Pan Tadeusz - Adam Mickiewicz - ebook + audiobook

Pan Tadeusz ebook i audiobook

Adam Mickiewicz

4,4

Ten tytuł dostępny jest jako synchrobook® (połączenie ebooka i audiobooka). Dzięki temu możesz naprzemiennie czytać i słuchać, kontynuując wciągającą lekturę niezależnie od okoliczności!

11 osób interesuje się tą książką

Opis

"Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza to lektura dla klas 4 - 6 (fragmenty) oraz klas 7-8 (całość utworu).
Ebook "Pan Tadeusz" zawiera przypisy opracowane specjalnie dla uczennic i uczniów szkół podstawowych

"Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza stanowi spisaną trzynastozgłoskowcem (a więc stylem podniosłym), zawartą w dwunastu księgach epicką opowieść o szlachcie polskiej początku XIX wieku. Jako epopeja narodowa, która miała "trafić pod strzechy", czyli do wszystkich Polaków, również tych niezaliczających się do elit majątkowych, urzędniczych czy umysłowych --- jest prawdopodobnie najsłynniejszym dziełem czołowego polskiego poety romantycznego.
Wśród najważniejszych wątków fabularnych "Pana Tadeusza" wymienić należy: spór o zamek Horeszków, historię waśni Stolnika i Jacka Soplicy, wątek przemiany tego ostatniego z awanturnika w patriotę, uwieńczoną zaręczynami miłość Tadeusza i Zosi, romans młodzieńca z Telimeną, kobietą dojrzałą, spór Asesora z Rejentem o psy myśliwskie (Kusego i Sokoła), a przede wszystkim wątek niepodległościowy, związany z wojnami napoleońskimi i walką Polaków pod sztandarami Księstwa Warszawskiego z Rosją. W związku z tym wątkiem pojawiają się na kartach "Pana Tadeusza" postacie historyczne: generał Henryk Dąbrowski oraz generał Kniaziewicz.
Mickiewicz pisał "Pana Tadeusza" w Paryżu, począwszy od 1832 roku; dzieło zostało opublikowane w 1834 roku i od razu zyskało niemałą popularność. Określenia "epopeja narodowa" po raz pierwszy użyto w odniesieniu do "Pana Tadeusza" w 1863 roku, po dwóch nieudanych zrywach niepodległościowych, i wiązało się to raczej z politycznym zapotrzebowaniem na utwór pełniący wobec Polaków funkcje analogiczne do eposu homeryckiego: opisujący zbiorowość wraz z jej wierzeniami i zwyczajami w decydującej chwili dziejowej. Gatunkowa przynależność dzieła jest jednak bardziej skomplikowana ze względu na wielość elementów odwołujących się do różnych wzorców, np. poematu heroicznego, sielanki, gawędy, satyry, powieści walterskotowskiej, gawędy szlacheckiej.
Wśród inspiracji do powstania epopei o pełnym tytule: "Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie" wymienić należy opowieści hrabiego Henryka Rzewuskiego, przyszłego autora "Pamiątek Soplicy", do których spisania, dokładnie takim stylem, jakim operował, gdy je ze swadą opowiadał, budząc ducha dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów, nakłonił Rzewuskiego Mickiewicz, który miał okazję słuchać magnata na jesieni 1830 roku w Rzymie, zanim jak grom spadła nań wieść o wybuchu powstania.
Pan Tadeusz, jako utwór jednego z romantycznych wieszczów — jak w duchu epoki zwano wybitnych poetów, którym z racji działania w stanie natchnienia przypisywano zdolność przenikania tajemnic losów własnej zbiorowości, a nawet świata — niewątpliwie miał za zadanie podnieść na duchu Polaków po upadku powstania listopadowego i wyznaczyć im kierunek działania: zgodę narodową. Nawet w scenach pełnych przemocy czy dramatycznych Mickiewiczowska epopeja tchnie duchem harmonii i pogodą ducha. Fenomen ten przypisać należy zapewne zdolnościom twórczym Adama Mickiewicza, ale może również okolicznościom powstania utworu.
Zaczyn dzieła powstał w 1831 roku, w zaciszu szlacheckiego dworku w Wielkopolsce, gdzie poeta znalazł gościnę, serdeczność, uznanie dla swego talentu i miłość Konstancji Łubieńskiej: wszystkie te ingrediencje składają się na sielankowy opis Soplicowa. Mickiewicz jechał wówczas do powstania, o którym wieść zaskoczyła go w trakcie europejskich wojaży; rwał się do boju, choć nie wierzył w możliwość powodzenia zrywu. Zatrzymał się, zachwycił polską atmosferą — i do powstania nie dołączył. Zapewne dobrze się stało, jeśli na rzecz patrzeć pod kątem dorobku kultury polskiej.

Książkę polecają Wolne Lektury — najpopularniejsza biblioteka on-line.

Epoka: Romantyzm Rodzaj: Epika Gatunek: Epopeja

Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS
czytnikach certyfikowanych
przez Legimi
czytnikach Kindle™
(dla wybranych pakietów)
Windows
10
Windows
Phone

Liczba stron: 406

Audiobooka posłuchasz w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:

Androidzie
iOS

Czas: 8 godz. 44 min

Lektor: Fundacja Nowoczesna Polska

Oceny
4,4 (21 ocen)
14
3
3
1
0
Więcej informacji
Więcej informacji
Legimi nie weryfikuje, czy opinie pochodzą od konsumentów, którzy nabyli lub czytali/słuchali daną pozycję, ale usuwa fałszywe opinie, jeśli je wykryje.

Popularność




Adam Mickiewicz

Pan Tadeusz

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

ISBN 978-83-288-3538-2

Pan Tadeusz

czyli ostatni zajazd na Litwie1

Książka, którą czytasz, pochodzi z Wolnych Lektur. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Księga pierwsza

Gospodarstwo

Powrót panicza — Spotkanie się pierwsze w pokoiku, drugie u stołu — Ważna Sędziego nauka o grzeczności — Podkomorzego uwagi polityczne nad modami — Początek sporu o Kusego i Sokoła — Żale Wojskiego — Ostatni Woźny Trybunału — Rzut oka na ówczesny stan polityczny Litwy i Europy

