Padania. Od źródeł idei do próby stworzenia nowego narodu w północnych Włoszech ebook

Kto rządzi przeszłością, wtego rękach jest przyszłość;

kto rządzi teraźniejszością, wtego rękach jest przeszłość.

George Orwell, Rok 1984

WPROWADZENIE

Kulturowa ihistoryczna złożoność Włoch ukazuje, jak trudnym procesem jest konstruowanie jednolitej tożsamości narodowej wkontekście wielowymiarowych podziałów społecznych, językowych ihistorycznych. Te zróżnicowane aspekty stanowią ramy, wktórych toczą się nieustanne debaty dotyczące granic terytorialnych, zasadności przyjętych rozwiązań ustrojowych, anawet samej przynależności państwowo-narodowej. Powstałe w1861roku wwyniku zjednoczenia siedmiu odrębnych państw Półwyspu Apenińskiego pod panowaniem dynastii sabaudzkiej, Włochy do dziś zmagają się zwyzwaniem budowania spójnego poczucia narodowej wspólnoty1. Włosi, istniejący jako polityczna jedność od ponad 160lat, byli inadal są społeczeństwem, którego przywiązanie ilojalność nie odnoszą się bezpośrednio do państwa, lecz do wspólnot partykularnych, takich jak miasto czy region. Włochy pozostają krajem „małych ojczyzn”, „ojczyzną regionów”2.

Wydaje się, że przekonanie najważniejszych postaci XIX-wiecznej historii Włoch– Giuseppe Garibaldiego, Camilla Cavoura, Wiktora Emanuela II iGiuseppe Mazziniego– okonieczności zjednoczenia różnych jednostek terytorialnych Półwyspu Apenińskiego wramach jednego państwa nie wpełni przetrwało próbę czasu. Proces integracji państwowej, zaprojektowany przez wspomnianych „ojców ojczyzny”, napotykał na trudności wynikające zwielowiekowego zróżnicowania wewnętrznego wsferach kulturowej, politycznej igospodarczej. Analizując przypadek Włoch oraz powszechną skłonność mieszkańców tego kraju do odrzucania czynników unifikacyjnych, należałoby zgodzić się ze słynną formułą austriackiego politykaKlemensa Lothara von Metternicha, który twierdził, że naród włoski nie istnieje, aWłochy są jedynie „wyrażeniem geograficznym”3.

Fakt, że przez wieki Półwysep Apeniński był podzielony na wiele odrębnych jednostek, aposzczególne jego terytoria znajdowały się pod wpływami obcych mocarstw, pozostawił widoczne do dzisiaj różnice pomiędzy regionami historycznymi Italii. Przekłada się to przede wszystkim na odmienny poziom rozwoju gospodarczego ispołecznego Północy oraz Południa kraju, znany jako questione settentrionale iquestione meridionale4. Jak stwierdził Tomasz Wituch, Włosi wswym odwiecznym poczuciu tożsamości regionalnej „dalecy byli od powszechnej świadomości wspólnoty narodowych losów”. Cytowany polski historyk wyjaśnił, że „dziedzictwo kultury ihistorii ich kraju było tak wielkie ibogate, stanowiące tak znaczną część kulturowego spadku całej Europy, że dość powszechnie uważano je za dziedzictwo ogólnoeuropejskie”5.

Odwołując się do utrwalonego zarówno wpracach historiograficznych,jak iwzbiorowej świadomości schematu tradycyjnego podziału Włoch na Północ iPołudnie, można stwierdzić, że stanowi on jeden zkluczowych problemów whistorii Włoch – od chwili politycznegozjednoczenia kraju w1861roku aż po czasy współczesne. Koncepcja tak zwanych „dwóch Italii” była uzasadniona realiami, zktórymi musiało zmierzyć się państwo włoskie bezpośrednio po zjednoczeniu wpołowie XIXwieku, ipozostaje aktualna do dziś. Najbardziej wyrazistym przykładem podkreślania różnorakich odrębności, prowadzenia szeroko zakrojonej działalności separatystycznej oraz dążenia do stworzenia „nowego narodu” jest we Włoszech przypadek hipotetycznej jednostki terytorialnej na Północy kraju– Padanii.

Zauważmy, że termin „Padania” upowszechnił się wdyskursie publicznym we Włoszech głównie za sprawą jego instrumentalnego wykorzystania wretoryce politycznej Ligi Północnej, która propagowała postulaty separatystyczne na rzecz utworzenia niezależnego państwa padańskiego. Tradycyjny podział Włoch na Północ iPołudnie, traktowane jako odrębne pod względem społecznym, kulturowym igospodarczym jednostki, stanowił podstawę do konstrukcji idei Padanii. Owa dwubiegunowość, zakorzeniona wróżnicach regionalnych, odegrała kluczową rolę wrozwoju nacjonalizmu partykularnego, który znalazł wyraz wformie „etnonacjonalizmu padańskiego”. Ideologia ta początkowo skupiała się na dążeniu do kulturowego, azczasem także politycznego usamodzielnienia się „wspólnoty” zdefiniowanej na podstawie etniczno-językowych więzi oraz obronie jej tożsamości przed zewnętrznymi wpływami postrzeganymi jako zagrożenie. Koncepcja stworzenia nowego narodu ipaństwa na północy Włoch stała się poważnym wyzwaniem dla dziedzictwa włoskiego risorgimenta, ruchu jednoczącego Włochów wokół idei wspólnej przynależności do jednego państwa narodowego. Koncepcja padańska stała się istotnym kontrapunktem wobec życia społeczno-politycznego współczesnych Włoch. Idei niepodległej Padanii przypisuje się miano najbardziej znanego inajczęściej przywoływanego przykładu włoskiego separatyzmu, anarodziny tożsamości północnowłoskiej/padańskiej można uznać za jedną znajwiększych nowości kulturalno-politycznych whistorii współczesnych Włoch. Zakładając w1989roku Ligę Północną, powstałą zsojuszu Ligi Lombardzkiej zinnymi ugrupowaniami autonomistycznymi, lombardzki robotnik iniedoszły lekarz Umberto Bossi postawił sobie za cel obudzenie wludności północnowłoskiej dumy zprzynależności regionalnej. Wykorzystując pamięć historyczną, mitologię celtycką oraz kulturę plemienną, chciał podkreślić wyjątkowość wspólnoty kulturowej ziem padańskich, choć była ona wwielu aspektach bardziej wyobrażona niż rzeczywista. Należy bowiem zaznaczyć, że obszar Padanii nie jest jednorodny ani kulturowo, ani językowo, ani wsensie gospodarczym, geograficznym czy historycznym.

Nie ulega wątpliwości, że historia Padanii jako fenomenu kulturowo-politycznego, który przeżywał swój renesans wlatach dziewięćdziesiątych XXwieku, jest krótka wporównaniu zponad 160-letnią historią zjednoczonego państwa włoskiego czy też wodniesieniu do długowieczności demokratycznego systemu politycznego, który ukształtował się we Włoszech po II wojnie światowej6. Oparcie próby kreacji tożsamości padańskiej przez Ligę Północną na działalności średniowiecznej Ligi Lombardzkiej (Lega Lombarda) oraz myśli XIX-wiecznych włoskich federalistów zdecydowanie wydłuża jednak iwpewnym sensie legitymizuje jej genealogię.

Warto jednak zauważyć, iż do lat osiemdziesiątych XXwieku termin Padania nie posiadał konotacji politycznych. Etymologia tego słowa wywodzi się od przymiotnika „padana”, który pochodzi zkolei od łacińskiego rzeczownika „Padus”– nazwy rzeki Pad (il Po), najdłuższej inajwiększej rzeki Włoch. Współczesne użycie terminu „Padania” zastąpiło starożytne określenie Galia Cisalpińska (Gallia Cisalpina) oraz późniejsze wyrażenie Italia Superiore, czyli „Górne Włochy”. Początkowo termin ten funkcjonował głównie jako pojęcie geograficzne, odnoszące się do Niziny Padańskiej (Pianura Padana), czyli regionu geograficznego wpółnocnych Włoszech, obejmującego deltę rzeki Pad oraz otoczonego zpółnocy izachodu Alpami. „Padania” znalazła również zastosowanie wbadaniach kulturowych, lingwistycznych oraz etnolingwistycznych, atakże pojawiała się wsztuce, odzwierciedlając różnorodność kulturową ihistoryczną tego obszaru7.

Jednym zpierwszych kluczowych tekstów definiujących Padanię było wydane w1910roku przez wydawnictwo Hoepli studium pt.Geografia Economica Sociale dell’Italia autorstwa Angela Marianiego. Wswojej pracy autor dokonał podziału terytorium Półwyspu Apenińskiego na Padanię oraz część apenińską8. Termin ten pojawił się kolejno wencyklopedii Il Milione Instytutu Geograficznego De Agostini z1959roku jako synonim Niziny Padańsko-Weneckiej9. Podobnie według Encyklopedii Treccani Padania to nazwa określająca Dolinę Padu, wramach której wyróżnia się górną Padanię– obejmującą terytorium równiny Piemontu– oraz dolną, obejmującą terytorium równiny lombardzkiej oraz weneckiej10.

