężczyzn. W pewnej amerykańskiej pracy poświęconej preferencjom erotycznym stwierdza się bez ogródek: „W całej niniejszej pracy zajmować się będziemy wyłącznie mężczyznami, ponieważ bez wątpienia większość anomalii seksualnych występuje tylko u mężczyzn."8

Nasza książka poświęcona jest tym różnicom między dwiema płciami, które mają źródło w mózgu. W gruncie rzeczy, jeśli za podstawę przyjąć płeć mózgu i charakter zachowań, a nie tylko zwykłą anatomię, istnieje znacznie więcej płci niż tradycyjne dwie. Zebrane dotychczas dane

1. RÓŻNICE

Sto lat temu obserwacja, że mężczyźni różnią się od kobiet wieloma możliwościami, uzdolnieniami i umiejętnościami, byłaby beznadziejnym truizmem, banalną oczywistością.

Taka uwaga wypowiedziana dzisiaj wywołałaby zupełnie inne reakcje. W ustach mężczyzny oznaczałaby niedostateczną ogładę towarzyską, naiwność w dziedzinie socjopolityki płci, niedopuszczalne braki w potocznej wiedzy albo niezręczną próbę prowokacji. Kobieta ryzykująca taką opinię spotkałaby się z pogardą jako zdrajczyni swojej płci, sprzeniewierzająca się z trudem wywalczonym „zwycięstwom" ostatnich kilkudziesięciu lat, kiedy to kobiety dążyły do osiągnięcia równości pozycji, szans i uznania w społeczeństwie.

W rzeczywistości jednak wszyscy niemal naukowcy i badacze specjalizujący się w tym przedmiocie doszli do wniosku, że mózgi kobiet i mężczyzn są różne. Rzadko zdarza się większa przepaść między tym, co sądzi inteligentna, oświecona opinia publiczna - że kobiety i mężczyźni mają takie same mózgi - a tym, co wie nauka: że tak nie jest.

Nadając swemu artykułowi naukowemu tytuł: „Czy rzeczywiście mózgi kobiet i mężczyzn są różne?", kanadyjska badaczka przyznała jednocześnie, że odpowiedź na

RÓŻNICE W ORGANIZACJI MÓZGU

FUNKCJA

LOKALIZACJA W MÓZGU

i EFEKT

mechanizmy

M: przód i tył

większe rozprosze

języka

lewej półkuli

nie ośrodków

(mowa, gra

K: przód lewej

większe skupienie

matyka itp.)

półkuli

ośrodków

słownictwo

M: przód i tył

większe skupienie

definiowanie

lewej półkuli

ośrodków

słów

K: przód i tył

większe rozprosze

obu półkul

nie ośrodków

postrzeganie

M: prawa półkula

większe skupienie

wzrokowo-

ośrodków

- przestrzenne

K: obie półkule

większe rozprosze

nie ośrodków

emocje

M: prawa półkula

większe skupienie

ośrodków

K: obie półkule

większe rozprosze

nie ośrodków

M: mężczyźni

K: kobiety

stwierdzili, że pewien istotny obszar ciała modzelowatego jest u kobiet grubszy i bardziej bulwiasty niż u mężczyzn. Jako całość to podstawowe centrum wymiany informacji jest, w proporcji do całkowitej wagi mózgu, większe u kobiet niż u mężczyzn. A jego odmienność u obu płci daje się precyzyjnie zaobserwować.

Kobiety mają większą liczbę połączeń tworzących ciało modzelowate, łącznik między obiema półkulami. Oznacza to, że między prawą i lewą stroną kobiecego mózgu następuje wymiana większej ilości informacji.

Ostatnie badania wykazały natomiast, że im więcej ludzie mają połączeń między lewą i prawą półkulą, tym

Chłopiec bardziej spontanicznie angażuje się w zadania doskonalące umiejętności przestrzenne, dziewczynka częściej się włącza w doświadczenia wzmacniające zdolności interpersonalne.9

Chłopcy chcą badać teren, przestrzeń i przedmioty, ponieważ ukształtowanie mózgu ukierunkowuje ich na te właśnie aspekty środowiska. Dziewczynki lubią mówić i słuchać, ponieważ ich mózgi są zaprojektowane do lepszego wykonywania tych właśnie czynności.