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie: 
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, 
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie 
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie. 
Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy 
I w Ostrej świecisz Bramie2! Ty, co gród zamkowy 
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem! 
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem 
(Gdy od płaczącej matki3, pod Twoją opiekę 
Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę; 
I zaraz mogłem pieszo, do Twych świątyń progu 
Iść za wrócone życie podziękować Bogu), 
Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono. 
Tymczasem przenoś moją duszę utęsknioną 
Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych, 
Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych; 
Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem, 
Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem; 
Gdzie bursztynowy świerzop4, gryka jak śnieg biała, 
Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina5 pała, 
A wszystko przepasane jakby wstęgą, miedzą 
Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą. 
Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju6, 
Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju, 
Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany; 
Świeciły się z daleka pobielane ściany, 
Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni 
Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni. 
Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi7, 
I stodołę miał wielką, i przy niej trzy stogi 
Użątku8, co pod strzechą zmieścić się nie może. 
Widać, że okolica obfita we zboże, 
I widać z liczby kopic9, co wzdłuż i wszerz smugów10
Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługów 
Orzących wcześnie łany ogromne ugoru11, 
Czarnoziemne, zapewne należne do dworu, 
Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek: 
Że w tym domu dostatek mieszka i porządek. 
Brama na wciąż12 otwarta przechodniom ogłasza, 
Że gościnna, i wszystkich w gościnę zaprasza. 
Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek 
I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek. 
Wysiadł z powozu; konie porzucone same, 
Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę. 
We dworze pusto: bo drzwi od ganku zamknięto 
Zaszczepkami i kołkiem zaszczepki przetknięto. 
Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać, 
Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać. 
Dawno domu nie widział, bo w dalekim mieście 
Kończył nauki, końca doczekał nareszcie. 
Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne 
Ogląda czule, jako swe znajome dawne. 
Też same widzi sprzęty, też same obicia, 
Z którymi się zabawiać lubił od powicia13, 
Lecz mniej wielkie, mniej piękne niż się dawniej zdały. 
I też same portrety na ścianach wisiały: 
Tu Kościuszko14 w czamarce15 krakowskiej, z oczyma 
Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma; 
Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów, 
Że tym mieczem wypędzi z Polski trzech mocarzów, 
Albo sam na nim padnie. Dalej w polskiej szacie 
Siedzi Rejtan16, żałośny po wolności stracie; 
W ręku trzyma nóż ostrzem zwrócony do łona, 
A przed nim leży Fedon17 i żywot Katona18. 
Dalej Jasiński19, młodzian piękny i posępny; 
Obok Korsak20, towarzysz jego nieodstępny: 
Stoją na szańcach21 Pragi, na stosach Moskali, 
Siekąc wrogów, a Praga już się wkoło pali. 
Nawet stary stojący zegar kurantowy22
W drewnianej szafie poznał, u wniścia23 alkowy24; 
I z dziecinną radością pociągnął za sznurek, 
By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek. 
Biegał po całym domu i szukał komnaty, 
Gdzie mieszkał dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty. 
Wchodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice 
Po ścianach: w tej komnacie mieszkanie kobiéce! 
Któż by tu mieszkał? Stary stryj nie był żonaty; 
A ciotka w Petersburgu mieszkała przed laty. 
To nie był ochmistrzyni25 pokój? Fortepiano? 
Na nim nuty i książki; wszystko porzucano 
Niedbale i bezładnie: nieporządek miły! 
Niestare były rączki, co je tak rzuciły. 
Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdjęta 
Do ubrania, na krzesła poręczu rozpięta; 
A na oknach donice z pachnącymi ziołki, 
Geranium, lewkonija26, astry i fijołki. 
Podróżny stanął w jednym z okien — nowe dziwo: 
W sadzie, na brzegu niegdyś zarosłym pokrzywą, 
Był maleńki ogródek ścieżkami porznięty27, 
Pełen bukietów trawy angielskiej i mięty. 
Drewniany, drobny, w cyfrę powiązany płotek28
Połyskał się wstążkami jaskrawych stokrotek; 
Grządki, widać, że były świeżo polewane, 
Tuż stało wody pełne naczynie blaszane, 
Ale nigdzie nie widać było ogrodniczki; 
Tylko co wyszła: jeszcze kołyszą się drzwiczki 
Świeżo trącone, blisko drzwi ślad widać nóżki 
Na piasku, bez trzewika była i pończoszki; 
Na piasku drobnym, suchym, białym na kształt śniegu, 
Ślad wyraźny, lecz lekki, odgadniesz, że w biegu 
Chybkim29 był zostawiony nóżkami drobnemi 
Od kogoś30, co zaledwie dotykał się ziemi. 
Podróżny długo w oknie stał patrząc, dumając, 
Wonnymi powiewami kwiatów oddychając. 
Oblicze aż na krzaki fijołkowe skłonił, 
Oczyma ciekawymi po drożynach gonił 
I znowu je na drobnych śladach zatrzymywał, 
Myślał o nich i, czyje były, odgadywał. 
Przypadkiem oczy podniósł, i tuż na parkanie 
Stała młoda dziewczyna... Białe jej ubranie 
Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje, 
Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję. 
W takim Litwinka tylko chodzić zwykła z rana, 
W takim nigdy nie bywa od mężczyzn widziana: 
Więc choć świadka nie miała, założyła ręce 
Na piersiach, przydawając zasłony sukience. 
Włos w pukle nierozwity, lecz w węzełki małe 
Pokręcony, schowany w drobne strączki białe, 
Dziwnie ozdabiał głowę: bo od słońca blasku 
Świecił się jak korona na świętych obrazku. 
Twarzy nie było widać; zwrócona na pole 
Szukała kogoś okiem, daleko, na dole; 
Ujrzała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie, 
Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie31, 
I wionęła ogrodem, przez płotki, przez kwiaty, 
I po desce opartej o ścianę komnaty... 
Nim spostrzegł się, wleciała przez okno, świecąca, 
Nagła, cicha i lekka, jak światłość miesiąca. 
Nucąc chwyciła suknie, biegła do zwierciadła: 
Wtem ujrzała młodzieńca i z rąk jej wypadła 
Suknia, a twarz od strachu i dziwu pobladła. 
Twarz podróżnego barwą spłonęła rumianą, 
Jak obłok, gdy z jutrzenką napotka się raną32. 
Skromny młodzieniec oczy zmrużył i przysłonił, 
Chciał coś mówić, przepraszać; tylko się ukłonił 
I cofnął się. Dziewica krzyknęła boleśnie, 
Niewyraźnie, jak dziecko przestraszone we śnie; 
Podróżny zląkł się, spojrzał; lecz już jej nie było. 
Wyszedł zmieszany i czuł, że mu serce biło 
Głośno, i sam nie wiedział, czy go miało śmieszyć 
To dziwaczne spotkanie, czy wstydzić, czy cieszyć. 
Tymczasem na folwarku nie uszło baczności, 
Że przed ganek zajechał któryś z nowych gości. 
Już konie w stajnią wzięto, już im hojnie dano, 
Jako w porządnym domu, i obrok, i siano: 
Bo Sędzia nigdy nie chciał, według nowej mody, 
Odsyłać koni gości Żydom do gospody. 
Słudzy nie wyszli witać; ale nie myśl wcale, 
Aby w domu Sędziego33 służono niedbale: 
Słudzy czekają, nim się pan Wojski34 ubierze, 
Który teraz za domem urządzał wieczerzę. 
On pana zastępuje i on, w niebytności 
Pana, zwykł sam przyjmować i zabawiać gości 
(Daleki krewny pański i przyjaciel domu). 
Widząc gościa, na folwark dążył po kryjomu, 
Bo nie mógł wyjść spotykać w tkackim pudermanie35; 
Wdział więc jak mógł najprędzej niedzielne ubranie 
Nagotowane z rana, bo od rana wiedział, 