Należy podkreślić, iż swoisty renesans koncepcji Padanii wlatach dziewięćdziesiątych XXwieku nie był jednak związany jedynie zdziałalnością polityczną Ligi Północnej. Jak zauważył mediolański filozof idziennikarz Paolo Bracalini, fenomen Padanii rozumianej jako odrębny byt historyczno-kulturowy igeograficzny nie był przedmiotem rozważań tylko założyciela partii, Umberta Bossiego, czy koncepcji jej głównego ideologa Gianfranca Migliego. Jak wykazał Bracalini, zbiegło się to zpublikacją raportu na temat Padanii opublikowanego przez Fundację Agnelli w1992roku11. Jak zauważył natomiast polski historyk Stefan Bielański, środowisko związane zturyńskim instytutem badawczym nie reprezentowało jednak opcji radykalnie federalistycznej czy separatystycznej, lecz wskazywało na konieczność reform, które umożliwiłyby bardziej sprawne funkcjonowanie regionów wramach unitarnego państwa włoskiego12.

Kilka rozważań teoretycznych

Doświadczenie historyczne wwymiarze cywilizacyjnym pokazuje, że najlepszym gwarantem rozwoju narodu pozostaje rama państwa narodowego. Brak takiej struktury może natomiast działać destrukcyjnie na losy danego narodu. Literatura przedmiotu dotycząca problemu kształtowania się współczesnych narodów dostarcza gruntownej wiedzy na temat funkcjonowania zarówno państw, wtym państw narodowych, jak inarodów czy wspólnot etnicznych. Jeśli jednak, porzucając definicje zastane, podda się krytycznej interpretacji pojęcia wyjściowe, takie jak naród, nacjonalizm czy tożsamość narodowa, wybrane pole badawcze multiplikuje swoją złożoność. Współcześnie, gdy mowa o„narodzie”, za tym terminem kryje się idea, która wjej pierwotnym, XIX-wiecznym znaczeniu jest praktycznie niemożliwa do zrealizowania. Historycznie uzasadnione teorie, definicje oraz paradygmaty coraz bardziej tracą swoją aktualność iwymagają ponownej weryfikacji oraz redefinicji. Badacze zajmujący się problematyką narodową wciąż poszukują satysfakcjonującej odpowiedzi na pytanie: czym jest naród?

Odnosząc się do tak zwanej „kwestii padańskiej” (la questione padana), zauważamy, że jest ona zjawiskiem paradygmatycznym. Podobnie jak paradygmatyczną pozostaje we Włoszech kwestia narodowa (la questione nazionale) oraz składające się na nią odmienności rozwoju strategii społeczno-kulturowych oraz polityczno-gospodarczych pomiędzy północną apołudniową częścią kraju. Zdrugiej strony należy jednakże zauważyć, że pomimo ustalonego sposobu postrzegania tych zagadnień problematyka ta– będąca dynamicznym wyznacznikiem włoskiej rzeczywistości– pozostaje przedmiotem nieustannych analiz, przybierając wielowątkową oraz zróżnicowaną oprawę zarówno interpretacyjną, jak imetodyczną.

Rozpoczynając rozważania nad źródłami oraz rozwojem koncepcji Padanii rozumianej jako przykład etnonacjonalizmu dążącego do stworzenia odrębnego narodu– które są głównym przedmiotem niniejszej książki– wydaje się słusznym odniesienie do kwestii związanych zdefinicją oraz interpretacją narodu jako problemu badawczego. Dla potrzeb analizy podjętej problematyki koniecznym okazało się zmierzenie zlicznymi trudnościami terminologiczno-definicyjnymi związanymi zokreśleniem fundamentalnych pojęć, takich jak naród, etnonacjonalizm oraz tożsamość narodowa. Należy podkreślić, iż we współczesnej li- teraturze przedmiotu pojęcie „naród” pretenduje obok „państwa” do głównej kategorii, przy pomocy której wyjaśnia się społeczną naturę człowieka13. Wypracowanie ścisłej definicji narodu wydaje się jednak przedsięwzięciem niebywale trudnym do zrealizowania lub wręcz niemożliwym. Nie ulega wątpliwości, że pojęcie to budzi wiele kontrowersji. Badania problematyki narodowej mogą być prowadzone bowiem zróżnorodnych perspektyw poznawczych, awprzypadku definiowania narodu zachodzą często spory terminologiczne. Istnieją rozbieżności pomiędzy stanowiskiem politologów, kulturoznawców, socjologów, antropologów czy historyków.

Ze względu na to, że jednoznaczne wskazanie czynników koniecznych do zdefiniowania narodu stało się mylne iniekompletne, współcześnie częściej zwraca się uwagę na złożony splot podejść teoretycznych do problematyki związanej ztym pojęciem. Warto zauważyć, że choć niektóre kombinacje, takie jak połączenie socjologii ipolitologii (socjologia polityki), są już powszechne wbadaniach, inne– na przykład podejście antropologiczne– pozostają zdecydowanie mniej popularne. Jak zauważył polski socjolog Jacek Wódz, można wręcz stwierdzić, że są one rzadkością. Prace zzakresu antropologii polityki, szczególnie wPolsce, są nieliczne wnaukowym dyskursie dotyczącym relacji między społeczeństwem apolityką14. Podobnie marginalne wydaje się także podejście kulturoznawcze.

Podejmując próbę zbadania kształtowania się oraz kompozycji tożsamości regionalnej inarodowej na przykładzie Padanii, należy zauważyć, że analizy kulturoznawcze byłyby trudne do przeprowadzenia bez uwzględnienia perspektywy politologicznej– iodwrotnie15. Interdyscyplinarne podejście do zjawiska, które na pierwszy rzut oka wydaje się wyłącznie polityczne, może opierać się zarówno na podstawach antropologii kulturowej ipolitycznej, jak ina analizie historycznej, co nadaje badaniom oryginalny charakter, sytuując je na styku kulturoznawstwa ipolitologii. Warto podkreślić, że ointerdyscyplinarnym podejściu do problematyki tak zwanej „padańskości” zadecydowały nie tylko jej aktualność, ale także wzajemne przenikanie się różnych obszarów badawczych. Wydaje się, że właśnie wspomniana perspektywa, wzbogacona onarzędzia właściwe dla historii czy socjologii, jest kluczowa dla zrozumienia procesów kształtujących południową część Starego Kontynentu. Należy bowiem zauważyć, że następstwa analizowanego zjawiska są szczególnie widoczne wwiększości krajów romańskich, awszerszym kontekście tak zwanej Europy Śródziemnomorskiej, gdzie mozaika losów historycznych poszczególnych ludów oraz grup etnicznych jest niejako wpisana wistotę tradycji regionalnych. Jak zauważył polski prawnik Witold Misiuda-Rewera, jest to ściśle powiązane zsystemem autonomii, bowiem decentralizacja regionalna rozpoczęła się na tamtych obszarach zpotrzeby zapewnienia „mniejszościom” autonomii oraz opieki16.

Zjawisko etnonacjonalizmu wpółnocnych Włoszech, na przykładzie Padanii, należy uznać za istotne poznawczo, ponieważ wypracowane przez lata mechanizmy istrategie stanowią odpowiedź na liczne wyzwania związane zdziałalnością współczesnych europejskich ruchów nacjonalistyczno-populistycznych. Proces kształtowania się nowoczesnych narodów wciągu ostatnich dwóch stuleci uległ wyraźnemu zdynamizowaniu za sprawą zjawisk zachodzących na płaszczyznach politycznej, kulturowej, społecznej oraz techniczno-cywilizacyjnej. Co więcej, we Włoszech wyraźnie dostrzegalna stała się odmienność tego zjawiska na tle innych państw europejskich17. Zainteresowanie tym zagadnieniem wynikało zchęci zbadania zjawiska, które mimo rozbudowanej strategii formalnie nigdy nie zaistniało. Wtym kontekście porównanie zinnymi rzeczywistymi przykładami separatyzmu czy procesami tworzenia współczesnych narodów, takimi jak przypadki Katalonii czy Kraju Basków, staje się szczególnie interesujące18.

Przyjęta wpracy perspektywa narodu, oscylująca na pograniczu nauk okulturze oraz polityce, opiera się głównie na paradygmacie modernistycznym. Oznacza to, że koncept narodu osadzony jest wsferze społeczno-kulturowej ipolitycznej oraz traktowany jako twór współczesny. Prezentowane stanowisko stanowi kompilację różnych interpretacji pojęcia „narodu”, aczkolwiek nie jest znimi całkowicie zgodne.