PRZEDSZKOLE

W pewnym okresie sądziłam, że nie byłoby bezpiecznie wysłać Andrew do przedszkola. Nie byłoby to także w porządku wobec wychowawców i innych dzieci. Był taki destruktywny. Czasem bolało mnie bardzo, że wydawał się nie mieć dla mnie - swojej matki - ani chwili czasu. Gotowa jestem przysiąc, że były takie chwile, kiedy z radością wymieniłby mnie na jeszcze jedną ciężarówkę do zabawy.

W okresie wczesnego dzieciństwa sposób zabawy jest u obu płci odmienny. Według jednej z angielskich prac, chłopcy znikają na placu zabaw, gdy tylko powiedzą matce „do widzenia" w drzwiach przedszkola (co zajmuje dziewczynkom przeciętnie 92,5 sekundy, a chłopcom 36 sekund).10 Tam bawią się energiczniej i zajmują znacznie

BIBLIOGRAFIA

BIBLIOGRAFIA OGÓLNA

D. Barash, Sociobiology: The Whispering Within, Souvenir Press, London 1980.

J. M. Bardwick, The Psychology of Women, Harper & Row, New York 1971.

F. A. Beach (ed.)i Humań Sexuality in Four Perspecłives, Johns Hopkins University Press, Baltimore 1976.

G. J. de Vries, J. P. C. de Bruin, H. B. M. Uyling, M. A. Corner (eds.), Sex Differences in the Brain: The Relation between Structure and Function, „Progress in Brain Research", 61, Elsevier, Amsterdam 1984.

D. de Wied, P. A. van Keep (eds.), Hormones and the Brain, MTP Press, Lancaster 1980.

J. Durden-Smith, D. de Simone, Sex and the Brain, Pan Original, London 1983.

H. Ellis, Man and Woman, William Heinemann (Medical Books), London 1934.

H. J. Eysenck, The Ineąuality of Man, Tempie Smith, London 1973.

B. M. Foss (ed.), Sex Differences: Psychology Survey No. 1, Allen and Unwin, London 1979.

R. C. Friedman i in. (eds.), Sex Differences in Behaviour, John Wiley & Sons, New York 1974.

J. E. Garai, A. Scheinfeld, Sex differences in mental and behavioural traits, [w:] „Genetic Psychology Monographs", 1968 (77), s. 169-299.

S. Goldberg, The Inevitability of Patriarchy, Tempie Smith, London 1977.

R. W. Gow, B. S. McEwen, Sexual Differentiation of the Brain, Massachusetts Institute of Technology Press, Cambridge, Mass., 1980.

L. J. Harris, Sex differences in spatial ability: possible environmental, genetic and neurological factors, [w:] M. Kinsbourne (ed.), Asymmet-rical Function of the Brain, Cambridge University Press, 1978, s. 405-522.

L. J. Harris, Sex-Related Variations in Spatial Skills, [w:] L. S. Li ben

nia i nastają na dotrzymywanie umów, dotyczących rozmieszczenia rakiet nuklearnych.

Istnieje tragiczny, niepisany podtekst debaty nuklearnej: większość mężczyzn jest przekonana, że broń atomowa daje im najlepszą od wieków szansę, iż nie umrą w błocie od ostrej i zardzewiałej broni. Ale wraz z bronią nuklearną wojna stała się sprawą znacznie bardziej osobistą dla kobiet: po raz pierwszy także je i ich dzieci czeka w niej prawdopodobnie śmierć tak marna, jak ta, która zawsze była udziałem mężczyzn.

W przeszłości kobiety nie mogły zmienić męskich wartości rządzących światem; te z nich, które mogły osiągnąć taką pozycję w hierarchii władzy, by mieć na to wpływ, były tymi właśnie wartościami przesiąknięte, czerpały z nich motywację. Dzisiaj coraz więcej kobiet odnosi sukces, najczęściej w przedsiębiorstwach, które same stworzyły, a w których mogą same stanowić lub zmieniać reguły. Jednocześnie inteligentne przedsiębiorstwa zaczynają doceniać łagodniejsze metody zarządzania: przekonują się, że biznesmen, który zaniedbuje żonę i zdrowie dla firmy, niekoniecznie jest tym koniem, na którego należy stawiać. Kobiece cnoty wydają się korzystne w interesach.

Ale na razie zdali sobie z tego sprawę jedynie najinteligentniejsi biznesmeni.