Że u wieczerzy będzie z mnóstwem gości siedział. 
Pan Wojski poznał z dala, ręce rozkrzyżował 
I z krzykiem podróżnego ściskał i całował. 
Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa, 
W której lat kilku dzieje chciano zamknąć w słowa 
Krótkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań, 
Wykrzykników i westchnień, i nowych powitań. 
Gdy się pan Wojski dosyć napytał, nabadał, 
Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał. 
«Dobrze mój Tadeuszu, (bo tak nazywano 
Młodzieńca, który nosił Kościuszkowskie miano 
Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził) 
Dobrze mój Tadeuszu, żeś się dziś nagodził 
Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele. 
Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele; 
Jest z czego wybrać; u nas towarzystwo liczne 
Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne, 
Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu. 
I pan Hrabia ma jutro sam zjechać do dworu; 
Podkomorzy36 już zjechał z żoną i z córkami. 
Młodzież poszła do lasu bawić się strzelbami, 
A starzy i kobiety żniwo oglądają 
Pod lasem i tam pewnie na młodzież czekają. 
Pójdziemy, jeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy 
Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy». 
Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las drogą, 
I jeszcze się do woli nagadać nie mogą.  
Słońce ostatnich kresów nieba dochodziło, 
Mniej silnie, ale szerzej niż we dnie świeciło, 
Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze 
Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze 
Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty 
Spuszcza się na wierzch boru i już pomrok mglisty, 
Napełniając wierzchołki i gałęzie drzewa, 
Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa; 
I bór czernił się na kształt ogromnego gmachu, 
Słońce nad nim czerwone jak pożar na dachu. 
Wtem zapadło do głębi; jeszcze przez konary 
Błysnęło, jako świeca przez okiennic szpary, 
I zgasło. I wnet sierpy gromadnie dzwoniące 
We zbożach, i grabliska suwane po łące, 
Ucichły i stanęły: tak pan Sędzia każe, 
U niego ze dniem kończą pracę gospodarze. 
«Pan świata wie, jak długo pracować potrzeba; 
Słońce, Jego robotnik, kiedy znijdzie37 z nieba, 
Czas i ziemianinowi ustępować z pola». 
Tak zwykł mawiać pan Sędzia, a Sędziego wola 
Była Ekonomowi poczciwemu świętą; 
Bo nawet wozy, w które już składać zaczęto 
Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły: 
Cieszą się z niezwyczajnej ich lekkości woły. 
Właśnie z lasu wracało towarzystwo całe, 
Wesołe, lecz w porządku. Naprzód dzieci małe 
Z dozorcą, potem Sędzia szedł z Podkomorzyną, 
Obok pan Podkomorzy otoczon rodziną; 
Panny tuż za starszymi, a młodzież na boku; 
Panny szły przed młodzieżą o jakie pół kroku 
(Tak każe przyzwoitość). Nikt tam nie rozprawiał 
O porządku, nikt mężczyzn i dam nie ustawiał: 
A każdy mimowolnie porządku pilnował; 
Bo Sędzia w domu dawne obyczaje chował, 
I nigdy nie dozwalał, by chybiano względu 
Dla wieku, urodzenia, rozumu, urzędu. 
Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną, 
Z jego upadkiem domy i narody giną. 
Więc do porządku wykli domowi i słudzy; 
I przyjezdny gość, krewny albo człowiek cudzy, 
Gdy Sędziego nawiedził, skoro pobył mało, 
Przyjmował zwyczaj, którym wszystko oddychało. 
Krótkie były Sędziego z synowcem witania: 
Dał mu poważnie rękę do pocałowania, 
I w skroń ucałowawszy uprzejmie pozdrowił; 
A choć przez wzgląd na gości niewiele z nim mówił, 
Widać było z łez, które wylotem kontusza38
Otarł prędko, jak kochał pana Tadeusza. 
W ślad gospodarza wszystko ze żniwa i z boru, 
I z łąk, i z pastwisk razem wracało do dworu. 
Tu owiec trzoda becząc w ulice się tłoczy 
I wznosi chmurę pyłu; dalej z wolna kroczy 
Stado cielic tyrolskich z mosiężnymi dzwonki; 
Tam konie rżące lecą ze skoszonej łąki: 
Wszystko bieży39 ku studni, której ramię z drzewa 
Raz wraz skrzypi i napój w koryta rozlewa. 
Sędzia, choć utrudzony, chociaż w gronie gości, 
Nie chybił gospodarskiej, ważnej powinności: 
Udał się sam ku studni. Najlepiej z wieczora 
Gospodarz widzi, w jakim stanie jest obora. 
Dozoru tego nigdy sługom nie poruczy40; 
Bo Sędzia wie, że oko pańskie konia tuczy. 
Wojski z Woźnym41 Protazym ze świecami w sieni 
Stali i rozprawiali, nieco poróżnieni: 
Bo w niebytność Wojskiego Woźny po kryjomu 
Kazał stoły z wieczerzą powynosić z domu, 
I ustawić co prędzej w pośrodku zamczyska, 
Którego widne były pod lasem zwaliska. 
Po cóż te przenosiny? Pan Wojski się krzywił 
I przepraszał Sędziego; Sędzia się zadziwił, 
Lecz stało się: już późno i trudno zaradzić, 
Wolał gości przeprosić i w pustki prowadzić. 
Po drodze Woźny ciągle Sędziemu tłumaczył, 
Dlaczego urządzenie pańskie przeinaczył: 
We dworze żadna izba nie ma obszerności 
Dostatecznej dla tylu, tak szanownych gości, 
W zamku sień wielka, jeszcze dobrze zachowana, 
Sklepienie całe — wprawdzie pękła jedna ściana, 
Okna bez szyb, lecz latem nic to nie zawadzi; 
Bliskość piwnic wygodna służącej czeladzi42. 
Tak mówiąc na Sędziego mrugał; widać z miny, 
Że miał i taił inne, ważniejsze przyczyny. 
O dwa tysiące kroków zamek stał za domem, 
Okazały budową, poważny ogromem, 
Dziedzictwo starożytnej rodziny Horeszków; 
Dziedzic zginął był w czasie krajowych zamieszków. 
Dobra całe zniszczone sekwestrami43 rządu, 
Bezładnością opieki, wyrokami sądu, 
W cząstce spadły dalekim krewnym po kądzieli44, 
A resztę rozdzielono między wierzycieli. 
Zamku żaden wziąć nie chciał, bo w szlacheckim stanie 
Trudno było wyłożyć koszt na utrzymanie; 
Lecz Hrabia, sąsiad bliski, gdy wyszedł z opieki, 
Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki, 
Przyjechawszy z wojażu45 upodobał mury, 
Tłumacząc, że gotyckiej są architektury; 
Choć Sędzia z dokumentów przekonywał o tem, 
Że architekt był majstrem z Wilna, nie zaś Gotem. 
Dość, że Hrabia chciał zamku. Właśnie i Sędziemu 
Przyszła nagle taż chętka, nie wiadomo czemu. 
Zaczęli proces w ziemstwie, potem w głównym sądzie, 
W senacie, znowu w ziemstwie i guberskim rządzie; 
Wreszcie, po wielu kosztach i ukazach46 licznych, 
Sprawa wróciła znowu do sądów granicznych. 
Słusznie Woźny powiadał, że w zamkowej sieni 
Zmieści się i palestra47, i goście proszeni. 
Sień wielka jak refektarz48, z wypukłym sklepieniem 
Na filarach, podłoga wysłana kamieniem, 
Ściany bez żadnych ozdób, ale mur chędogi; 
Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi 
Z napisami, gdzie, kiedy te łupy zdobyte; 
Tuż myśliwców herbowne klejnoty wyryte, 
I stoi wypisany każdy po imieniu; 
Herb Horeszków, Półkozic, jaśniał na sklepieniu. 
Goście weszli w porządku i stanęli kołem. 
Podkomorzy49 najwyższe brał miejsce za stołem; 
Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, 
Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży. 
Przy nim stał kwestarz50, Sędzia tuż przy bernardynie. 
Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie; 
Mężczyznom dano wódkę; wtenczas wszyscy siedli, 
I chołodziec51 litewski milcząc żwawo jedli. 
Pan Tadeusz, choć młodzik, ale prawem gościa 
Wysoko siadł przy damach obok jegomościa; 
Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało 
Puste miejsce, jak gdyby na kogoś czekało. 
Stryj nieraz na to miejsce i na drzwi poglądał, 
Jakby czyjegoś przyjścia był pewny i żądał. 
I Tadeusz wzrok stryja ku drzwiom odprowadzał, 
I z nim na miejscu pustym oczy swe osadzał. 
Dziwna rzecz! miejsca wkoło są siedzeniem dziewic52, 
Na które mógłby spojrzeć bez wstydu królewic, 
Wszystkie zacnie zrodzone, każda młoda, ładna: 
Tadeusz tam pogląda, gdzie nie siedzi żadna. 
To miejsce jest zagadką; młodź lubi zagadki; 
Roztargniony, do swojej nadobnej sąsiadki 