Jedno zpodejść jest bliskie politycznej koncepcji narodu, będącej dziedzictwem Wielkiej Rewolucji Francuskiej, wywodzącej się między innymi zzałożeń Marsyliusza zPadwy, awspółcześnie skonceptualizowanej przez Ernesta Gellnera. Interpretacja tego brytyjskiego antropologa ifilozofa koncentruje się na relacjach pomiędzy narodem anacjonalizmem, zakładając, że nacjonalizm był pierwotny, apowstanie narodu stanowi jego ekspresję. Wtym ujęciu naród definiowany jest poprzez nacjonalizm, który rozumiany jest jako postulat pokrywania się granic etnicznych ipaństwowych19. Koncepcja narodu wtym rozumieniu (wiodąca od państwa do narodu) kładzie więc nacisk na racjonalne przesłanki, takie jak państwo czy prawo, oraz została przyjęta iugruntowana wposiadających nieprzerwaną tradycję istnienia państwach Europy Zachodniej oraz na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Powyższej koncepcji narodu/nacjonalizmu (tzw. politycznego) przeciwstawiana jest koncepcja etniczno-kulturowa, wykształcona wEuropie wdobie wojen napoleońskich iopracowana przez niemieckiego filozofa Johanna Gottfrieda Herdera, uznawanego za głównego twórcę etnicznego rozumienia kategorii „naród”. Będąc wyrazem buntu przeciwko racjonalnym założeniom oświecenia, ta koncepcja przyjmuje za istotne przyczyny powstania narodu wywołujące emocje czynniki pozaracjonalne, takie jak język, religia, zwyczaje, tradycje, historia iterytorium. Wskrajnych sytuacjach pozwalają one na przetrwanie narodu nawet bez własnego państwa. Ten proces kształtowania się narodu określa się jako drogę od narodu do państwa20.

Rozwijając tę koncepcję, norweski antropolog społeczny Thomas Hylland Eriksen wyróżnił występującą we współczesnym świecie kategorię „protonarodów”, czyli grup etnicznych, które same uważają się za prawdziwe narody, ale nie są uznane jako odrębne byty, którym przysługiwałaby polityczna autonomia na arenie międzynarodowej. Wobec tego typu grup etnicznych używa się również określenia „zalążek narodu” lub alternatywnie terminu „naród bez państwa”. Rozumie się przez to, że potencjalnie każda grupa etniczna wprzyszłości może stać się narodem21.

Podobne stanowisko przedstawiła Montserrat Guibernau. Skonceptualizowany przez katalońską badaczkę model narodu podkreśla nie tylko rolę narodów bez państw czy wpływu globalizacji na rozwój dzisiejszych ruchów nacjonalistycznych, ale również wskazuje nacjonalizm jako źródło tożsamości. Wślad za postawionymi przez Guibernau wwydanej w2007roku książce pt. The Identity of Nation pytaniami otożsamość narodową, jej rodzaje oraz główne wyzwania spowodowane wzmocnieniem się współcześnie tożsamości regionalnej iwzrost różnorodności kulturowej poruszone wponiższej pracy kwestie dotyczące tożsamości narodowej nawiązują wjakimś stopniu do teorii katalońskiej badaczki22.

Zkolei koncepcja narodu Antoniny Kłoskowskiej uznaje, że wpotocznym rozumieniu słowo „naród” oznacza zbiorowość, wktórej naturalne więzi wyrosły ze wspólnoty przekonań iterytorium. Takie podejście polska socjolożka przedstawiła wwydanej w1996roku książce pt. Kultury narodowe ukorzeni. Jak dowiodła, przynależność do określonego narodu ma postać silnie przeżywanej, emocjonalnej wiary, która jest wynikiem procesu kulturowego ispołecznego przypisania. Kłoskowska wskazała również na związek pomiędzy formującymi się narodami aich pierwotnym etnicznym podłożem. Grupa etniczna inaród są jej zdaniem zbiorowościami ocharakterze wspólnoty, określonymi przez względnie odrębną tożsamość oraz specyficzność kulturowych właściwości. Istotą narodu jest wtym ujęciu autoteliczna kultura wyspecjalizowanych dziedzin życia. Do tożsamości narodu socjolożka zaliczyła między innymi poczucie ich ciągłości23.

Jeszcze inne stanowisko teoretyczne koresponduje zaspektem autoidentyfikacji narodowej zaproponowanym przez Benedicta Andersona. Określając naród jako „wspólnotę wyobrażoną”, amerykański historyk ipolitolog uznał go za rodzaj zbiorowego złudzenia, które ważniejsze jest od faktycznych dziejów wspólnoty. Mówiąc onarodzie czy przynależności narodowej, określił on naród pewnego rodzaju reliktem kulturowym. Analizując źródła nacjonalizmu, stwierdził, że owe wspólnoty ujawniały zasadę tworzenia się narodów przez zaszczepianie ludziom wyobrażenia oponadlokalnej wspólnocie, jaką tworzą. Pokazały też kreacyjny charakter wyobraźni, która potrafiła wiązać abstrakcyjne kategorie narodu, państwa inarodowej ojczyzny zjakimś realnym obszarem. Jednocześnie wskazywała tożsamość jako konieczną oraz spoiwo narodu. Wspólnota według tej teorii jest wyobrażona, ponieważ jej członkowie nigdy nie znają większości swych rodaków, nie spotykają ich ani też nic onich nie wiedzą, apomimo to wswych umysłach tworzą obraz wspólnoty24. Dopełnieniem rozważań teoretycznych jest koncepcja „tradycji wynalezionej” Erica Hobsbawma, która wujęciu brytyjskiego historyka służy budowaniu wspólnej tożsamości narodowej przez działania ocharakterze rytualnym bądź symbolicznym. Doprowadza to często do mitologizowania relacji jednostki zprzeszłością25.

Nie ulega wątpliwości, że krytyczna analiza literatury przedmiotu wskazuje na istnienie licznych opracowań poświęconych procesom powstawania poszczególnych narodów, aczkolwiek trudno odnaleźć wnich odpowiedź na kluczowe pytanie badawcze dotyczące próby stworzenia narodu padańskiego. Odchodząc od ogólnoprzekrojowego ujęcia terminu „naród” zawartego wobfitej literaturze przedmiotu, warto zastanowić się, czy na przykładzie etnonacjonalizmu padańskiego możemy mówić ozasadniczym zwrocie wtym paradygmacie.

Biorąc pod uwagę przedstawione rozważania, na potrzeby niniejszej pracy, pojęcie etnonacjonalizmu uznałam zarówno za ruch społeczny zzapleczem kulturowym, jak iza ideę, która ten ruch legitymizuje. Naród znajduje się zaś wjej centrum ijest tutaj rozumiany jako forma wspólnoty wyobrażonej, ukonstytuowanej wokół kluczowych dla niej wartości kulturowych, jak język, tradycja czy zwyczaje, ale także wspólnej pamięci historycznej. Pamięć ta obejmuje nie tylko wydarzenia historyczne, ale także mity ilegendy związane zprzeszłością wspólnoty. Charakteryzuje się istnieniem więzi społecznej ipoczucia przynależności, atakże dążeniem do samorealizacji na płaszczyźnie politycznej.

Wtak obranej optyce, biorąc pod uwagę ambicje Padańczyków związane zutworzeniem odrębnego państwa, szczególnie interesujące– ze względu na geograficzne usytuowanie regionu– jest podkreślenie dominującego nurtu wkształtowaniu się tożsamości Padanii. Należy bowiem pamiętać, że leży ona na terytorium kraju mocno związanego zwartościami świata Zachodu, wktórym– jak już wspomniano– obecne były koncepcje nacjonalizmu politycznego. Zdrugiej jednak strony trzeba zauważyć, że nieposiadająca własnego państwa (zjednoczenie wXIXwieku doprowadziło do utworzeniem państwa włoskiego, anie padańskiego) Padania poszukiwała źródeł swojej tożsamości wwartościach nacjonalizmu kulturowego, co było charakterystyczne dla wspólnot Europy Środkowej iWschodniej.

Przegląd literatury

Problematyka padańska– rozumiana jako swoisty przykład etnonacjonalizmu– to zagadnienie dotąd niezbadane kompleksowo przez polskich badaczy. Chociaż polscy uczeni przedstawiają historię (Józef Andrzej Gierowski, Tomasz Wituch, Mieczysław Żywczyński), ustrój isystem polityczny (Izolda Bokszczanin-Gołaś, Rafał Dudała, Małgorzata Lorencka, Zbigniew Machelski, Stefan Bielański, Witold Misiuda-Rewera, Piotr Podemski, Dorota Struska, Zbigniew Witkowski, Janina Zakrzewska), historię idei imyśli politycznej (Marek Bankowicz, Jacek Bartyzel, Wiesław Kozub-Ciembroniewicz, Joanna Sondel-Cedaramas) czy różnorodność kulturową Włoch (Karolina Golemo, Agnieszka Małek), to kwestia padańska dopiero od kilku lat stała się samodzielnym obiektem ich badań.

Wpolskiej literaturze przedmiotu jedną zpierwszych publikacji poświęconej Padanii był rozdział pt. Zielone słońce Alp. Padania– między mitem arzeczywistością autorstwa socjolożki kultury Karoliny Golemo wwydanej w2013roku monografii Włochy wielokulturowe. Regionalizmy, mniejszości, migracje26. Wspomniane studium traktuje owłoskich tendencjach separatystycznych, awięc między innymi oprojekcie utworzenia niezależnego państwa Padanii, promowanym przez przedstawicieli Ligi Północnej. Zpodobnej perspektywy badawczej problemem tym Golemo zajęła się wartykule pt. Zielone ludy Padanii. Plemienne fantazje iekonomiczne interesy włoskich separatystów, przedstawiając czynniki kształtujące padańskie poczucie tożsamości oraz wskazując uwarunkowania padańskiego separatyzmu, atakże program iretorykę wyborczą partii27.