Połowa więźniarek odpowiada za przestępstwa popełnione w tych właśnie okresach. Pewna barmanka, skazana dwadzieścia sześć razy, przygniatającą większość swoich przestępstw popełniła w okresie odpowiadającym premen-strualnej fazie jej cyklu. Stwierdzono także, że większość więźniarek zachowujących się w więzieniu brutalnie i wymagających w związku z tym przeniesienia do cel o najwyższym stopniu bezpieczeństwa znajdowała się w momencie incydentu w fazie premenstrualnej.11 Przypadki samobójstw, przemocy, a u kobiet pilotów - katastrof samolotowych są w tym okresie znacznie częstsze. Jak stwierdza podstawowa praca poświęcona tej dolegliwości:

Zmiany psychiczne występujące w tej fazie cyklu menstruacyjnego mogą mieć poważne konsekwencje dla podatnej na nie kobiety - a także dla całego społeczeństwa. Nie należy ich więc traktować jako nieistotnego utrapienia.12

1

Informacje uzyskane w rozmowie z M. Hines.

2

Zob. K Millet, 28.

3

Zob. M. Diamond.

4

Zob. A. S. Rossi, 1985.

5

Zob. H. Nyborg, 1983.

6

Zob. G. D. Wilson, D. K. B. Nias, 30.

7

Zob. A. Comfort; R. Langevin; G. D. Wilson; G. D. Wilson, D. K. B. Nias, 92-95, 104-107.

8

Zob. R. Langevin.

9

Zob. L. J. Harris, 1979.

10

Zob. C. Hutt.

11

Zob. K. DaJton; P. K. Messant; K. E. Moyer, 1974 i Yiolence, 1987, 78-79.

12

Zob. F. T. Meleges, D. A. Hamburg.

Zob. M. H. Stone.

Zob. L. Tiger, J. Shepher.

OSTRE EFEKTY HORMONALNE MENSTRUACJI

ZMIANY NASTROJU irracjonalne i niekontrolowane

wybuchy gniewu nienawiść do najbliższych gwałtowne reakcje na banalne

prowokacje niezwykłe zachowania społeczne - kradzież, napaść na ludzi

11. KOBIETA I MĘŻCZYZNA W PRACY

Samochód wpadł w poślizg i zjechał z szosy, a obaj pasażerowie, mężczyzna i jego syn, doznali ciężkich obrażeń. Ojciec zmarł w karetce w drodze do szpitala. Syna wzięto wprost na salę operacyjną. Chirurg rzucił okiem na pacjenta i bez tchu powiedział: „Och, nie... to mój syn."

Mamy złośliwego przyjaciela, który tę historyjkę daje jako zagadkę swym znajomym feministkom - jeśli prawdziwy ojciec umarł, jak to możliwe, by pacjent był synem chirurga? Sprawia mu przyjemność, że wiele z nich uznaje to za zagadkę: Może chirurg jest ojczymem chłopca? - pytają konstruując najróżniejsze, skomplikowane układy pokrewieństwa, póki nie zdadzą sobie sprawy, że chirurg jest żoną, matką, kobietą.

Żyjemy w świecie, w którym nie zaskakuje nas już kobieta premier, kobieta sędzia, kobieta rabin czy kobieta pilot. Ale nadal zadziwiająco niewiele kobiet zajmuje najwyższe stanowiska, jeśli wziąć pod uwagę znaczny wzrost liczby wykształconych kobiet.

I tak najprawdopodobniej pozostanie.

Jest to, oczywiście, herezja dla tych idealistów, którzy utrzymują, że ponieważ płcie są identyczne, identyczna edukacja nieuchronnie doprowadzi do równości osiągnięć. Przy najlepszej w świecie woli, kobiety i mężczyźni, 12. UPRZEDZENIA W PRACY

W obecnym stanie rzeczy, nawet jeśli mężczyźni zdecydują się dobrowolnie na kastrację swojego zdominowanego przez wartości macho etosu, kobiety uzyskają jedynie w połowie równe szanse w męskim świecie pracy zawodowej. A jeśli można być czegokolwiek pewnym w kwestii etosu macho, to tego, że nie ma zamiaru dać się dobrowolnie wykastrować.

Jednakże czysty rozsądek ekonomiczny może zmianę etosu pracy narzucić - i, choćby była to bolesna operacja, mężczyźni, kobiety i przedsiębiorstwa, dla których wszyscy pracują, odniosą z tego korzyść.

