Pani Anima, czyli Kangór ebook

wiersze z lat 1970–2017 zebrane przez autorkę

Pani Anima czyli Kangór składa się z wierszy wczesnych. Wybrałam te, które podobają mi się nadal, nic w nich nie zmieniając. Starość bywa bowiem od młodości mądrzejsza, ale cierpi na brak animuszu. Ułożone chronologicznie wiersze zaczynają się od Konturu (1979), wydanego bez ingerencji cenzury. Natomiast drugi zbiór zatrzymała na pięć lat, może z powodu tytułu Pani Anima, budzącego skojarzenia z Panem Cogito Zbigniewa Herberta (wówczas na indeksie), z którym istotnie polemizował. Następnie, 13 grudnia 1981 roku, w dniu otwarcia mojej pierwszej wystawy amerykańskiej, wprowadzono w kraju stan wojenny. Dopiero kiedy śrubę poluzowano, Wydawnictwo Literackie w Krakowie przepchnęło mój tomik.

Pani Anima wyszła bez korekty autorskiej w styczniu 1984. Jeden egzemplarz przysłała mi za Atlantyk mama z zapytaniem: „ciekawe, czy zwiastuje odwilż?”. Tak – potwierdziłam, nie wyjawiając, że przywrócono mi właśnie polski paszport, zatrzymany na półtora roku w nowojorskim konsulacie PRL. Umknęło mi, że wycięto kilka wierszy, głównie erotycznych. Odnalazłam je tej jesieni w starej londyńskiej teczce, więc Pani Anima ukaże się w 2026 roku w komplecie, lecz w innym porządku niż poprzednio. Nie pamiętam, dlaczego nie znalazł się w książce poemat „Od Kardamili do Kytery”, może wydał mi się zbyt odrębny.

„Od Kardamili do Kytery” napisałam w czasie wakacji letnich 1975, spędzonych z Helmutem pod namiotem. W lipcu stał w cieniu rozłożystej pinii na piaszczystym wybrzeżu Kardamili na Peloponezie, w sierpniu borykał się ze zmiennymi wiatrami na kamienistej plaży Cytery. Grecję znałam już wtedy z wycieczki przedmaturalnej. Ale dopiero tamtego lata, dobiegając trzydziestki, wsłuchałam się w „kulturę antycznej Hellady”, jak to polecał jej wielbiciel ojciec, powtarzając nam od małego: „Panta rhei! Grecy to odkryli pierwsi. Wszystko płynie, nic się nie powtarza, wszystko jest względne”.

Ten poemat o metamorfozach przyrody i mentalności, o rodzinie i Europie (przegrodzonej ówcześnie żelazną kurtyną), o Ziemi bez granic i nawigacji tak swobodnej, jakby się było sobie statkiem, żaglem i wiatrem, antycypuje pożegnanie ze Starym Światem. Dokonało się na razie tylko w wyobraźni, skierowanej na nowy tor w czasie trzytygodniowego pobytu w Nowym Jorku jesienią 1974 roku. Manhattan natchnął tytułowy wiersz Konturu, portret brata na tle Bliźniaczych Wież i mój Piotrowi dedykowany „grecki rejs”. O poezji za oceanem opowiem we wstępie do Animy w Ameryce.

Ciało słońcem podzielone

na drogi światła i cienia

czerwonym konturem bólu

przygwożdżone do ziemi.

Śpij. Niech muska cię trawa

mucha przysiada na powiece.

Śpij. Niech wieże Manhattanu

spoczną na torach niebieskich.

Miasto słońcem podzielone

na ulice światła i cienia

czerwonym konturem bólu

przygwożdżone do ziemi.

Śpij. Niechaj sen trwa wiecznie

mucha osiądzie na powiece.

Manhattan wzleci i do nieba uniesie

źdźbła trawy z Parku Centralnego.

Przydrożne listki koniczyny.