Próbę zmierzenia się ztym zagadnieniem podjął także– wartykule Koncepcja Padanii na przełomie XX iXXIwieku opublikowanym w„Przeglądzie Geopolitycznym” w2016roku– Stefan Bielański28. Wspomniany historyk poruszył wnim kwestię określenia zasięgu Padanii promowanej przez zwolenników konfederacji północnych iśrodkowych regionów Włoch. Zaprezentował również sposoby implementacji tej koncepcji proponowane wpołowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłegowieku zinicjatywy Ligi Północnej, jak iprzez jednego zwłoskich teoretyków federalizmu, Gianfranca Migliego. Zkolei Joanna Woźniak wartykule pt.Federalizm wprogramie politycznym Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padaniipodjęła kwestię koncepcji federalistycznych propagowanych przez partię, sygnalizując tym samym konieczność podjęcia badań nad tym obszarem29. Tematykę tę rozwinęła następnie wswojej dysertacji doktorskiej pt.Rozwój Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii wsystemie politycznym Republiki Włoskiej. Implikacje dla regionalizmu włoskiego ieuropejskiego30. Omawiając dotychczasowy stan wiedzy izakres polskich badań traktujących opodobnej problematyce, warto również zwrócić uwagę na powstałe wInstytucie Politologii iDziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego prace doktorskie: podejmujące kwestię włoskiego regionalizmu studium Anny Kozub pt.Regionalizm włoski na przykładzie Lombardii, Piemontu iVenetooraz dotyczącą włoskiego systemu partyjnego pracę Małgorzaty Lorenckiej pt.Włoski system partyjny31. Wspomniane dysertacje, pomimo skrupulatnie zsyntetyzowanej wiedzy, są jednak studiami politologicznymi traktującymi głównie owłoskim systemie politycznym, anie otak złożonej koncepcji, jaką jest Padania.

Niniejsza monografia wprzeważającej części oparta jest oaktualną literaturę włoskojęzyczną oraz reprezentatywne materiały prasowe. Ważne miejsce zajmują również analizy prowadzone przez włoskie imiędzynarodowe ośrodki badawcze oraz bieżące raporty iekspertyzy. Spośród włoskich autorów należy tu przede wszystkim wymienić monografie Ilva Diamantiego (m.in. La Lega: geografia, storiaesociologia di un nuovo soggetto politico, Il male del Nord. Lega, localismo, secessione) oraz Roberta Biorcio (m.in. La Padania promessa: genealogiaestoria dell’immaginario leghista, La rivincita del Nord. La Lega dalla contestazione al governo)32. Niewątpliwie istotnym głosem wdyskusji jest również pozycja określającego ideologię Ligi kulturowym itożsamościowym fundamentalizmem antropologa Marca Aimego (Verdi tribù del Nord. La Lega vista da un antropologo)33, atakże publikacje Gianluki Passarelliego oraz Daria Tuorto. Wspomniani autorzy między innymi wmonografii pt. Lega & Padania. Storieeluoghi delle camicie verdi scharakteryzowali Ligę Północną nie tylko jako tradycyjną partię skrajnie prawicową, opierającą swój program na kwestii imigracji ibezpieczeństwa, ale również jako ugrupowanie regionalne, oparte na modelu bawarskiej CSU czy porównywalne zkatalońskimi separatystami34. Następnie wwydanej 2018roku monografii La Lega di Salvini, kontynuując badania wtym obszarze, zanalizowali transformację oraz aktualną pozycję oraz strukturę partii pod przywództwem Mattea Salviniego35. Północnej części Włoch, utożsamianej zPadanią, poświęcił również monografię, zatytułowaną L’Italia delle regioni. Il Nordela Padania, Roberto Mainardi36. Warto podkreślić, że włoski geograf, wykorzystując wswoich badaniach zakorzenioną wliteraturze przedmiotu nazwę Padania, odnoszącą się do terytorium geograficznego lub obszaru historyczno-kulturowego, nie utożsamił nazwy Padania zżadną rzeczywistością polityczną, która od lat dziewięćdziesiątych XXwieku zaczęła nabierać właśnie takich konotacji. Zwybranych monografii dużą wartość naukową posiada niewątpliwie także opracowanie Margarity Gómez-Reino Cachafeiro pt. Ethnicity and nationalism in Italian politics: inventing the Padania: Lega Nord and the northern question37. Analizując powstanie nowych partii wpółnocnych Włoszech, domagających się niezależności na podstawie odrębności narodowo-kulturowej, hiszpańska politolożka starała się przedstawić nowatorski charakter ruchu nacjonalistycznego na włoskiej scenie politycznej. Połączyła go znacjonalizmem „peryferyjnym”, atakże ujawniła związek pomiędzy falą etniczną wpolityce partii europejskich wlatach siedemdziesiątych apowstaniem nowego, radykalnie prawicowego nacjonalizmu wlatach dziewięćdziesiątych.

Na podstawie istniejącej literatury można stwierdzić, że kwestia padańska jest zjawiskiem niewątpliwie złożonym, wywołującym wątpliwości oraz dyskusje wśród współczesnych badaczy. Podczas gdy niektórzy traktują Padanię jako byt kulturowo-historyczny (Aime) lub tylko geograficzny (Mainardi), inni analizują ją zpolitycznego punktu widzenia (Passarelli, Tuorto). Spory budzi nawet precyzyjne określenie początków tej koncepcji. Zdotychczasowych badań wynika, że wspólnota padańska jest wytworem współczesnych trendów, wykorzystującym terytorium itożsamość kulturową wcelu wytworzenia „nowych granic wykluczenia” (Gómez-Reino Cachafeiro). Problematyka etnonacjonalizmu padańskiego niewątpliwie nie znalazła dotąd całościowego wyczerpującego opracowania wpolskiej naukowej literaturze przedmiotu. Należy również zaznaczyć, że istniejący stan badań międzynarodowych na temat kształtowania się koncepcji Padanii jako współczesnego narodu– uznającej ją nie tylko za twór polityczny, ale ikulturowy– wydaje się niewystarczający. Istnieje niedobór pogłębionych badań odnoszących się do tworzenia czy odradzania się wspólnoty padańskiej. Brakuje aktualnych, kompleksowych monografii na ten temat, stąd książka ta może stanowić nowatorskie podejście. Wydaje się, że specyficzna, zmieniająca się na przestrzeni lat koncepcja padańska nie mieści się wramach istniejących opracowań. Niniejsza praca jest próbą analizy dynamicznej perspektywy badań nad procesem kształtowania się narodu itożsamości narodowej oraz wykroczenia poza opis jedynie samych wydarzeń czy prezentację rozwiązań wyłącznie instytucjonalnych. Zakłada ona badanie procesu rekonstrukcji tożsamości narodowej/regionalnej na przykładzie Padanii. Zbadano aspekty procesu jej kształtowania się oraz podjęto próbę redefinicji pojęć takich jak: jednostka, społeczeństwo, naród czy państwo, atakże reinterpretacji relacji pomiędzy tymi podmiotami. Prześledzono również tło historyczne ikulturowe, zktórego narodził się padański etnonacjonalizm, oraz ukazano jego rozwój jako zjawiska politycznego ikulturowego. Takie ujęcie stanowić może owalorze wyróżniającym pracę oraz oistotnym wkładzie do badań kulturoznawczych ipolitologicznych, poszerzając wiedzę nie tylko opadańskim etnonacjonalizmie, ale owłoskim nacjonalizmie, idei narodu oraz tożsamości narodowej wogóle.

Przedstawienie problemu ewoluującej przez lata koncepcji Padanii jako próby stworzenia nowego lub odrębnego narodu, atym samym zainicjowanie badań wtym zakresie może stanowić cenny wkład wbadania nad specyfiką narodu włoskiego, atakże wanalizę ruchów separatystycznych iregionalizmów. Uzyskane wyniki mogą przyczynić się do usystematyzowania wiedzy na temat roli czynników kulturowych wrozwoju tożsamości narodowej, umożliwiając głębsze zrozumienie aktualnie zachodzących procesów defragmentacji przestrzeni politycznej wzglobalizowanej Europie. Badanie zmian kulturowo-politycznych we Włoszech może mieć więc walor uniwersalny, dostarczając cennego kontekstu dla porównań międzykulturowych imiędzyregionalnych.

Cele

Dotychczas podejmowane próby analizy Padanii uzasadniane były przede wszystkim historią Włoch oraz różnicami ocharakterze terytorialnym, aproblematyka ta przedstawiana jest głównie zpolitologicznego punktu widzenia. Niewystarczająca wydaje się interdyscyplinarna wiedza na temat podjętego tematu, łącząca– jak już wcześniej wspomniano– perspektywę kulturoznawczą ipolitologiczną. Niniejsza monografia jest próbą– przynajmniej częściowego– wypełnienia tej luki, przedstawiając ewolucję koncepcji Padanii jako swoistej wspólnoty kulturowej na tle wykorzystania jej wrealizacji projektu politycznego.