Ledwo słów kilka wyrzekł, do Podkomorzanki; 
Nie zmienia jej talerzów, nie nalewa szklanki, 
I panien nie zabawia przez rozmowy grzeczne, 
Z których by wychowanie poznano stołeczne; 
To jedno puste miejsce nęci go i mami, 
Już nie puste, bo on je napełnił myślami. 
Po tym miejscu biegało domysłów tysiące, 
Jako po deszczu żabki na samotnej łące; 
Śród nich jedna króluje postać, jak w pogodę 
Lilia jezior skroń białą wznosząca nad wodę. 
Dano trzecią potrawę. Wtem pan Podkomorzy, 
Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży, 
A młodszej przysunąwszy z talerzem ogórki, 
Rzekł: «Muszę ja wam służyć, moje panny córki, 
Choć stary i niezgrabny». Zatem się rzuciło 
Kilku młodych od stołu i pannom służyło. 
Sędzia, z boku rzuciwszy wzrok na Tadeusza 
I poprawiwszy nieco wylotów kontusza, 
Nalał węgrzyna53 i rzekł: «Dziś, nowym zwyczajem, 
My na naukę młodzież do stolicy dajem; 
I nie przeczym, że nasi synowie i wnuki 
Mają od starych więcej książkowej nauki; 
Ale co dzień postrzegam, jak młodź cierpi na tem, 
Że nie ma szkół uczących żyć z ludźmi i światem. 
Dawniej na dwory pańskie jachał54 szlachcic młody; 
Ja sam lat dziesięć byłem dworskim Wojewody, 
Ojca Podkomorzego, mościwego pana 
(Mówiąc, Podkomorzemu ścisnął za kolana); 
On mnie radą do usług publicznych sposobił, 
Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił. 
W mym domu wiecznie będzie jego pamięć droga, 
Co dzień za duszę jego proszę Pana Boga. 
Jeślim tyle na jego nie korzystał dworze 
Jak drudzy, i wróciwszy w domu ziemię orzę, 
Gdy inni, więcej godni Wojewody względów, 
Doszli potem najwyższych krajowych urzędów, 
Przynajmniej tom skorzystał, że mi w moim domu 
Nikt nigdy nie zarzuci, bym uchybił komu 
W uczciwości, w grzeczności; a powiem to śmiało, 
Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. 
Niełatwą, bo nie na tym kończy się, jak nogą 
Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo; 
Bo taka grzeczność modna, zda mi się kupiecka, 
Ale nie staropolska, ani też szlachecka. 
Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna; 
Bo nie jest bez grzeczności i miłość dziecinna, 
I wzgląd męża dla żony przy ludziach, i pana 
Dla sług swoich, a w każdej jest pewna odmiana. 
Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić 
I każdemu powinną55 uczciwość wyrządzić. 
I starzy się uczyli; u panów rozmowa, 
Była to historyja żyjąca krajowa, 
A między szlachtą dzieje domowe powiatu. 
Dawano przez to poznać szlachcicowi bratu, 
Że wszyscy o nim wiedzą, lekce go nie ważą; 
Więc szlachcic obyczaje swe trzymał pod strażą. 
Dziś człowieka nie pytaj: co zacz? kto go rodzi? 
Z kim on żył? co porabiał? Każdy gdzie chce wchodzi, 
Byle nie szpieg rządowy i byle nie w nędzy. 
Jak ów Wespazyjanus nie wąchał pieniędzy56
I nie chciał wiedzieć, skąd są, z jakich rąk i krajów, 
Tak nie chcą znać człowieka rodu, obyczajów! 
Dość, że ważny i że się stempel na nim widzi, 
Więc szanują przyjaciół jak pieniądze Żydzi». 
To mówiąc, Sędzia gości obejrzał porządkiem; 
Bo choć zawsze i płynnie mówił, i z rozsądkiem, 
Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza, 
Że ją nudzi rzecz długa, choć najwymowniejsza. 
Ale wszyscy słuchali w milczeniu głębokiem. 
Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem; 
Podkomorzy pochwałą rzeczy nie przerywał, 
Ale częstym skinieniem głowy potakiwał. 
Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem przyzwalał; 
Więc Sędzia jego puchar i swój kielich nalał, 
I dalej mówił: «Grzeczność nie jest rzeczą małą: 
Kiedy się człowiek uczy ważyć, jak przystało, 
Drugich wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje, 
Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje: 
Jak na szalach, żebyśmy nasz ciężar poznali, 
Musim kogoś posadzić na przeciwnej szali. 
Zaś godna jest waszmościów uwagi osobnej 
Grzeczność, którą powinna młodź dla płci nadobnej; 
Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty 
Objaśniają wrodzone wdzięki i przymioty. 
Stąd droga do afektów i stąd się kojarzy 
Wspaniały domów sojusz. Tak myślili57 starzy. 
A zatem...» Tu Pan Sędzia nagłym zwrotem głowy 
Skinął na Tadeusza, rzucił wzrok surowy: 
Znać było, że przychodził już do wniosków mowy. 
Wtem brząknął w tabakierę58 złotą Podkomorzy, 
I rzekł: «Mój Sędzio, dawniej było jeszcze gorzéj! 
Teraz, nie wiem, czy moda i nas starych zmienia, 
Czy młodzież lepsza, ale widzę mniej zgorszenia. 
Ach, ja pamiętam czasy, kiedy do ojczyzny, 
Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny! 
Gdy raptem paniczyki młode59 z cudzych krajów 
Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogajów60, 
Prześladując w ojczyźnie Boga, przodków wiarę, 
Prawa i obyczaje, nawet suknie stare. 
Żałośnie było widzieć wyżółkłych młokosów, 
Gadających przez nosy, a często bez nosów, 
Opatrzonych w broszurki i w różne gazety, 
Głoszących nowe wiary, prawa, toalety61. 
Miała nad umysłami wielką moc ta tłuszcza; 
Bo Pan Bóg, kiedy karę na naród przypuszcza, 
Odbiera naprzód rozum od obywateli. 
I tak, mędrsi fircykom oprzeć się nie śmieli, 
I zląkł ich się jak dżumy jakiej cały naród, 
Bo już sam wewnątrz siebie czuł choroby zaród. 
Krzyczano na modnisiów, a brano z nich wzory; 
Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory. 
Była to maszkarada, zapustna62 swawola, 
Po której miał przyjść wkrótce wielki post — niewola! 
Pamiętam, chociaż byłem wtenczas małe dziecię, 
Kiedy do ojca mego, w Oszmiańskim powiecie, 
Przyjechał pan Podczaszyc na francuskim wózku, 
Pierwszy człowiek, co w Litwie chodził po francusku. 
Biegali wszyscy za nim, jakby za rarogiem63, 
Zazdroszczono domowi, przed którego progiem 
Stanęła Podczaszyca dwukolna dryndulka, 
Która się po francusku zwała karyjulka: 
Zamiast lokajów, w kielni siedziały dwa pieski, 
A na kozłach Niemczysko chude na kształt deski; 
Nogi miał długie, cienkie jak od chmielu tyki, 
W pończochach, ze srebrnymi klamrami trzewiki, 
Peruka z harbajtelem64 zawiązanym w miechu. 
Starzy na on ekwipaż65 parskali ze śmiechu, 
A chłopi żegnali się, mówiąc: że po świecie 
Jeździ wenecki diabeł w niemieckiej karecie. 
Sam Podczaszyc jaki był, opisywać długo; 
Dosyć, że się nam zdawał małpą lub papugą 
W wielkiej peruce, którą do złotego runa 
On lubił porównywać, a my do kołtuna. 
Jeśli kto i czuł wtenczas, że polskie ubranie 
Piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie, 
Milczał; bo by krzyczała młodzież, że przeszkadza 
Kulturze, że tamuje progresy, że zdradza! 
Taka była przesądów owoczesnych władza! 
Podczaszyc zapowiedział, że nas reformować, 
Cywilizować będzie i konstytuować; 
Ogłosił nam, że jacyś Francuzi wymówni 
Zrobili wynalazek: iż ludzie są równi... 
Choć o tym dawno w Pańskim66 pisano Zakonie67, 
I każdy ksiądz toż samo gada na ambonie. 
Nauka dawną była, szło o jej pełnienie! 
Lecz wtenczas panowało takie oślepienie, 
Że nie wierzono rzeczom najdawniejszym w świecie, 
Jeśli ich nie czytano w francuskiej gazecie. 
Podczaszyc, mimo równość, wziął tytuł markiża; 
Wiadomo, że tytuły przychodzą z Paryża, 
A natenczas tam w modzie był tytuł markiża. 
Jakoż, kiedy się moda odmieniła z laty, 
Tenże sam markiż przybrał tytuł demokraty; 
Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem, 
Demokrata przyjechał z Paryża baronem; 
Gdyby żył dłużej, może nową alternatą68, 
Z barona przechrzciłby się kiedyś demokratą. 
Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi; 
A co Francuz wymyśli, to Polak polubi. 
Chwała Bogu, że teraz, jeśli nasza młodzież 
Wyjeżdża za granicę, to już nie po odzież, 
Nie szukać prawodawstwa w drukarskich kramarniach 
Lub wymowy uczyć się w paryskich kawiarniach. 
Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki, 
Nie daje czasu szukać mody i gawędki. 