Ale do niczego nie dojdzie, dopóki nie wyjaśnimy pewnych błędnych pojęć na temat obu płci w pracy, zaczynając znów od podstaw odmienności między nimi.

„Wall Street Journal" napisał kiedyś o karierach zawodowych kobiet, że są one „sabotowane przez macierzyństwo", wykazując się w tych paru słowach wieloma błędami w rozumowaniu. Po pierwsze, wiele kobiet nie traktuje wycofania się ze świata płatnej pracy jako katastrofy - dom i rodzina to zajęcie dające satysfakcję i zadowolenie. Po drugie, macierzyństwo samo w sobie jest już zawodem, co łatwo stwierdzi każdy dziennikarz samotnie wychowujący dziecko. I po trzecie, nawet najbardziej nie-2. NARODZINY RÓŻNICY

Dopiero w sześć lub siedem tygodni po zapłodnieniu mózg nie narodzonego jeszcze płodu zaczyna się kształtować wedle męskiego lub kobiecego wzorca. Procesy zachodzące w ciemnościach matczynego łona w tym decydującym okresie zdeterminują strukturę i organizację mózgu, a to z kolei zdecyduje o charakterze umysłowości. To jedna z najbardziej fascynujących opowieści o życiu i o akcie jego stworzenia - opowieść mało znana, ale teraz w końcu powoli wyłaniająca się w całości.

Część tej historii znaliśmy już od jakiegoś czasu. Wiadomo, że geny, zawierające zakodowany projekt naszych cech indywidualnych, decydują o tym, kto z nas jest kobietą, a kto mężczyzną. Kobiety różnią się od mężczyzn każdą mikroskopijną komórką swego ciała. Bo też każda z nich ma inny zestaw chromosomów w zależności od tego, jakiej jesteśmy płci.

Tożsamość każdego z nas zawarta jest, w formie projektu, w czterdziestu sześciu chromosomach w połowie pochodzących od matki, a w połowie od ojca. Czterdzieści cztery z nich łączą się po dwa, tworząc pary chromosomów determinujące określone cechy cielesne przyszłego człowieka, takie jak kolor oczu czy długość i kształt nosa. Ale ostatnia para jest inna.

Matka wnosi do komórki jajowej chromosom X (X odpowiada w przybliżeniu kształtowi chromosomu).

9. Jesteś w poczekalni u dentysty z paroma osobami tej samej co ty płci. Jak blisko którejś z nich możesz usiąść nie czując się niezręcznie?

a) Mniej niż 15 cm.

b) 15 do 60 cm.

c) Ponad 60 cm.

10. Odwiedzasz nowego sąsiada/sąsiadkę i prowadzicie rozmowę. W tle słychać kapanie z kranu. Poza tym w pokoju jest cicho.

a) Zwróciłbyś/Zwróciłabyś uwagę na ten dźwięk natychmiast i próbował/próbowała go ignorować.

b) Gdybyś zwrócił/zwróciła na niego uwagę, prawdopodobnie byś o tym wspomniał/wspomniała.

c) W ogóle by ci ten dźwięk nie przeszkadzał.

Punktacja

Mężczyźni a) 10 punktów Kobiety: a) 15 punktów

b) 5 punktów b) 5 punktów

c) -5 punktów c) -5 punktów Brak odpowiedzi liczy się za 5 punktów.

Większość mężczyzn osiąga od 0 do 60 punktów.

Większość kobiet osiąga od 50 do 100 punktów.

Wyniki pokrywające się, to znaczy między 50 a 60 punktami, oznaczają zgodność w myśleniu obu płci.

Wyniki mężczyzny poniżej 0 i kobiety powyżej 100 punktów wskazują na mózgi uformowane skrajnie odmiennie od mózgów płci przeciwnej... ale różnice też są atrakcyjne.

Wyniki mężczyzny powyżej 60 punktów mogą wskazywać na kobiece skłonności jego umysłu. Wyniki kobiety poniżej 50 punktów mogą wskazywać na męskie skłonności jej umysłu.