Nakreślone wyzwania idylematy, wpołączeniu zdynamiką włoskich procesów społeczno-kulturowych ipolitycznych, uzasadniają wybór problematyki badawczej. Wysunięty problem nie został ograniczony– celowo– do jednego obszaru badawczego. Wcelu jak najszerszego iprecyzyjnego zaprezentowania koncepcji Padanii uznano, że należy to zrobić wramach badań różnych dziedzin wiedzy. Stąd wspomniany już wcześniej interdyscyplinarny charakter niniejszej książki oraz jej swoista hybrydowość, mająca wzamierzeniu odzwierciedlić złożoność Padanii jako konceptu oraz bytu kulturowego, azarazem politycznego.

Zasadniczym celem monografii jest analiza genezy oraz rozwoju koncepcji Padanii ze szczególnym uwzględnieniem jej etniczno-kulturowego podłoża. Główne zamierzenie zostało powiązane zpróbą szczegółowej identyfikacji oraz weryfikacji zarówno uwarunkowań koncepcji oraz jej specyfiki, jak iczynników oraz symboliki wpływających na proces konstrukcji irekonstrukcji padańskiej tożsamości na tle włoskiej tożsamości narodowej, atakże znaczenia Padanii we współczesnych Włoszech oraz kierunku ewolucji koncepcji.

Istotnym aspektem badań jest jednocześnie interpretacja różnego rodzaju świadectw budowania tożsamości indywidualnej, grupowej, regionalnej oraz narodowej, atakże funkcjonowania pamięci historycznej poprzez pryzmat perspektywy lokalnej, rzadko uwzględnianej wdotychczasowych studiach dotyczących przekazu międzykulturowego. Stanowi to istotny element pracy, mający na celu uporządkowanie wsyntetyczny sposób danych rozporoszonych wliteraturze, wspomnianych głównie wzupełnie odmiennym kontekście, często na marginesie badań nad włoską tożsamością narodową, wielokulturowością, separatyzmem czy regionalizmem.

Pytania i hipotezy

Ozasadności wyboru tematyki rozwoju etnonacjonalizmu padańskiego oraz procesu powstawania nowego narodu ikształtowania się tożsamości narodowej Padańczyków– pomimo że odnosi się ona do Włoch sprzed niemal 30 lat– świadczy jej aktualny wydźwięk polityczny. Etnonacjonalizm nie jest przypadkowym zrywem, który pojawia się znikąd. Stanowi on racjonalną inaturalną odpowiedź na pojawiające się zmiany społeczne, polityczne iekonomiczne.

Próbę stworzenia mitycznej wspólnoty padańskiej, predestynowanej do realizacji celów politycznych, należy uznać za bezprecedensowe zjawisko życia społecznego powojennej włoskiej demokracji. Warto również pamiętać, że gdyby popularyzatorzy idei padańskiej zdołali wlatach dziewięćdziesiątych XXwieku zrealizować projekt stworzenia odrębnego państwa, możliwe, że Padania byłaby dziś krajem orozległej powierzchni ze znaczącą liczbą mieszkańców (około 161 081 km2; 33 334 347 mieszkańców). Projekt odłączenia północnych regionów Włoch od reszty kraju, pomimo posiadania rzeszy zwolenników, zaplecza politycznego oraz wsparcia niektórych włoskich intelektualistów wdotychczasowym wariancie okazał się jednak niemożliwy do realizacji. Koncepcja powstania nowego państwa inarodu wpółnocnych Włoszech, niezależnego od stanowiska władz centralnych wRzymie, odniosła porażkę. Warto zatem zadać pytanie, dlaczego tak się stało.

To oraz inne pytania dotyczące uwarunkowań, charakteru oraz specyfiki Padanii oraz jakości jej związków ze zjednoczonym państwem włoskim stanowią punkt wyjścia do niniejszej monografii. Wspomniane pytanie badawcze, które wyznaczyło kierunek analizy, dotyczy jednak nie tylko powodów, dla których dążenia skupionych wokół Ligi Północnej północnowłoskich etnonacjonalistów odniosły porażkę. Obejmuje ono także specyfikę koncepcji padańskiej: jej istotę, składniki oraz fundamenty. Wramach tak zdefiniowanego problemu postawiono szczegółowe pytania pogrupowane na kilka kategorii:

Wzakresie natury teoretycznej: czym właściwie jest Padania? Czy należy ją rozumieć jako pojęcie geograficzne, byt kulturowy czy też strukturę polityczną?

Zperspektywy schematu funkcjonowania: gdzie można doszukiwać się źródeł idei padańskiej? Jak na rozwój idei wpłynęły elity intelektualne ikulturowe? Jakie cele przyświecały padańskim separatystom iczego oczekiwali? Czy wyłącznie Ligę Północną można uznać za spiritus movens tej koncepcji? Dlaczego zczasem partia zrezygnowała zpostulatów secesjonistycznych?

Uwzględniając czynniki determinujące stan rzeczy: jakie są kluczowe wyznaczniki iuwarunkowania Padanii? Czy istotne znaczenie ma miejsce urodzenia, więzy krwi, język, etniczność, kultura, położenie geograficzne czy też samoidentyfikacja mieszkańców?

Wkontekście relacji zinnymi aktorami: czy Padania stanowi fenomen ocharakterze ekskluzywnym, czy inkluzywnym? Czy wspólnota padańska byłaby wstanie zaakceptować „obcych” identyfikujących się zjej ideą? Jakie konsekwencje dla włoskiego systemu społeczno-politycznego przyniósł iwciąż przynosi rozwój tej koncepcji?

Główna hipoteza książki odnosi się do specyfiki koncepcji izakłada, że Padania to wyobrażona wspólnota, która woparciu oprzesłanki kulturowe miała odegrać zasadniczą rolę wrealizacji celów politycznych Ligi Północnej. Doprowadziło to do mitologizacji oraz instrumentalizacji pierwotnej idei kulturowej poprzez podporządkowanie narracji historycznej potrzebom socjalizacji ibieżącej strategii politycznej partii. Pierwsza zsubhipotez mówi, że przykład Padanii pokazuje, iż obszar geograficzny może stać się podstawą do roszczeń ocharakterze polityczno-gospodarczym. Druga, że specyfika Padanii ukonstytuowała się wwiększym stopniu wokół uwarunkowań wewnętrznych aniżeli zewnętrznych. Trzecia zakłada, że spopularyzowany przez Ligę ielity polityczno-kulturowe wostatniej dekadzie XXwieku projekt padańskiego etnonacjonalizmu, motywowany poczuciem odrębności etnicznej oraz kwestiami kulturowymi, był wyrazem kryzysu włoskiej tożsamości narodowej. Kolejna wskazuje Padanię jako unikalny przykład zjawiska przerodzenia się idei regionalistycznych wseparatystyczne na tle znanych ruchów otym charakterze wEuropie Południowej.

Metodologia

Rozumienie oraz wyjaśnianie zjawisk kulturowych ispołecznych pozwala „spojrzeć oczami” badanej społeczności na analizowany problem. Stanowi to istotną zaletę wprzypadku badania rzeczywistości społeczno-kulturowej podlegającej dynamicznym zmianom. Stwarza bowiem otwartą przestrzeń do studiów nad nowymi, istotnymi wątkami, które pojawiają się wtrakcie realizowanych badań, aktóre nie były wyeksplikowane na etapie ich konceptualizacji. Dzięki temu możliwe jest lepsze uchwycenie subtelnych niuansów oraz kontekstów, które mogą wpływać na procesy społeczne ikulturowe. Wefekcie pozwala to na bardziej zróżnicowane ipełniejsze zrozumienie złożonych relacji między jednostkami aich otoczeniem, atakże na dostrzeżenie nowych trendów czy problemów, które mogą zyskiwać na znaczeniu wzmieniającym się społeczeństwie.

Wksiążce wykorzystałam zasadniczo trzy metody badawcze: 1)po- równawczo-historyczną, by zanalizować rozwój koncepcji Padanii, porównując ją ogólnikowo zpodobnymi zjawiskami wEuropie Południowej oraz badając motywacje ikorzenie działań decydentów; 2)analizę treści, koncentrującą się na przeglądzie literatury, prasy iaktów prawnych oraz badaniu zależności między nimi, wtym dyskursu politycznego iideologii padańskiego etnonacjonalizmu; 3) obserwacyjno-konsultacyjną, bazującą na pobytach studyjnych we Włoszech, by zgłębić specyfikę koncepcji Padanii zperspektywy zaangażowanych aktorów społecznych. Wizyty we włoskich ośrodkach badawczych oraz bibliotekach (Sapienza Università di Roma, Università Roma Tre, Università degli Studi di Padova, Istituto Affari Internazionali, Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, Biblioteca Universitaria Alessandrina, Biblioteca del Museo Nazionale del Risorgimento Italiano di Torino) przyczyniły się nie tylko do promocji proponowanych badań oraz poszerzenia kręgu ekspertów biorących wnich udział (m.in. Gianluca Passarelli, Francesco Guida, Danilo Breschi), ale pozwoliły również na weryfikację informacji dotychczas uzyskanych, atakże na krytyczne podejście do analizy źródeł zastanych.