Teraz grzmi oręż, a nam starym serca rosną, 
Że znowu o Polakach tak na świecie głośno; 
Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita! 
Zawżdy z wawrzynów69 drzewo wolności wykwita. 
Tylko smutno, że nam, ach, tak się lata wleką 
W nieczynności! a oni tak zawsze daleko! 
Tak długo czekać! nawet tak rzadka nowina — 
Ojcze Robaku (ciszej rzekł do bernardyna), 
Słyszałem, żeś zza Niemna odebrał wiadomość; 
Może też co o naszym wojsku wie Jegomość?» 
— «Nic a nic» odpowiedział Robak obojętnie, 
(Widać było, że słuchał rozmowy niechętnie) 
«Mnie polityka nudzi; jeżeli z Warszawy 
Mam list, to rzecz zakonna, to są nasze sprawy 
Bernardyńskie: cóż o tym gadać u wieczerzy; 
Są tu świeccy, do których nic to nie należy». 
Tak mówiąc, spojrzał zyzem70, gdzie śród biesiadników 
Siedział gość, Moskal; był to pan kapitan Ryków, 
Stary żołnierz, stał w bliskiej wiosce na kwaterze, 
Pan Sędzia go przez grzeczność prosił na wieczerzę. 
Ryków jadł smaczno, mało wdawał się w rozmowę, 
Lecz na wzmiankę Warszawy, rzekł podniósłszy głowę: 
«Pan Podkomorzy! Oj wy! Pan zawsze ciekawy 
O Bonaparta, zawsze wam tam do Warszawy! 
He! Ojczyzna! Ja nie szpieg, a po polsku umiem, — 
Ojczyzna! ja to czuję wszystko, ja rozumiem! 
Wy Polaki, ja Ruski: teraz się nie bijem, 
Jest armistycjum71, to my razem jemy, pijem. 
Często na awanpostach72 nasz z Francuzem gada, 
Pije wódkę; jak krzykną ura! — kanonada. 
Ruskie przysłowie: z kim się biję, tego lubię; 
Gładź drużkę73 jak po duszy, a bij jak po szubie74. 
Ja mówię, będzie wojna u nas. Do Majora 
Płuta, adiutant sztabu przyjechał zawczora: 
Gotować się do marszu! Pójdziem, czy pod Turka, 
Czy na Francuza; oj ten Bonapart figurka! 
Bez Suwarowa75 to on może nas wytuza76. 
U nas w pułku gadano, jak szli na Francuza, 
Że Bonapart czarował77: no, tak i Suwarów 
Czarował; tak były czary przeciw czarów. 
Raz w bitwie, gdzie podział się? szukać Bonaparta,— 
A on zmienił się w lisa, tak Suwarów w charta; 
Tak Bonaparte znowu w kota się przerzuca, 
Dalej drzeć pazurami, a Suwarów w kuca. 
Obaczcież, co się stało w końcu z Bonapartą...» 
Tu Ryków przerwał i jadł; wtem, z potrawą czwartą 
Wszedł służący i raptem boczne drzwi otwarto. 
Weszła nowa osoba przystojna i młoda. 
Jej zjawienie się nagłe, jej wzrost i uroda, 
Jej ubiór zwrócił oczy; wszyscy ją witali, 
Prócz Tadeusza widać, że ją wszyscy znali. 
Kibić78 miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną, 
Suknię materyjalną, różową, jedwabną, 
Gors79 wycięty, kołnierzyk z koronek, rękawki 
Krótkie; w ręku kręciła wachlarz dla zabawki 
(Bo nie było gorąco); wachlarz pozłocisty 
Powiewając rozlewał deszcz iskier rzęsisty; 
Głowa do włosów, włosy pozwijane w kręgi, 
W pukle, i przeplatane różowymi wstęgi, 
Pośród nich brylant, niby zakryty od oczu, 
Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu: 
Słowem, ubiór galowy; szeptali niejedni, 
Że zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni. 
Nóżek, choć suknia krótka, oko nie zobaczy, 
Bo biegła bardzo szybko, suwała się raczéj 
Jako osóbki, które na trzykrólskie święta 
Przesuwają w jasełkach ukryte chłopięta. 
Biegła i wszystkich lekkim witając ukłonem, 
Chciała usieść na miejscu sobie zostawionem: 
Trudno było; bo krzeseł dla gości nie stało, 
Na czterech ławach cztery ich rzędy siedziało: 
Trzeba było rzęd ruszyć lub ławę przeskoczyć; 
Zręcznie między dwie ławy umiała się wtłoczyć, 
A potem, między rzędem siedzących i stołem, 
Jak bilardowa kula toczyła się kołem. 
W biegu dotknęła blisko naszego młodziana; 
Uczepiwszy falbaną o czyjeś kolana, 
Pośliznęła się nieco i w tym roztargnieniu 
Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu. 
Przeprosiwszy go grzecznie, na miejscu swym siadła 
Pomiędzy nim i stryjem, ale nic nie jadła; 
Tylko się wachlowała, to wachlarza trzonek 
Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek80
Poprawiała, to lekkim dotknięciem się ręki 
Muskała włosów pukle i wstąg jasnych pęki. 
Ta przerwa rozmów trwała już minut ze cztery. 
Tymczasem, w końcu stoła81, naprzód ciche szmery, 
A potem się zaczęły wpół głośne rozmowy; 
Mężczyźni rozsądzali swe dzisiejsze łowy. 
Asesora z Rejentem82 wzmogła się uparta 
Coraz głośniejsza kłótnia o kusego83 charta, 
Którego posiadaniem pan Rejent się szczycił 
I utrzymywał, że on zająca pochwycił; 
Asesor zaś dowodził na złość Rejentowi, 
Że ta chwała należy chartu84 Sokołowi. 
Pytano zdania innych; więc wszyscy dokoła 
Brali stronę Kusego albo też Sokoła, 
Ci jak znawcy, ci znowu jak naoczne świadki85. 
Sędzia na drugim końcu do nowej sąsiadki 
Rzekł półgłosem: «Przepraszam, musieliśmy siadać, 
Nie podobna wieczerzy na później odkładać: 
Goście głodni, chodzili daleko na pole; 
Myśliłem, że dziś z nami nie będziesz przy stole». 
To rzekłszy, z Podkomorzym przy pełnym kielichu 
O politycznych sprawach rozmawiał po cichu. 
Gdy tak były zajęte stołu strony obie, 
Tadeusz przyglądał się nieznanej osobie. 
Przypomniał, że za pierwszym na miejsce wejrzeniem 
Odgadnął zaraz, czyim miało być siedzeniem. 
Rumienił się, serce mu biło nadzwyczajnie: 
Więc rozwiązane widział swych domysłów tajnie! 
Więc było przeznaczono86, by przy jego boku 
Usiadła owa piękność widziana w pomroku! 
Wprawdzie zdała się teraz wzrostem dorodniejsza, 
Bo ubrana, a ubiór powiększa i zmniejsza. 
I włos u tamtej widział krótki, jasnozłoty, 
A u tej krucze długie zwijały się sploty? 
Kolor musiał pochodzić od słońca promieni, 
Którymi przy zachodzie wszystko się czerwieni. 
Twarzy wówczas nie dostrzegł, nazbyt rychło znikła; 
Ale myśl twarz nadobną odgadywać zwykła: 
Myślił, że pewnie miała czarniutkie oczęta, 
Białą twarz, usta kraśne jak wiśnie bliźnięta; 
U tej znalazł podobne oczy, usta, lica. 
W wieku może by była największa różnica: 
Ogrodniczka dziewczynką zdawała się małą, 
A pani ta niewiastą już w latach dojrzałą; 
Lecz młodzież o piękności metrykę nie pyta, 
Bo młodzieńcowi młodą jest każda kobiéta, 
Chłopcowi87 każda piękność zda się rówiennicą88, 
A niewinnemu każda kochanka dziewicą. 
Tadeusz, chociaż liczył lat blisko dwadzieście, 
I od dzieciństwa mieszkał w Wilnie, wielkim mieście, 
Miał za dozorcę księdza, który go pilnował 
I w dawnej surowości prawidłach wychował. 
Tadeusz zatem przywiózł w strony swe rodzinne 
Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne, 
Ale razem niemałą chętkę do swawoli. 
Z góry już robił projekt, że sobie pozwoli 
Używać na wsi długo wzbronionej swobody; 
Wiedział, że był przystojny, czuł się rześki, młody, 
A w spadku po rodzicach wziął czerstwość i zdrowie. 
Nazywał się Soplica: wszyscy Soplicowie 
Są, jak wiadomo, krzepcy, otyli i silni, 
Do żołnierki jedyni, w naukach mniej pilni. 
Tadeusz się od przodków swoich nie odrodził: 
Dobrze na koniu jeździł, pieszo dzielnie chodził, 
Tępy nie był, lecz mało w naukach postąpił, 
Choć stryj na wychowanie niczego nie skąpił; 
On wolał z flinty89 strzelać albo szablą robić. 
Wiedział, że go myślano do wojska sposobić, 
Że ojciec w testamencie wyrzekł taką wolę; 
Ustawicznie do bębna tęsknił, siedząc w szkole. 
Ale stryj nagle pierwsze zamiary odmienił, 
Kazał, aby przyjechał i aby się żenił 
I objął gospodarstwo; przyrzekł na początek 
Dać małą wieś, a potem cały swój majątek. 
Te wszystkie Tadeusza cnoty i zalety 
Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważnej kobiety. 
Zmierzyła jego postać kształtną i wysoką, 
Jego ramiona silne, jego pierś szeroką, 
I w twarz spojrzała, z której wytryskał rumieniec, 
Ilekroć z jej oczyma spotkał się młodzieniec: 
Bo z pierwszej lękliwości całkiem już ochłonął, 
I patrzył wzrokiem śmiałym, w którym ogień płonął. 
Również patrzyła ona: i cztery źrenice 
Gorzały przeciw sobie jak roratne świéce. 