PODZIĘKOWANIA

Nasza książka oparta jest na badaniach prowadzonych przez wielu naukowców z całego świata. Bez ich zapału w dążeniu do poznania prawdy nie mogłaby w ogóle powstać. To przede wszystkim im winniśmy naszą wdzięczność. Szczególnie pragniemy podziękować tym uczonym, którzy cierpliwie odpowiadali na nasze pytania lub przysyłali nam wyniki swoich ostatnich badan. Są to: dr Camilla Benbow, dr Anke Ehrhart, dr Helen Fisher, dr Robert Goy, dr Roger Górski, prof. Lauren Julius Harris, dr Melissa Hines, prof. Doreen Kimura, dr Jane Lancaster, dr Jerry Levy, dr Seymour Levine, dr Ca-therine Mateer, dr Bruce McEwen, dr Dianne McGui-ness, dr Jeanette McGlone, dr Heino Meyer-Bahlburg, prof. Julian Stanley, dr June Reinisch, dr Richard Re-stak, dr Alice Rossi, prof. Walter Stumpf, prof. Lionel Tiger, prof. David Taylor, dr Sandra Witleson i dr Glen Wilson. Nieżyjąca już dr Corinne Hutt, pionierka w badaniach odmienności między płciami, najbardziej się niegdyś przyczyniła do zainteresowania mnie (A. M.) tą kwestią.

Dla tych wszystkich, którzy sami chcieliby się dalej zająć tą problematyką, książka zawiera na końcu szczegółową bibliografię. Obejmuje ona listę pozycji podstawowych oraz opracowania cytowane w przypisach.

Opisane w książce przykłady to nie tyle indywidualne nych - czterysta miesięcy, w których jej emocje, percepcje i doznania zależne są od przypływów i odpływów jej wewnętrznego chemicznego morza.

Objawy ciężkiego napięcia przedmiesiączkowego, inaczej NPM, po raz pierwszy opisane zostały przez Hipo-kratesa w Chorobach kobiet, ale w pełni je udokumentowano i uznano dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku. We francuskim kodeksie karnym dolegliwość ta zakwalifikowana jest jako okresowa choroba psychiczna. W Wielkiej Brytanii obrona dwukrotnie z powodzeniem powołała się na NPM osiągając zmianę kwalifikacji przestępstwa z morderstwa na zabójstwo.

NORMALNE EFEKTY HORMONALNE MENSTRUACJI

ZMIANY NASTROJU nieznaczna depresja

pobudliwość płaczliwość ospałość

ZMIANY STANU FIZYCZNEGO zmęczenie

bóle głowy i gardła zawroty głowy bóle mięśni

Trzeba przyznać, że dla większości kobiet, podobnie jak dla Susannah, objawy związane z cyklem menstruacyjnym to niewiele więcej niż comiesięczny kłopot, ale dla 25% kobiet skutki są znacznie poważniejsze, a dla jednej na dziesięć mogą być naprawdę tragiczne. W jednej z prac wykazano, że blisko 50% nagłych przyjęć kobiet do szpitali (w tym także psychiatrycznych) zdarza się w okresie przedmenstruacyjnym i podczas menstruacji. 6

PRZEDMOWA

Około dwudziestu lat temu Anne Moir, pracująca wówczas nad swoją rozprawą doktorską, przysłuchiwała się wykładowi doktor - teraz już Lady - Mary Warnock, najwyższego autorytetu w intelektualnych sferach Oksfordu. Tezą wykładu było stwierdzenie, że nie ma już dzisiaj żadnego powodu, by kobiety nie osiągały najwyższej doskonałości w matematyce, która do tej pory - nieważne, z jakich przyczyn - stanowiła teren wyłącznie męski.

Pod koniec wykładu Anne Moir wstała i powiedziała, że wszystko, na co natrafia we własnej pracy, prowadzi do wniosku, że kobiety są genetycznie skazane na to, by być gorszymi matematykami - nawet najlepsze kobiety będą zawsze gorsze od najlepszych mężczyzn.

Jej wypowiedź przyjęta została przez kobiece audytorium z pogardą, kpinami i nie skrywaną wrogością. Anne Moir obudziła się w środku nocy z rewoltującym podejrzeniem, że jej płeć ustępuje mężczyznom nie tylko w matematyce, ale w działalności umysłowej w ogóle.

Wkrótce udoskonaliła tę tezę w sposób następujący: jeżeli mamy dowody na różnice uzdolnień między mężczyznami a kobietami, to negowanie ich jest intelektualną nieuczciwością. Oczywiście, przede wszystkim trzeba było wystarczająco udokumentować wstępną przesłankę - że można naukowo i klinicznie udowodnić występowanie różnic między mózgami mężczyzn i kobiet.

przypadki, ile uogólnienia wynikające z bardzo licznych badań szczegółowych.