Podsumowując, należy podkreślić, iż ukazana żywotność, lecz także zasięg oraz intensywność koncepcji nie przestają dostarczać kolejnych powodów do podejmowania badań tego obszaru. Ich kulturoznawczo-politologiczne ujęcie wniniejszej pracy może okazać się inspirujące zarówno dla naukowców ibadaczy obszaru basenu Morza Śródziemnego, studentów kierunków nauk humanistycznych ispołecznych, atakże wszystkich osób zainteresowanych społeczeństwem ikulturą Włoch. Jednocześnie należy zaakcentować, iż wywołana problematyka domaga się dalszych, pogłębiających studiów, choćby zuwagi na fakt stale zmieniających się społeczno-kulturowych oraz polityczno-ekonomicznych okoliczności potwierdzających dużą dynamikę koncepcji Padanii, ale również zmian zachodzących wcałym kraju Półwyspu Apenińskiego. Należy podkreślić, iż przytaczane wiadomości pochodzą głównie ze źródeł włoskich, dlatego też uchwycenie specyfiki lokalnej wydaje się cennym aspektem całościowej charakterystyki podjętego problemu, tworząc opis specyfiki Padanii wkontekście relacyjnym. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż zuwagi na fakt, iż badanie wprzeważającym stopniu ma charakter jakościowy, nie można go uznać za reprezentatywne dla podobnych zjawisk winnych krajach. Jest jednak ważnym głosem wdyskusji, który zpewnością sprzyja budowaniu ogólnego obrazu analizowanego zjawiska.

Struktura

Niniejsza monografia stanowi próbę syntetycznego ujęcia problematyki padańskiej na tle dziejów zjednoczonych Włoch38. Problemowo-chronologiczny układ pracy pozwolił na nakreślenie tła historycznego, bez którego zrozumienie współczesnych zjawisk nie byłoby możliwe. Przyjęta wpracy cezura czasowa, obejmująca lata 1979–2013, eksponuje współczesny charakter badań, jakkolwiek trudnym było pominięcie kontekstu historycznego, uznanego za niezbędny dla logiki wywodu. Specyfika koncepcji padańskiej wyraża bowiem budzący refleksje związek zarówno zdziewiętnastowiecznym ruchem risorgimento czy działalnością średniowiecznej Ligi Lombardzkiej, ale również zjuż prehistoryczną ekspansją ludów celtyckich ikolejno longobardzkich na terenach historycznej Italii. Koresponduje też zrozwojem oraz upadkiem państw kupieckich, ale także zdziejami papiestwa39.

Bez wspomnianych odwołań historycznych niemożliwe byłoby kompleksowe ujęcie problematyki współczesnej koncepcji padańskiej. Podobnie niełatwym było nieuwzględnienie wydarzeń oraz zjawisk hic et nunc, apotwierdzających dynamikę analizowanej koncepcji. Ich częściowe uwzględnienie znalazło miejsce wposzczególnych fragmentach pracy, wktórych została podjęta próba zarysowania hipotetycznych scenariuszy rozwoju koncepcji Padanii, atakże poprzez określenie, co zniej przetrwało. Ramy czasowe przyjęte dla prowadzonych rozważań to, zjednej strony, przełom lat siedemdziesiątych iosiemdziesiątych XXwieku, czyli początek sojuszu północnowłoskich ruchów autonomistycznych. Zdrugiej jest to data przejęcia przywództwa wLidze przez Mattea Salviniego iodejście od idei niepodległościowych.

Wprowadzenie składa się zkilku pomniejszych części, które dostarczają prezentacji problemu badawczego, stanu badań oraz kontekstu, wskazując na podstawowe znaczenie oraz aktualność podjętych badań. Doprecyzowaniu poszczególnych części składowych rozważań służy również opis celów pracy, pytań ihipotez badawczych oraz jej struktury imetodologii.

Rozdział pierwszy, zatytułowany Pomiędzy federalizmem a centralizmem państwa włoskiego. Źródła współczesnej koncepcji Padanii, ma charakter wprowadzający do badanego problemu. Traktuje oźródłach koncepcji Padanii na tle kształtowania się idei państwa inarodu wokresie zjednoczeniowego ruchu risorgimento zpołowy XIXwieku, bez którego trudno sobie wyobrazić narastanie późniejszych tendencji etnonacjonalistycznych czy separatystycznych. Pierwszorzędną rolę odgrywa wnim pamięć oraz interpretacja dziejów historycznej Italii oraz programy ideologiczne poszczególnych wizjonerów zjednoczonego państwa, których idea przyszłości Włoch opierała się na myśli federalistycznej lub konfederalistycznej (Vincenzo Gioberti, Cesare Balbo, Giuseppe Ferrari, Carlo Cattaneo). Rozdział ten wskazuje również źródła współczesnej koncepcji Padanii, uwzględniając panoramiczną sytuację społeczno-polityczną północnych Włoch od zjednoczenia po czasy współczesne. Zostają także omówione wsposób syntetyczny endogenne, jak iegzogenne uwarunkowania kulturowo-religijne, polityczno-społeczne oraz ekonomiczne– uznane za pośrednio wpływające na dynamikę rozwoju „padańskości”.

Osobny rozdział wkształtowaniu się tytułowej koncepcji bez wątpienia napisała Liga Północna na rzecz niepodległości Padanii. Okoliczności powstania tej partii, jej rozwój, program oraz rola zostały omówione wrozdziale drugim, zatytułowanym Narodziny irozwój Ligi Północnej na rzecz niepodległości Padanii. Idea Padanii wprogramie partii. Instrumentalna próba uzyskania samorealizacji na płaszczyźnie politycznej ze strony polityków Ligi, woparciu oprzesłanki kulturowe oraz sposób wykorzystania wspólnoty kulturowej wprojekcie politycznym partii, pozwala zdefiniować Padanię nie tylko jako koncepcję kulturową, ale także polityczną.

Rozdział trzeci analizuje wizję nowego państwa inarodu ze szczególnym uwzględnieniem struktury organizacyjnej Padanii, tworzonej wramach aktywności politycznej Ligi Północnej. Wskazane zostają podjęte przez partię działania, mające sprzyjać tworzeniu tożsamości narodowej, takie jak utworzenie niezależnego parlamentu oraz rządu czy propozycje konstytucyjne, atakże elementy narodowotwórcze– stolica, symbole narodowe (flaga, hymn, moneta) oraz kultura popularno-sportowa.

Rozdział czwarty, zatytułowany Idea nowego narodu. Model charyzmatycznego przywództwa Umberta Bossiego, poświęcony został wcałości legendarnemu założycielowi iideologii Ligi Północnej (wlatach 1991–2012), ajednocześnie ojcu idei „narodu padańskiego”. Część ta, zawierająca najważniejsze elementy biograficzne, ukazuje go na tle życia rodzinnego, podkreślając przy tym dynamiczny rozwój kariery politycznej.

Wkolejnym rozdziale– Wposzukiwaniu źródeł współczesnej wspólnoty padańskiej. Symbolika padańska wdyskursie politycznym Ligi Północnej– pochylono się nad analizą komponentów mitu padańskiego obecnych wretoryce iideologii tej partii. Prezentuje on początki niezależności wspólnoty północnowłoskiej powiązane zdziałalnością średniowiecznej Ligi Lombardzkiej. Przewodni motyw jej aktywności– legendarne ślubowanie komun wPontydzie oraz bitwy pod Legnano– uznano za pierwszy kluczowy artefakt kulturowy oraz punkt wyjścia dla wskazania źródeł, wokół których kształtowała się prowincjonalna, oparta na obrzędowości plemiennej współczesna tożsamość padańska. Na przestrzeni wieków wydarzenia zokresu średniowiecza stanowiły nie tylko istotny element wzbiorowej świadomości, ale również twórczości artystycznej. Stąd wrozdziale tym zostaje również zaprezentowane artystyczne wykorzystanie motywu średniowiecznej Ligi Lombardzkiej jako symbolu walki ojedność narodową wokresie risorgimento. Wkontekście symboliki tożsamości kulturowej północnowłoskiej społeczności zanalizowana została także mitotwórcza rola najdłuższej inajwiększej rzeki Włoch– Padu. Ważną częścią jest również uwzględnienie wybranych elementów retoryki padańskiej / Ligi Północnej.

Rozdział szósty koncentruje się zkolei na aspektach związanych zkształtowaniem się koncepcji Padanii jako próby stwarzania „pseudo-narodu” na Północy Włoch zuwzględnieniem wybranych czynników wyznaczających padańskie poczucie tożsamości. Przedmiotem dyskusji są zasadniczo wpisane wkoncepcję „tradycji wynalezionej”, oparte na doświadczeniu społeczno-historycznym, przesłanki kulturowe, wykorzystane przez Ligę wcelu stworzenia rzekomej „wspólnoty kultury Północy”, takie jak: etnia, terytorium, atakże dialekt ireligia.