Droga pod górę i bielony

konar czereśni opatrzonej

ojca spojrzeniem spolegliwym.

Dnieje. I dymu wąska strużka

zagięta za horyzont rześki

przybliża przestrzeń. Dziadka sady

strome parowy. Do Zbaraża ścieżkę.

Złuszczone płaty seledynu.

Chropawy mur. Palimpsest połatany.

Ogołocona weranda pamięci

z pnączy wonnej trawy.

W kropelkach tuszu odtworzony

starty krajobraz wspólne źródła

huculskich kafli ubogie barwy

monogram chwiejnym ściegiem haftowany.

– W słotny poranek powrócimy razem

w cień swojski ujazdowskich wirydarzy –

zanim marzenie w słowie zwarzy się

ogrzewam dłonie w rysach Twojej twarzy.

Rzucony śnieg na szczyty Alemanii

i wicher dmie

zwiastując kroki Twoje

w welonie Beatrycze błąkają się dłonie

sza – hałas słyszę spadających lawin

rzucony cień na szczyty Alemanii

piorun uderzył i rozłupał mit

spłonęły krzewy białych berberysów

z miękkiego szala wysączył się krzyk

wystąpił z brzegów strumień wyobrażeń

na palcu ojca pierścień z ametystem

beryllium płynie strontium samoistnie

gruzełki rtęci rozpryskują się

bród przebrnęliśmy strugi oblodzone

na palcu ojca po pierścieniu znamię

wróćmy! połacie lśnią Arkadii

w dolinie Tempe kwitnie głóg

Spadła kurtyna postrzępiona

ostatni widz opuścił salę

w startej pozłocie legła cisza

i kocią łapą igra z frędzlami

zaułek o krok od Broadwayu

mizerna trupa na obskurnej scence

chude aktorki z ospowatą cerą

grają Charyty boginie dziewczęce

w spodniach wypchanych na kolanach

w zgrzebnej koszuli i onucach

wjeżdża w fotelu z popękanej skóry

brodaty Chaos ojciec Nocy

ponownie dźwięczą tamburyny

pod powiekami spuchniętymi

dzwoneczki jaskry iskry szpaki

gondole w mięcie i burzanie

źrenice skaczą nad stopniami

stąpają kocimi stopami

na schodach słania się

i spada

syn

Ereb w uścisku Nocy

Ciemnieje las

i śpiewa ptak

siostra syci się światłem

w sukni splecionej z surowej trawy

tańczy Ik ostatni

kiełkuje ziarno w śluzie spojówki

kamień zabija głód

na trampolinie cyrku Tremondi

Petrus wystąpi znów

mur metropolii pręgierz piramid

Suza i Nowy Jork

pluski Wenecji lot ponad dźwięki

Boston Paryż mrok

o zmierzchu spieszy tropione zwierzę

satrapa trzaska z bicza

opoki sen nasenny lek

LSD puszcza dziewicza

ciemnieje kres

i syczy gaz

brat syci się cieniem

w cenniejszym wianku z swoich opłatków

ciągnie przez cudze miedze

Zaszyta w śpiwór melancholii

minęła wiosna

– jak mdło w ustach –

ukrył się ślimak w muszli ucha

w oskrzelach znowu stan zapalny

z niezaczernionych stronic listu

sens pustki spływa w spodek nudy

osowiał zmysł i wodą podszedł

wieczorem smutek obsiał bruzdy

stoicyzm nasz już w wieczną ciszę

wprzęga woźnica – wspólny Charon

w Twej dłoni ułamana gałąź

w przedsionek serca wpływa łabędź

Szwem obwiedziona szrama

w powietrzu nadmiar różu

schylam się do Twych stóp

podnoszę garstkę kurzu

w białym tłumoku skroń

w oku zasycha sól

nikt Ciebie nie wysłucha

dookoła mur

w pudełku profil kobiety

brudna wata szlam

nikt Cię nie odprowadzi

musisz odejść sam