Pierwsza z nim po francusku zaczęła rozmowę. 
Wracał z miasta, ze szkoły: więc o książki nowe, 
O autorów pytała Tadeusza zdania 
I ze zdań wyciągała na nowo pytania. 
Cóż, gdy potem zaczęła mówić o malarstwie, 
O muzyce, o tańcach, nawet o rzeźbiarstwie, 
Dowiodła, że zna równie pędzel, nuty, druki; 
Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki! 
Lękał się, by nie został pośmiewiska celem, 
I jąkał się jak żaczek przed nauczycielem. 
Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi; 
Odgadnęła sąsiadka powód jego trwogi, 
Wszczęła rzecz o mniej trudnych i mądrych przedmiotach, 
O wiejskiego pożycia nudach i kłopotach, 
I jak bawić się trzeba, i jak czas podzielić, 
By życie uprzyjemnić i wieś rozweselić. 
Tadeusz odpowiadał śmielej, szła rzecz daléj, 
W pół godziny już byli z sobą poufali; 
Zaczęli nawet małe żarciki i sprzeczki. 
W końcu, stawiła przed nim trzy z chleba gałeczki. 
Trzy osoby na wybór; wziął najbliższą sobie; 
Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie, 
Sąsiadka zaśmiała się, lecz nie powiedziała 
Kogo owa szczęśliwsza gałka oznaczała. 
Inaczej bawiono się w drugim końcu stoła; 
Bo tam, wzmogłszy się nagle, stronnicy Sokoła 
Na partyję Kusego bez litości wsiedli. 
Spór był wielki, już potraw ostatnich nie jedli; 
Stojąc i pijąc obie kłóciły się strony, 
A najstraszniej pan Rejent był zacietrzewiony: 
Jak raz zaczął, bez przerwy rzecz swoją tokował, 
I gestami ją bardzo dobitnie malował. 
(Był dawniej adwokatem pan Rejent Bolesta, 
Zwano go kaznodzieją, że zbyt lubił gesta). 
Teraz ręce przy boku miał, w tył wygiął łokcie, 
Spod ramion wytknął palce i długie paznokcie, 
Przedstawiając dwa smycze chartów tym obrazem: 
Właśnie rzecz kończył. «Wyczha! puściliśmy razem 
Ja i Asesor, razem, jakoby dwa kurki 
Jednym palcem spuszczone u jednej dwururki; 
Wyczha! poszli, a zając jak struna, smyk w pole, 
Psy tuż (to mówiąc, ręce ciągnął wzdłuż po stole 
I palcami ruch chartów przedziwnie udawał) 
Psy tuż, i hec od lasu odsadzili kawał; 
Sokół smyk naprzód; rączy pies, lecz zagorzalec, 
Wysadził się przed Kusym, o tyle, o palec: 
Wiedziałem, że spudłuje. Szarak, gracz nie lada, 
Czchał niby prosto w pole, za nim psów gromada; 
Gracz szarak! Skoro poczuł wszystkie charty w kupie 
Pstręk na prawo, koziołka, z nim w prawo psy głupie, 
A on znowu fajt w lewo, jak wytnie dwa susy, 
Psy za nim fajt na lewo: on w las, a mój Kusy 
Cap!» Tak krzycząc, pan Rejent na stół pochylony, 
Z palcami swymi zabiegł aż do drugiej strony, 
I «cap!» Tadeuszowi wrzasnął tuż nad uchem: 
Tadeusz i sąsiadka, tym głosu wybuchem 
Znienacka przestraszeni właśnie w pół rozmowy, 
Odstrychnęli od siebie mimowolnie głowy, 
Jako wierzchołki drzewa powiązane społem 
Gdy je wicher rozerwie; i ręce pod stołem 
Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły, 
I dwie twarze w jeden się rumieniec oblekły. 
Tadeusz, by nie zdradzić swego roztargnienia: 
«Prawda — rzekł — mój Rejencie, prawda bez wątpienia, 
Kusy piękny chart z kształtu, jeśli równie chwytny...» 
«Chwytny? — krzyknął pan Rejent — mój pies faworytny 
Żeby nie miał być chwytny?...» Więc Tadeusz znowu 
Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu, 
Żałował, że go tylko widział idąc z lasu, 
I że przymiotów jego poznać nie miał czasu. 
Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek, 
Utopił w Tadeusza wzrok jak bazyliszek. 
Asesor mniej krzykliwy i mniej był ruchawy 
Od Rejenta, szczuplejszy i mały z postawy, 
Lecz straszny na reducie, balu i sejmiku, 
Bo powiadano o nim: ma żądło w języku; 
Tak dowcipne żarciki umiał komponować, 
Iżby je w kalendarzu można wydrukować, 
Wszystkie złośliwe, ostre. Dawniej człek dostatni, 
Schedę ojca swojego i majątek bratni 
Wszystko strwonił na wielkim figurując świecie; 
Teraz wszedł w służbę rządu, by znaczyć w powiecie. 
Lubił bardzo myślistwo, już to dla zabawy, 
Już to że odgłos trąbki i widok obławy 
Przypominał mu jego lata młodociane, 
Kiedy miał strzelców licznych i psy zawołane: 
Teraz mu z całej psiarni dwa charty zostały, 
I jeszcze z tych jednemu chciano przeczyć chwały! 
Więc zbliżył się i z wolna gładząc faworyty 
Rzekł z uśmiechem, a był to uśmiech jadowity: 
«Chart bez ogona jest jak szlachcic bez urzędu, 
Ogon też znacznie chartom pomaga do pędu: 
A pan kusość uważasz za dowód dobroci? 
Zresztą zdać się możemy na sąd pańskiej cioci. 
Choć pani Telimena mieszkała w stolicy 
I bawi się niedawno w naszej okolicy, 
Lepiej zna się na łowach niż myśliwi młodzi: 
Tak to nauka sama z latami przychodzi». 
Tadeusz, na którego niespodzianie spadał 
Grom taki, wstał zmieszany, chwilę nic nie gadał, 
Lecz patrzał na rywala coraz straszniej, srożej... 
Wtem, wielkim szczęściem, dwakroć kichnął Podkomorzy 
«Wiwat!» krzyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił 
I z wolna w tabakierę palcami zadzwonił. 
Tabakiera ze złota, z brylantów oprawa, 
A w środku jej był portret króla Stanisława. 
Ojcu Podkomorzego sam król ją darował, 
Po ojcu Podkomorzy godnie ją piastował; 
Gdy w nią dzwonił, znak dawał, że miał głos zabierać. 
Umilkli wszyscy i ust nie śmieli otwierać. 
On rzekł: «Wielmożni szlachta bracia dobrodzieje, 
Forum myśliwskim tylko są łąki i knieje; 
Więc ja w domu podobnych spraw nie decyduję, 
I posiedzenie nasze na jutro solwuję, 
I dalszych replik stronom dzisiaj nie dozwolę. 
Woźny! odwołaj sprawę, na jutro na pole. 
Jutro i Hrabia z całym myślistwem tu zjedzie, 
I waszeć z nami ruszysz, Sędzio mój sąsiedzie, 
I pani Telimena, i panny, i panie, 
Słowem, zrobim na urząd wielkie polowanie; 
I Wojski towarzystwa nam też nie odmówi». 
To mówiąc, tabakierę podawał starcowi. 
Wojski na ostrym końcu śród myśliwych siedział, 
Słuchał zmrużywszy oczy, słowa nie powiedział, 
Choć młodzież nieraz jego zasięgała zdania, 
Bo nikt lepiej nad niego nie znał polowania. 
On milczał, szczyptę wziętą z tabakiery ważył 
W palcach i długo dumał, nim ją w końcu zażył; 
Kichnął, aż cała izba rozległa się echem, 
I potrząsając głową, rzekł z gorzkim uśmiechem: 
«O, jak mnie to starego i smuci, i dziwi! 
Cóż by to o tym starzy mówili myśliwi, 
Widząc że w tylu szlachty, w tylu panów gronie, 
Mają sądzić się spory o charcim ogonie? 
Cóż by rzekł na to stary Rejtan, gdyby ożył? 
Wróciłby do Lachowicz i w grób się położył! 
Co by rzekł wojewoda Niesiołowski stary90, 
Który ma dotąd pierwsze na świecie ogary, 
I dwiestu strzelców trzyma obyczajem pańskim, 
I ma sto wozów sieci w zamku Worończańskim, 
A od tylu lat siedzi jak mnich na swym dworze, 
Nikt go na polowanie uprosić nie może, 
Białopiotrowiczowi91 samemu odmówił! 
Bo cóż by on na waszych polowaniach łowił? 
Piękna byłaby sława, ażeby pan taki 
Wedle dzisiejszej mody jeździł na szaraki! 
Za moich, panie, czasów, w języku strzeleckim, 
Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk, zwany był zwierzem szlacheckim 
A zwierzę niemające kłów, rogów, pazurów, 
Zostawiano dla płatnych sług i dworskich ciurów; 
Żaden pan nigdy przyjąć nie chciałby do ręki 
Strzelby, którą zhańbiono sypiąc w nią śrut cienki! 
Trzymano wprawdzie chartów: bo z łowów wracając, 
Trafia się, że spod konia mknie się biedak zając: 
Puszczano wtenczas za nim dla zabawki smycze 
I na konikach małe goniły panicze 
Przed oczyma rodziców, którzy te pogonie 
Ledwie raczyli widzieć, cóż kłócić się o nie! 
Więc niech jaśnie wielmożny Podkomorzy raczy 
Odwołać swe rozkazy i niech mi wybaczy, 
Że nie mogę na takie jechać polowanie, 
I nigdy na nim noga moja nie postanie! 
Nazywam się Hreczecha, a od króla Lecha, 
Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha». 
Tu śmiech młodzieży mowę Wojskiego zagłuszył. 
Wstano od stołu, pierwszy Podkomorzy ruszył, 
Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, 
Idąc kłaniał się damom, starcom i młodzieży; 
Za nim szedł kwestarz, Sędzia tuż przy bernardynie. 
Sędzia u progu rękę dał Podkomorzynie, 
Tadeusz Telimenie, Asesor Krajczance, 
A pan Rejent na końcu Wojskiej Hreczeszance. 
Tadeusz z kilku gośćmi poszedł do stodoły, 
A czuł się pomieszany, zły i niewesoły. 
Rozbierał myślą wszystkie dzisiejsze wypadki: 
Spotkanie się, wieczerzę przy boku sąsiadki; 
A szczególniej mu słowo «ciocia» koło ucha 
Brzęczało ciągle jako naprzykrzona mucha. 
Pragnąłby u Woźnego lepiej się wypytać 
O pani Telimenie, lecz go nie mógł schwytać; 
Wojskiego też nie widział, bo zaraz z wieczerzy 
Wszyscy poszli za gośćmi, jak sługom należy, 
Urządzając we dworze izby do spoczynku. 
Starsi i damy spały we dworskim budynku; 
Młodzież92 Tadeuszowi prowadzić kazano, 
W zastępstwie gospodarza, w stodołę na siano. 
W pół godziny tak było głucho w całym dworze 
jako po zadzwonieniu na pacierz w klasztorze; 
Ciszę przerywał tylko głos nocnego stróża. 
Usnęli wszyscy. Sędzia sam oczu nie zmruża; 
Jako wódz gospodarstwa obmyśla wyprawę 
W pole i w domu przyszłą urządza zabawę. 
Dał rozkaz ekonomom, wójtom i gumiennym, 
Pisarzom, ochmistrzyni, strzelcom i stajennym 
I musiał wszystkie dzienne rachunki przezierać. 
Nareszcie rzekł Woźnemu, że się chce rozbierać. 
Woźny pas mu odwiązał, pas słucki, pas lity93, 
Przy którym świecą gęste kutasy jak kity, 
Z jednej strony złotogłów w purpurowe kwiaty, 
Na wywrót jedwab czarny posrebrzany w kraty; 
Pas taki można równie kłaść na strony obie, 
Złotą na dzień galowy, a czarną w żałobie. 
Sam Woźny umiał pas ten odwiązywać, składać; 
Właśnie tym się zatrudniał i kończył tak gadać: 
«Cóż złego, że przeniosłem stoły do zamczyska? 
Nikt na tym nic nie stracił, a pan może zyska. 
Bo przecież o ten zamek dziś toczy się sprawa. 
My od dzisiaj do zamku nabyliśmy prawa 
I mimo całą strony przeciwnej zajadłość 
Dowiodę, że zamczysko wzięliśmy w posiadłość. 
Wszakże kto gości prosi w zamek na wieczerzę, 
Dowodzi, że posiadłość tam ma albo bierze; 
Nawet strony przeciwne weźmiemy na świadki: 
Pamiętam za mych czasów podobne wypadki». 
Już Sędzia spał. Więc Woźny cicho wszedł do sieni, 
Siadł przy świecy i dobył książeczkę z kieszeni, 
Która mu jak Ołtarzyk Złoty zawsze służy, 
Której nigdy nie rzuca w domu i w podróży. 
Była to trybunalska wokanda94: tam rzędem 
Stały spisane sprawy, które przed urzędem 
Woźny sam głosem swoim przed laty wywołał, 
Albo o których później dowiedzieć się zdołał. 
Prostym ludziom wokanda zda się imion spisem; 
Woźnemu jest obrazów wspaniałych zarysem. 
Czytał więc i rozmyślał: Ogiński z Wizgirdem, 
Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogirdem, 
Radziwił z Wereszczaką, Giedroić z Rdułtowskim, 
Obuchowicz z kahałem, Juraha z Piotrowskim, 
Maleski z Mickiewiczem, a na koniec Hrabia 
Z Soplicą; i czytając, z tych imion wywabia 
Pamięć spraw wielkich, wszystkie procesu wypadki, 
I stają mu przed oczy sąd, strony i świadki; 
I ogląda sam siebie, jak w żupanie białym, 
W granatowym kontuszu stał przed trybunałem, 
Jedna ręka na szabli, a druga do stoła, 
Przywoławszy dwie strony, «Uciszcie się!» woła. 
Marząc i kończąc pacierz wieczorny, pomału 
Usnął ostatni w Litwie woźny trybunału. 
Takie były zabawy, spory w one lata 
Śród cichej wsi litewskiej, kiedy reszta świata 
We łzach i krwi tonęła; gdy ów mąż, bóg wojny, 
Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny, 
Wprzągłszy w swój rydwan orły złote obok srebrnych, 
Od puszcz Libijskich łatał do Alpów95 podniebnych, 
Ciskając grom po gromie, w Piramidy, w Tabor, 
W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabor 
Biegły przed nim i za nim. Sława czynów tylu, 
Brzemienna imionami rycerzy, od Nilu 
Szła hucząc ku północy, aż u Niemna brzegów 
Odbiła się, jak od skał, od Moskwy szeregów, 
Które broniły Litwę murami żelaza 
Przed wieścią dla Rosyi straszną jak zaraza. 
Przecież nieraz nowina niby kamień z nieba 
Spadała w Litwę. Nieraz dziad żebrzący chleba, 
Bez ręki lub bez nogi, przyjąwszy jałmużnę, 
Stanął i oczy wkoło obracał ostróżne. 
Gdy nie widział we dworze rosyjskich żołnierzy 
Ani jarmułek, ani czerwonych kołnierzy, 
Wtenczas kim był, wyznawał: był legijonistą, 
Przynosi kości stare na ziemię ojczystą, 
Której już bronić nie mógł... Jak go wtenczas cała 
Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała, 
Zanosząc się od płaczu! On za stołem siadał 
I dziwniejsze od baśni historyje gadał. 
On opowiadał, jako jenerał96 Dąbrowski, 
Z ziemi włoskiej stara się przyciągnąć do Polski, 
Jak on rodaków zbiera na lombardzkim polu; 
Jak Kniaziewicz rozkazy daje z Kapitolu 
I zwycięzca, wydartych potomkom cezarów 
Rzucił w oczy Francuzów sto krwawych sztandarów97, 
Jak Jabłonowski98 zabiegł, aż kędy pieprz rośnie, 
Gdzie się cukier wytapia i gdzie w wiecznej wiośnie 
Pachnące kwitną lasy; z legiją Dunaju 
Tam wódz Murzyny gromi, a wzdycha do kraju. 
Mowy starca krążyły we wsi po kryjomu; 
Chłopiec, co je posłyszał, znikał nagle z domu, 
Lasami i bagnami skradał się tajemnie, 
Ścigany od Moskali, skakał kryć się w Niemnie 
I nurkiem płynął na brzeg Księstwa Warszawskiego, 
Gdzie usłyszał głos miły: «Witaj nam kolego!» 
Lecz nim odszedł, wyskoczył na wzgórek z kamienia 
I Moskalom przez Niemen rzekł: «Do zobaczenia!» 
Tak przekradł się Gorecki, Pac i Obuchowicz, 
Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz, 
Mierzejewscy, Brochocki i Bernatowicze, 
Kupść, Gedymin i inni, których nie policzę: 
Opuszczali rodziców i ziemię kochaną, 
I dobra, które na skarb carski zabierano. 
Czasem do Litwy kwestarz z obcego klasztoru 
Przyszedł, i kiedy bliżej poznał panów dworu, 
Gazetę im pokazał, wyprutą z szkaplerza. 
Tam stała wypisana i liczba żołnierza, 
I nazwisko każdego wodza legijonu, 
I każdego z nich opis zwycięstwa lub zgonu. 
Po wielu latach pierwszy raz miała rodzina 
Wieść o życiu, o chwale i o śmierci syna; 
Brał dom żałobę, ale powiedzieć nie śmiano 
Po kim była żałoba, tylko zgadywano 
W okolicy; i tylko cichy smutek panów, 
Lub cicha radość, była gazetą ziemianów99. 
Takim kwestarzem tajnym był Robak podobno: 
Często on z panem Sędzią rozmawiał osobno; 
Po tych rozmowach zawsze jakowaś nowina 
Rozeszła się w sąsiedztwie. Postać bernardyna 
Wydawała, że mnich ten nie zawsze w kapturze 
Chodził i nie w klasztornym zestarzał się murze. 
Miał on nad prawym uchem, nieco wyżej skroni, 
Bliznę, wyciętej skóry na szerokość dłoni, 
I w brodzie ślad niedawny lancy lub postrzału; 
Ran tych nie dostał pewnie przy czytaniu mszału. 
Ale nie tylko groźne wejrzenie i blizny, 
Lecz sam ruch i głos jego miał coś żołnierszczyzny. 
Przy mszy, gdy z wzniesionymi zwracał się rękami 
Od ołtarza do ludu, by mówić: «Pan z wami», 
To nieraz tak się zręcznie skręcił jednym razem, 
Jakby prawo w tył robił za wodza rozkazem, 
I słowa liturgii takim wyrzekł tonem 
Do ludu, jak oficer stojąc przed szwadronem: 
Postrzegali to chłopcy służący mu do mszy. 
Spraw także politycznych był Robak świadomszy, 
Niźli żywotów świętych; a jeżdżąc po kweście, 
Często zastanawiał się w powiatowym mieście. 
Miał pełno interesów: to listy odbierał, 
Których nigdy przy obcych ludziach nie otwierał, 
To wysyłał posłańców, ale gdzie i po co 
Nie powiadał; częstokroć wymykał się nocą 
Do dworów pańskich, z szlachtą ustawicznie szeptał, 
I okoliczne wioski dokoła wydeptał, 
I w karczmach z wieśniakami rozprawiał niemało, 
A zawsze o tym, co się w cudzych krajach działo. 
Teraz Sędziego, który już spał od godziny, 
Przychodzi budzić; pewnie ma jakieś nowiny. 
Podoba Ci się to, co robimy? Jesteśmy organizacją pożytku publicznego. Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Księga druga