Umieszczony na końcu rozdziału trzeciego test na płeć mózgu oparty jest na naukowej analizie różnic między kobietami a mężczyznami. Testowi poddano statystycznie znaczącą liczbę osób i jego wiarygodność została potwierdzona. Za wypełnienie pierwszej wersji testu i dostarczenie nam trafnych komentarzy, które doprowadziły do powstania poprawionej wersji ostatecznej, wdzięczni jesteśmy żołnierzom z jednostki Blue Boar w Aldbourne, pracownikom Canadian Broadcasting Corporation oraz współpracownikom Jenni Turner z Financial Planning Service.

Pragniemy również podziękować Bernardowi Cornwel-lowi i Serinie Dilmot za ich celne i pomocne uwagi dotyczące ostatecznej wersji maszynopisu. Zasadniczy wkład do tej książki wniosła osoba, która pragnie jednak pozostać anonimowa.

Szczególna wdzięczność należy się Susan Watt, redaktorowi naczelnemu wydawnictwa Michael Joseph, która od samego początku entuzjastycznie wspierała nasze przedsięwzięcie. Nader wnikliwie czytała ona każdą kolejną wersję maszynopisu i przysyłała nam całe stosy trafnych uwag, które ogromnie przyczyniły się do udoskonalenia naszej pracy.

Ostatecznie jednak ta książka to nasze dzieło i cała odpowiedzialność za wszystkie zawarte w niej błędy spoczywa wyłącznie na nas.

Anne Moir i David Jessel

jącymi się zaobserwować odmiennościami w zachowaniu kobiet i mężczyzn — które to odmienności kobiety i mężczyźni wysławiają lub przeklinają od stuleci.

Jednakże włączenie nauki do debaty dotyczącej płci nieuchronnie oznaczać będzie więcej takiego chaotycznego myślenia, jakie przywiodło amerykańską feministkę Betty Friedan do stwierdzenia:

Nawet jeżeli jedynym przejawem upośledzenia kobiet jest brak testosteronu, w tym stadium ewolucji człowieka dążenie do równości w społeczeństwie jest dla nich nieuchronną koniecznością. 1

Betty Friedan nie dostrzega, że brak testosteronu oznacza, iż wiele kobiet może nie chcieć dążyć w żadnym szczególnym kierunku, a więc i nie uważają się one za upośledzone. Jak pisze Michael Levin, profesor filozofii w City College w Nowym Jorku, sportowcy mogą być w gorszej sytuacji z powodu błotnistej bieżni czy słabych ścięgien podkolanowych, ale nie można powiedzieć, że są w gorszym położeniu z racji własnej obojętności wobec zwycięstwa. Komentując feministyczny pogląd, że w rzeczywistości kobiety powinny chcieć rywalizować z mężczyznami, pisze on:

[...] pogląd taki nie ma sensu dosłownego, a jedynie pewien sens emocjonalny dla tych, którzy widzą tak ogromną wartość w męskich dążeniach, że nie mogą uwierzyć, iż kobiety nie chcą tego, czego chcą mężczyźni. 2

pewien rodzaj powszechnej w społeczeństwie etyki matematycznej o charakterze macho, której wpływ, zdumiewającym zbiegiem okoliczności, wydaje się korespondować z przypływami i odpływami dziewczęcych hormonów.

Dopiero uznając te różnice możemy zacząć je kompensować. Jeżeli, na przykład, przyznamy, że chłopcy są z natury bardziej niesforni, samolubni, agresywni i dominujący niż dziewczęta, możemy próbować modyfikować ich naturę poprzez przykład, ograniczenia, kary lub przekupstwo. Ale musimy najpierw zaakceptować, że chłopcy będą chłopcami, a jeśli tego zapragniemy, ich naturalna charakterystyka będzie musiała zostać zmieniona.

Ale, jak już powiedzieliśmy, książka nasza nie jest zbiorem zaleceń - z wyjątkiem tego jednego, byśmy zaakceptowali to, jacy jesteśmy, zanim zaczniemy się spierać, jacy powinniśmy być.