Rozdział siódmy, ostatni, analizuje ideologiczny wymiar koncepcji poprzez wskazanie różnorodnego znaczenia jej postrzegania oraz kreowania przez elity, atakże poszczególnych ideologów iintelektualistów, jak Gianfranco Miglio, Gilberto Oneto, Giancarlo Pagliarini, Mario Borghezio, Roberto Calderoli czy sekretarz Ligi wlatach 2012–2013 Robert Maroni. Część ta prezentuje uczestnictwo, wzory zachowań, rolę oraz zasadniczy wpływ elit, zarówno kulturowych, jak ipolitycznych, na proces ewolucji koncepcji oraz na kształtowanie się postaw oraz idei Padanii wspołeczeństwie.

Książkę zamyka syntetyczne podsumowanie teoretycznych ianalitycznych rozważań nad partykularną naturą tak zwanej padańskości. Dopełnieniem pracy jest bibliografia polsko-, włosko- ianglojęzyczna.

***

Niniejsza monografia powstała wZakładzie Polityki iKultury Krajów Śródziemnomorskich Instytutu Studiów Europejskich Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie mojej dysertacji doktorskiej otym samym tytule, obronionej wgrudniu 2023roku przed Radą Dyscypliny Nauki oKulturze iReligii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wtym miejscu pragnę wyrazić szczególną wdzięczność Pani dr hab. Joannie Sondel-Cedarmas, prof. UJ, za cenne wskazówki, nieocenioną pomoc, atakże za życzliwość oraz wsparcie– zarówno intelektualne, jak iosobiste– które towarzyszyły mi na wszystkich etapach mojej drogi naukowej. Serdeczne podziękowania kieruję również do Recenzentów mojej dysertacji– dr hab. Izoldy Bokszczanin-Gołaś zUniwersytetu Warszawskiego, dr.hab. Rafała Dudały, prof. UJK oraz dr hab. Małgorzaty Myśliwiec, prof. UŚ. Ich wnikliwe uwagi ikonstruktywna krytyka przyczyniły się do uporządkowania procesu badawczego oraz dopracowania ostatecznej wersji pracy. Szczególne wyrazy wdzięczności składam również Dyrektorce Instytutu Studiów Europejskich UJ, dr hab. Kindze Annie Gajdzie, prof. UJ, za umożliwienie sfinansowania niniejszej publikacji oraz dr hab. Magdalenie Górze, prof. UJ, za serdeczność iokazaną pomoc. Nie mogę także pominąć Pani Stelli Dąbroś, mojej pierwszej nauczycielki języka włoskiego, która rozbudziła we mnie pasję do języka ikultury Włoch. Na koniec, zgłębi serca, dziękuję mojej Rodzinie, aszczególnie mojej Mamie– za wszystko.

ROZDZIAŁ I

Pomiędzy federalizmem a centralizmem państwa włoskiego. Źródła współczesnej koncepcji Padanii

Narastające wpołowie XIXwieku niezadowolenie społeczeństwa włoskiego zsytuacji polityczno-społecznej oraz ekonomicznej rozdrobnionego po kongresie wiedeńskim (1814–1815) na szereg państw oróżnym statusie Półwyspu Apenińskiego korzystnie wpłynęło na kształtowanie się idei zjednoczeniowych. Szczególnie znajdująca się pod austriackim dominum północna część kraju pozytywnie odniosła się do założeń politycznych dążącego do unifikacji Włoch niepodległościowo-zjednoczeniowego ruchu risorgimento. Również ówcześni władcy Królestwa Sardynii (1849–1861), wywodzący się zdynastii sabaudzkiej Karol Albert iWiktor Emanuel II, dążąc do rozszerzenia swoich wpływów wpółnocno-środkowej części kraju, brali aktywny udział wdziałaniach na rzecz integracji państwa włoskiego1.

Risorgimento nie oznaczało jednak tylko historycznego ruchu mającego na celu walkę zobcym panowaniem oraz dążeniem do zjednoczenia poszczególnych włoskich jednostek, który rozpoczął się po rewolucji francuskiej wraz zinterwencją Napoleona Bonapartego we Włoszech w1796roku izmierzał do uwolnienia północnych Włoch spod panowania Austrii. Należy pamiętać, że był to również ruch ideowy dążący do pobudzenia świadomości narodowej Włochów2. Jak podkreślił włoski historyk Emilio Gentile, terminu „risorgimento” powinno używać się nie tylko na określenie samego procesu zjednoczenia Włoch pod względem terytorialnym ipolitycznym, ale także wodniesieniu do ruchu kulturalno-ideologicznego, który narodził się wśrodowisku intelektualistów pod wpływem ideologii oświecenia angielskiego oraz francuskiego isięga swoimi korzeniami XVIIIwieku3. Na tym właśnie między innymi polegała specyfika włoskiego ruchu narodowego, który wzorując się głównie na myśli francuskiej, zyskiwał poparcie zwłaszcza wkręgach burżuazji na północy kraju, przede wszystkim wPiemoncie iLombardii. Proces tworzenia włoskiego państwa inarodu, określany często przez historyków „niedoskonałym” (nazione imperfetta), dokonywał się zasadniczo wwyniku trzech wojen4:

1) zakończonej klęską Iwojny włoskiej oniepodległość (tzw. wojny austriacko-piemonckiej: 1848–1849), która osłabiła pozycję zarówno federalistów imonarchistów (umiarkowanych liberałów), jak idemokratów oraz republikanów skupionych wokół Giuseppe Mazziniego– reprezentanta idei „Europy Narodów” oraz twórcy radykalnego ruchu insurekcyjnego „Młode Włochy” (la Giovine Italia)5;

2) II włoskiej wojny oniepodległość (tzw. wojny francusko-austriackiej: 29 kwietnia– 11 lipca 1859roku) prowadzonej wramach działań dyplomatycznych hrabiego Camilla Benso Cavoura przez Królestwo Sardynii we współpracy zNapoleonem III. Rok później proces ten nabrał tempa dzięki tak zwanej „wyprawie tysiąca” (la spedizione dei Mille), znanej również jako „wyprawa sycylijska”. Operacja, przeprowadzona przez Giuseppe Garibaldiego wmaju 1860roku, miała na celu obalenie monarchii Burbonów wKrólestwie Obojga Sycylii. Ostatecznie wyprawa zakończyła się przyłączeniem Królestwa Obojga Sycylii do powstającego państwa włoskiego. Proces zjednoczenia został uwieńczony 17marca 1861roku, kiedy proklamowano Królestwo Włoch. Pierwszym królem nowego państwa został Wiktor Emanuel II, dotychczasowy monarcha Królestwa Sardynii;

3) III włoskiej wojny oniepodległość (część wojny austriacko-pruskiej: 16 czerwca– 23 sierpnia 1866roku), kończącej się aneksją Wenecji Euganejskiej przez Królestwo Włoch. Konflikt ten był efektem sojuszu Włoch zPrusami, które walczyły przeciwko Austrii. Choć działania militarne Włoch były niejednoznaczne pod względem skuteczności (klęska pod Custozą ina morzu wbitwie pod Lissą), kluczowym wydarzeniem okazało się zwycięstwo Prus nad Austrią pod Sadową, które zmusiło Austrię do przekazania Wenecji Włochom na mocy traktatu wiedeńskiego z1866roku6.

Proces jednoczenia Włoch zakończył się formalnie przyłączeniem Rzymu w1870roku. Decyzja Francji owycofaniu wojsk chroniących Państwo Kościelne, spowodowana wojną francusko-pruską, otworzyła drogę do wkroczenia wojsk włoskich do Wiecznego Miasta. Po przełamaniu murów Porta Pia 20 września 1870roku Rzym został włączony do Królestwa Włoch iogłoszony jego stolicą7.

Pomimo wspomnianych sukcesów wgranicach Królestwa wciąż brakowało terytoriów uważanych za kulturowo ihistorycznie włoskie, takich jak Trydent, Południowy Tyrol oraz Wenecja Julijska, co stało się podstawą idei „niedokończonego risorgimenta” (Risorgimento incompiuto)8. Brak pełnego zjednoczenia podsycał włoski nacjonalizm, który utożsamiał Iwojnę światową zIV wojną oniepodległość Włoch. Dopiero w1918roku, po zakończeniu Wielkiej Wojny, przyłączenie Trydentu, Południowego Tyrolu iWenecji Julijskiej doprowadziło do terytorialnego dopełnienia procesu budowy terytorialnej państwa włoskiego izjednoczenia Włoch.

Nie ulega wątpliwości, że procesowi jednoczenia towarzyszyły trudności wielorakiej natury. Wszerszym znaczeniu związane było to przede wszystkim zwystępującymi we Włoszech silnymi tendencjami regionalistycznymi, korespondującymi raczej zkoncepcjami federalistycznymi aniżeli unitarnymi. Należy zauważyć, że pomimo wspólnego celu, jakim była niepodległość Włoch, istniejące zróżnicowanie społeczno-kulturowe, jak ipolityczno-gospodarcze poszczególnych państw włoskich doprowadziło do różnorodności strategii iprogramów prądów zjednoczeniowego ruchu włoskiego, atakże rozbieżności konceptualnych.