Zamek

Polowanie z chartami na upatrzonego — Gość w zamku — Ostatni z dworzan opowiada historię ostatniego z Horeszków — Rzut oka w sad — Dziewczyna w ogórkach — Śniadanie — Pani Telimeny anegdota petersburska — Nowy wybuch sporów o Kusego i Sokoła — Interwencja Robaka — Rzecz Wojskiego — Zakład — Dalej w grzyby!

Kto z nas tych lat nie pomni, gdy, młode pacholę, 
Ze strzelbą na ramieniu świszcząc szedł na pole, 
Gdzie żaden wał, płot żaden nogi nie utrudza, 
Gdzie, przestępując miedzę, nie poznasz, że cudza! 
Bo na Litwie myśliwiec jak okręt na morzu, 
Gdzie chcesz, jaką chcesz drogą, buja po przestworzu: 
Czyli jak prorok patrzy w niebo, gdzie w obłoku 
Wiele jest znaków widnych strzeleckiemu oku; 
Czy jak czarownik gada z ziemią, która, głucha 
Dla mieszczan, mnóstwem głosów szepce mu do ucha. 
Tam derkacz wrzasnął z łąki, szukać go daremnie, 
Bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie; 
Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek, 
Również głęboko w niebie schowany skowronek; 
Ówdzie orzeł szerokim skrzydłem przez obszary 
Zaszumiał, strasząc wróble, jak kometa cary; 
Zaś jastrząb, pod jasnymi wiszący błękity, 
Trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity, 
Aż ujrzawszy wśród łąki ptaka lub zająca, 
Runie nań z góry jako gwiazda spadająca. 
Kiedyż nam Pan Bóg wrócić z wędrówki dozwoli, 
I znowu dom zamieszkać na ojczystej roli, 
I służyć w jeździe, która wojuje szaraki, 
Albo w piechocie, która nosi broń na ptaki, 
Nie znać innych prócz kosy i sierpa rynsztunków100, 
I innych gazet, oprócz domowych rachunków! 
Nad Soplicowem słońce weszło i już padło 
Na strzechy i przez szpary w stodołę się wkradło; 
I po ciemnozielonym, świeżym, wonnym sianie, 
Z którego młodzież sobie zrobiła posłanie, 
Rozpływały się złote, migające pręgi 
Z otworu czarnej strzechy jak z warkocza wstęgi; 
I słońce usta sennych promykiem poranka 
Drażni jak dziewczę kłosem budzące kochanka. 
Już wróble skacząc, świerkać101 zaczęły pod strzechą; 
Już trzykroć gęgnął gąsior, a za nim jak echo 
Odezwały się chórem kaczki i indyki 
I słychać bydła w pole idącego ryki. 
Wstała młodzież. Tadeusz jeszcze senny leży; 
Bo też najpóźniej zasnął. Z wczorajszej wieczerzy 
Wrócił tak niespokojny, że o kurów pianiu 
Jeszcze oczu nie zmrużył, a na swym posłaniu 
Tak kręcił się, że w siano jak w wodę utonął, 
I spał twardo, aż zimny wiatr w oczy mu wionął, 
Gdy skrzypiące stodoły drzwi otwarto z trzaskiem, 
I bernardyn, ksiądz Robak, wszedł z węzlastym paskiem, 
«Surge puer102!» wołając i ponad barkami 
Rubasznie wywijając pasek z ogórkami103. 
Już na dziedzińcu słychać myśliwskie okrzyki; 
Wyprowadzają konie, zajeżdżają bryki, 
Ledwie dziedziniec taką gromadę ogarnie, 
Odezwały się trąby, otworzono psiarnie; 
Zgraja chartów, wypadłszy, wesoło skowycze104; 
Widząc rumaki szczwaczów105, dojeżdżaczów106 smycze, 
Psy jak szalone cwałem śmigają po dworze, 
Potem biegną i kładą szyje na obroże: 
Wszystko to bardzo dobre polowanie wróży; 
Nareszcie Podkomorzy dał rozkaz podróży. 
Ruszyli szczwacze z wolna, jeden tuż za drugim; 
Ale za bramą rzędem rozbiegli się długim. 
W środku jechali obok Asesor z Rejentem; 
A choć na siebie czasem patrzyli ze wstrętem, 
Rozmawiali przyjaźnie, jak ludzie honoru 
Idąc na rozstrzygnienie śmiertelnego sporu: 
Nikt ze słów zawziętości ich poznać nie zdoła; 
Pan Rejent wiódł Kusego, Asesor Sokoła. 
Z tyłu damy w pojazdach; młodzieńcy, stronami 
Cwałując tuż przy kołach, gadali z damami. 
Ksiądz Robak po dziedzińcu wolnym chodził krokiem 
Kończąc ranne pacierze; ale rzucał okiem 
Na pana Tadeusza, marszczył się, uśmiechał, 
Wreszcie kiwnął nań palcem, Tadeusz podjechał; 
Robak palcem po nosie dawał mu znak groźby: 
Lecz mimo Tadeusza pytania i prośby, 
Ażeby mu wyraźnie, co chce, wytłumaczył, 
Bernardyn odpowiedzieć ni spojrzeć nie raczył; 
Kaptur tylko nasunął i pacierz swój kończył, 
Więc Tadeusz odjechał i z gośćmi się złączył. 
Właśnie wtenczas107 myśliwi smycze zatrzymali, 
I wszyscy nieruchomi w miejscach swoich stali; 
Jeden drugiemu ręką dawał znak milczenia, 
A wszyscy obrócili oczy do kamienia, 
Nad którym stał pan Sędzia. On zwierza obaczył 
I rąk skinieniem swoje rozkazy tłumaczył. 
Pojęli wszyscy: stoją, a środkiem po roli 
Asesor i pan Rejent kłusują powoli. 
Tadeusz, będąc bliższy, obydwu wyprzedził, 
Stanął obok Sędziego i oczyma śledził. 
Dawno już nie był w polu; na szarej przestrzeni 
Trudno dojrzeć szaraka, zwłaszcza śród kamieni. 
Pokazał mu pan Sędzia; siedział biedny zając, 
Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając, 
Okiem czerwonym spotkał myśliwców wejrzenie 
I jakby urzeczony, czując przeznaczenie, 
Ze strachu od ich oczu nie mógł zwrócić oka, 
I pod opoką108 siedział martwy jak opoka. 
Tymczasem kurz na roli rośnie coraz bliżéj; 
Pędzi na smyczy Kusy, za nim Sokół chyży109, 
Tuż Asesor z Rejentem razem wrzaśli z tyłu: 
«Wyczha110, wyczha!» i z psami znikli w kłębach pyłu. 
Kiedy tak za szarakiem goniono, tymczasem 
Ukazał się pan Hrabia pod zamkowym lasem. 
Wiedziano w okolicy, że ten pan nie może 
Nigdy nigdzie stawić się w naznaczonej porze. 
I dziś zaspał poranek; więc na sługi zrzędził, 
Widząc myśliwców w polu cwałem do nich pędził. 
Surdut swój angielskiego kroju, biały, długi, 
Połami na wiatr puścił; z tyłu konno sługi, 
W kapeluszach jak grzybki, czarnych, lśniących, małych, 
W kurtkach, w butach stryflastych111, w pantalonach112 białych: 
Sługi, które pan Hrabia tym kształtem odzieje, 
Nazywają się w jego pałacu dżokeje113. 
Cwałująca czereda zleciała na błonia, 
Gdy Hrabia ujrzał zamek i zatrzymał konia. 
Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wierzył, 
Że to były też same mury; tak odświeżył 
I upięknił poranek zarysy budowy: 
Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy. 
Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca 
Nad mgłą ranną; dach z blachy złocił się od słońca, 
Pod nim błyszczała w kratach reszta szyb wybitych, 
Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych; 
Niższe piętra oblała tumanu powłoka, 
Rozpadliny i szczerby zakryła od oka; 
Krzyk dalekich myśliwców wiatrami przygnany, 
Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany: 
Przysiągłbyś, że krzyk z zamku, że pod mgły zasłoną 
Mury odbudowano i znów zaludniono. 
Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe, 
Zwał je romansowymi; mawiał, że ma głowę 
Romansową: w istocie był wielkim dziwakiem. 
Nieraz, pędząc za lisem albo za szarakiem, 
Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie, 
Jak kot, gdy ujrzy wróble na wysokiej sośnie; 
Często bez psa, bez strzelby, błąkał się po gaju 
Jak rekrut zbiegły; często siadał przy ruczaju 
Nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, 
Jak czapla wszystkie ryby chcąca pozrzeć114 okiem: 
Takie były Hrabiego dziwne obyczaje. 
Wszyscy mówili, że mu czegoś nie dostaje;