czerwona struga wytryska

powietrze ścina ją w słup

struchlałą twarz matki mijasz

i przemieniasz w kurz

Zygzak różową obskoczy salę

zaćmi się pościel w piątkowy wieczór

w skoszonej trawie przycupnął szarak

z szpicrutą w dłoni sobowtór czeka

chylą się przęsła na pożegnanie

kolano gnie się w obrzmiałym stawie

stopa otrząsa opiłki szklane

za parawanem błyszczy emalia

dwa kciuki lniane zwiną bandaże

z gazy wyłuszczą odświętną biel

w matowym kloszu drut się przepali

sobowtór mocno obejmie Cię

W niezasklepionej czarze serca

ostygłej cieczy odpływ

kleszcze spinają słabe przewody

w pęcherzykach odma

w fartuszkach z krepy w wiankach z rumianków

tańczy korowód dzieci

skupiony świetlik w wiejskiej sutannie

gasi świeczkę trzecią

dworcowy hotel drzemie w betonie

kaszlą parowozy

akt zgonu portier wnet Ci wsunie

w ostudzone dłonie

Dnieje w szpitalnym ogrodzie

ćma czmychnęła spod oka

spalonej skóry miedze

wrzątek słońca oblał

myśl ucieka zagonem

zieleń tli się fosforem

niebieski parkan winnicy

gnie się pod kiści naporem

ostrze światła lapis lazuli

tnie źrenice na dwie blizny

pleców kalekie mielizny

wiatr wiosenny smaga z oddali

Zanim kolorem dopełni się biel

w przestrzeni leżysz nieokreślonej

płytkie nacięcia w przegubach rąk

czerwień przepływa na cienia stronę

zanim kolorem dopełni się biel

osika liściem bezbarwnym szemrze

brunatne stopy kolec obrzeże

czerwień zastygnie w ornament rdzy

zanim kolorem dopełni się biel

dwie krople w przezroczystej niecce

przez most w milczeniu Maria niesie

cień syna wędruje pod prąd

Oszklona sala w drapaczu chmur

odczyt w początek lata

wtłoczoną w pancerz obcej mowy

myśl Twoją nuda oplata

ku niewidocznej smudze Dunaju

oko wybiega chciwie

ojciec za żonę pragnie wziąć córkę

syn za matką idzie

pot który ścierasz wierzchem ręki

osiądzie na mojej skórze

resztka letniego płynu w szklance

żyłki w cielistym marmurze

w szarej godzinie żarzy się róż

szpaler w cesarskim ogrodzie

zapisać w liniach wspólnej dłoni

spotkanie dwóch pokoleń

Wkładam Ci do ust późny obol

wybacz – już dawno naruszyło wiosło

zmarszczone czoło acherońskiej wody

woźnico

przyjmij monetę pokorną

i jeszcze jedną

– płacę za siebie –

nocą o cienie ocieram się w sieni

skrzypią ramiona pluszczą włosy

O hamadriado w brzozie ojca

co roku w blady świt grudniowy

stukam w twój konar i trzykrotnie

wymawiam szeptem imię: Karol

opadły liście i szron ścina

siwizną już skronie chryzantem

zima zastała mnie w dzielnicy

żydowskich slumsów na Long Island

w alejach Centralnego Parku

babiego lata nitka wątła

w tył przesunięta pora roku

i za wysoko tarcza słońca

lecz oto nagle deszcz ulewny

wśród kulek gradu płatek śniegu

spotykam pogrzeb na Broadwayu

w bramie świątyni staję obcej

o hamadriado w każdym drzewie

mieszkają szepty twoich sióstr

spójrz – stukam w konar obcej brzozy

a za plecami – nieproszony

jednoramienny stąpa stróż

Czerwona nić

z muszli wnętrza wysnuta

złota gadzina

szkarłatnym wężem przekłuta

nici nici

snuj się snuj