Należy podkreślić, że proces risorgimenta był wynikiem długiego iskomplikowanego przebiegu wydarzeń, wktórym doszło do zderzenia się trzech głównych programów ideologicznych, aczkolwiek idee poszczególnych ich przedstawicieli nie były ideami homogenicznymi9. Zasadniczo należy wyróżnić trzy główne kierunki ideowe:

1) reprezentowany przez Camilla Benso Cavoura filopiemoncki koncept monarchii scentralizowanej10;

2) projekt monarchii liberalnej ocharakterze federacyjnym, który dzielił się na nurty:

– katolicki: opowiadający się za przewodnictwem papiestwa wfederacji, którego głównym przedstawicielem był Vincenzo Gioberti;

– (katolicko)-filopiemoncki: aspirujący do federacji rządzonej zTurynu, anie zRzymu, do którego dążył Cesare Balbo11;

3) demokratyczny republikanizm:

– federalistyczny, którego eksponentami byli Giuseppe Ferrari oraz Carlo Cattaneo12;

– koncepcja tzw. „Europy narodów”, której czołowym reprezentantem był Giuseppe Mazzini13.

1.1. Wizja federacji państw włoskich Vincenza Giobertiego

Rozwijające się wokresie risorgimenta koncepcje federalistyczne lub konfederalistyczne charakteryzowały się różnorodnymi kierunkami14. Jednym znich był nurt liberalno-umiarkowany. Zwracał on szczególną uwagą na zagadnienie idei mistycyzmu narodu głoszącej cywilizacyjny prymat Włoch wEuropie. Jego głównym przedstawicielem był turyński kapłan ifilozof Vincenzo Gioberti (1801–1852), nadworny kapelan dworu sabaudzkiego, który stał także na czele rządu piemonckiego pomiędzy pierwszą adrugą fazą Iwojny oniepodległość przeciwko Austrii (grudzień 1848– luty 1849roku). Należy podkreślić, że na przestrzeni lat koncepcje polityczne Giobertiego ulegały stopniowej ewolucji– od antyklerykała irepublikanina do księdza imonarchisty, od zwolennika koncepcji federalizmu wduchu neogwelfistowskim do zwolennika idei zjednoczonego państwa włoskiego pod panowaniem monarchii sabaudzkiej. Nie ulega jednak wątpliwości, że to przede wszystkim prezentowana wpismach historycznych jego wizja idei zjednoczenia Włoch wduchu federalistycznym, należąc do jednych znajważniejszych elementów włoskiej myśli politycznej okresu risorgimenta, zasadniczo wpłynęła na historię Półwyspu Apenińskiego15.

Gioberti, po głębokiej przemianie poglądów dokonanej podczas emigracji wBelgii, będącej wynikiem zaangażowania się wkonspirację „Młodych Włoch”, jawił się jako zagorzały zwolennik idei konfederacji państw włoskich pod przywództwem papieża, odrzucając pierwotnie koncepcję zjednoczonego państwa włoskiego. Proponował utworzenie konfederacji, która miała być poprzedzona powstaniem narodowym Włochów, zdopingowanych do działania przez pobudki patriotyczne ireligijne. W1840roku, uznając „utworzenie zItalii jednego państwa– rzeczą piękną, ale (…) utopią bezsprzeczną”, opowiedział się za koncepcją konfederacji pod postacią połączenia „wcztery monarchie świeckie isiostrzane: Piemontu, Toskanii, Rzymu iNeapolu oraz wypędzeniem nienawistnego Austriaka”16. Gioberti wyobrażał sobie przyszłą strukturę organizacyjną Włoch jako konfederację, ale wprzeciwieństwie do innych umiarkowanych reformatorów jej przywództwo przypisywał papieżowi17. Twierdził on, że rozwój obywatelski Italii nie mógł być odseparowany od uznania katolicyzmu. Turyński myśliciel, uznając pierwotnie pomysł stworzenia unitarnych Włoch za „szaleństwo” i„działanie niemoralne”, skłaniał się ku konstrukcji państwa konfederalnego, powiązanego zautorytetem papieża, który miał stanowić jego głowę18. Katolicyzm traktował Gioberti jako religię narodową Włochów, awnich samych widział naród posiadający „moralny iobywatelski prymat nad innymi”. Jego wizja odnosząca się do przyszłości Włoch wyrażona została najpełniej wopublikowanym wBrukseli w1843roku dwutomowym opracowaniu pod znamiennym tytułem Oprymacie moralnym ipolitycznym Włochów (Del primato moraleecivile degli italiani)19. Pozycja ta szybko stała się nie tylko wyznacznikiem ówczesnych koncepcji konfederalacyjnych, ale przede wszystkim manifestem neogwelfizmu, to znaczy ruchu charakteryzującego się sprzeciwem wobec zjednoczenia Włoch jako laickiego państwa20. Zgodnie znim oparcia narodowego upatrywano wpapiestwie, widząc wziemskim wikariuszu Chrystusa przewodnika ruchu odrodzenia narodowego. Piemoncki filozof przedstawiał wnim nie tylko szczególną rolę Italii wdziejach europejskiej cywilizacji od starożytności po czasy współczesne, ale jednocześnie ukazywał potrzebę emancypacji Włoch pod względem kulturalnym poprzez uwolnienie się od obcych dominacji21. WPrymacie Gioberti zdecydowanie podkreślił, iż niepodległość polityczną powinna poprzedzić niepodległość kulturalna, czyli powrót do rodzimej kultury włoskiej iporzucenie obcych naśladownictw22. Wspólna niechęć wobec Austrii miała, według jego koncepcji, stać się platformą porozumienia wszystkich Włochów, którzy wcelu obrony Italii, ale icałej kultury łacińskiej przed „nowymi Wandalami” powinni skupić się wokół papieża23. Uważał, że następca św. Piotra, choć pozostaje głową wszystkich katolików, jest przede wszystkim twórcą „ducha włoskiego”, co wkoncepcji głównego przedstawiciela neogwelfizmu oznaczało, że „Włochy duchowo tkwią wpapieżu tak, jak fizycznie papież znajduje się wItalii”24. Papiestwo wsystemie Giobertiego zajmowało pierwszorzędne miejsce. Dostrzegał on wnim nie tylko obrońcę wiary, ale także wolności Italii. Stolicy Apostolskiej przypisywał zkolei rolę ostoi ducha narodowego mieszkańców całego półwyspu.

Należy zaznaczyć, iż autor Il primato starał się nie występować jednak przeciw istniejącym realiom politycznym. Nie negował on przywództwa króla Sardynii, którego obok papieża uważał za drugiego budowniczego procesu risorgimento, za niezbędne ogniwo mające bronić Włochy oraz poderwać społeczność do walki zbrojnej ojedność. Państwo Kościelne miało stać się głównym ośrodkiem jednoczącym kraj, podczas gdy Piemont zpanującą dynastią sabaudzką miał stanowić zbrojne ramię państwa włoskiego. Gioberti, zdając sobie sprawę zówczesnej sytuacji geopolitycznej ispołecznej, deklarował się jako zwolennik reform nie tylko wPaństwie Kościelnym, ale iwinnych państwach włoskich. Głosząc tezy federalistyczne, wskazywał, że Włochy powinny być podzielone pomiędzy państwa sfederowane, zaś cztery główne miasta– Turyn, Florencja, Rzym iNeapol– miałyby wieść prym wkwestii przeprowadzenia reform iporozumienia się dla dobra całego półwyspu.

Oryginalna myśl dzieła Giobertiego bardzo szybko zyskała dużą popularność ipoparcie opinii publicznej, gdyż wchwili ukazania się Ilprimato na całym Półwyspie Apenińskim istniała świadomość konieczności reform, zrzucenia hegemonii austriackiej iodrodzenia narodowego. Brakowało jednakże wyraźnego programu działania dla umiarkowanych reformatorów. Opracowany przez Giobertiego swoisty zarys historii irozwoju kultury Italii oraz wizja zjednoczonych Włoch pod postacią konfederacji, która kładła szczególny nacisk na poszanowanie występujących różnic regionalnych, wywołały zainteresowanie wrozbitym politycznie kraju. Przyczyniły się tym samym do rozwoju włoskiej świadomości oraz wiary wodrodzenie narodowe, któremu sprzyjać miał Kościół ze swoją pozycją25.

Lider neogwelfistów swoją wizję dotyczącą przyszłości Włoch rozwinął następnie wtraktacie pt. Prolegomena del Primato moraleecivile degli italiani z1845roku, gdzie zasadniczo utrzymywał, iż najpilniejszym zadaniem jest narodowe ispołeczne zjednoczenie ludów zamieszkujących Półwysep Apeniński. Odnaleźć wnim można również początki krytyki zarówno papieża, jak imonarchii piemonckiej. Kolejne dzieło Giobertiego pt. Odnowa obywatelska Włoch (Del rinnovamento civile d’Italia, 1851), będące owocem przemyśleń związanych zarówno zklęską Iwojny oniepodległość Włoch, jak izokresem sprawowania funkcji premiera Królestwa Sardynii (16 grudnia 1848– 21 lutego 1849roku), atakże przede wszystkim krytycznym podsumowaniem dotychczasowych koncepcji, było ostatnią próbą ratowania idei federacji wduchu monarchicznym26. Po wydarzeniach związanych zIwojną o