Ignorujemy różnice płciowe w mózgu, ryzykując tym samym pomieszanie biologii z socjologią i myślenia życzeniowego z faktami naukowymi. Pytanie nie brzmi: „Czy istnieją różnice między mózgami?", lecz raczej: „Jaka będzie nasza reakcja na te różnice?" 3

Albo, jak to sformułowała dr Alice Rossi, amerykański socjolog:

Ideologia, która nie staje twarzą w twarz z tym podstawowym problemem, jest ćwiczeniem w myśleniu życzeniowym, a nauka społeczna, która nie stawia mu czoła, jest jałowa.4

9. MAŁŻEŃSTWO DWÓCH UMYSŁÓW

Małżeństwo, powiadali dawni humoryści, to wspaniała instytucja. Ale któż chciałby żyć w instytucji?

W rzeczywistości większość z nas w niej żyje. Mimo ogromnego wzrostu liczby rozwodów - spowodowanego w znacznym stopniu nowoczesną legislacją i finansową niezależnością kobiet - na Zachodzie 93% z nas, przejawiając różny stopień optymizmu, składa przysięgę małżeńską wiążącą nas z ukochanym nieznajomym. Siedemdziesiąt pięć procent małżeństw okazuje trwałość, a nawet pośród tych, którzy przeszli przez katastrofę małżeńską, większość opowiada się za nadzieją, a przeciw doświadczeniu, i ponownie wchodzi w związki małżeńskie.

Nasza nowo nabyta wiedza o tym, co kieruje naszymi zachowaniami i decyduje o takiej ich odmienności, sama z siebie nie zmieni tego skomplikowanego układu, jakim jest małżeństwo - nie zaprezentujemy tu nowego jego wzorca. Ale jesteśmy przekonani, że wiele napięć w tym najważniejszym ze związków między ludźmi wynika z błędnego przekonania, że mężczyźni i kobiety to istoty identyczne. Sprzeczność pomiędzy tym założeniem a rzeczywistością prowadzić może do rozgoryczenia, zaciekłości i wzajemnych oskarżeń.

Wszystko mogłoby się stać nieco łatwiejsze, gdybyśmy przyznali, jak bardzo się od siebie różnimy. Może nawet bylibyśmy nieco szczęśliwsi. W końcu niewiele jest dowo-na klęskę właśnie w efekcie procesu wzajemnego poznawania się - ponieważ partnerzy pojmą, jak fundamentalnie i nie do pogodzenia się różnią.

Najczęściej jednak przeważa wzajemna ignorancja na temat odmienności płci.

Więcej wiemy o zachowaniach szczurów w labiryncie

czy o uczeniu się nonsensownych sylab przez studentów

II roku niż o psychologii płci. 5

Jednakże to, co już wiemy i czego możemy się domyślać, odpowiada dokładnie temu, co wiadomo o różnicach między mózgami kobiet i mężczyzn.

Jesteśmy najbardziej nastawionym na seks gatunkiem w przyrodzie.6 (W odpowiedzi tym, którzy będą protestować, że już w tym miejscu mylimy miłość i seks, wyjaśnimy później, jak to się dzieje, że sama ta pomyłka wynika z różnic między płciami.) W odróżnieniu od małp żeńska istota ludzka jest zawsze gotowa do kopulacji, nawet w okresie ciąży i karmienia. Samica pawiana dopuszcza do siebie samca tylko przez jeden tydzień swego cyklu miesięcznego. Penis samca Homo sapiens jest w trakcie erekcji nie tylko najdłuższy, ale i najgrubszy pośród 192 gatunków małp bezogoniastych. Kobieta, bezspornie, może przeżywać orgazm. Obdarzona jest wyjątkowo licznymi strefami erogennymi, które przechodzą transformację fizyczną w trakcie stosunku płciowego. Mężczyzna, w odróżnieniu od samców małp, umie wyobrażać sobie

w stanie zrozumieć. Ale zarazem jak ktoś, kto będzie w stanie ocenić, wobec kogo stosować trzeba „kij", a wobec kogo „marchewkę", [...] aby wydobyć z nich maksimum wysiłku.7

Nie mamy przekonania do struktury hierarchicznej [...], nie jesteśmy sztywną i nieelastyczną organizacją. Musimy wiedzieć, czy ktoś będzie dobrze pracować z małym zespołem. Jasne jest, dlaczego kobiety dobrze sobie z tym radzą, Kobiety są zazwyczaj znakomite, jeśli chodzi o stosunki międzyludzkie. 8