Uzyskaj dostęp do tej i ponad 240000 książek od 14,99 zł miesięcznie
Powieść historyczna o starożytnym Rzymie
Po śmierci Nerona jego wyzwoleniec Epafroditos spisuje dzieje cesarza. Przez lata był blisko człowieka, o którym cały Rzym miał coś do powiedzenia. Teraz wraca do wydarzeń, których był świadkiem, i do rozmów, które nigdy nie miały wyjść poza cesarskie komnaty.
W "Nie jestem szaleńcem, chyba…" Jacek Hajduk ukazuje Cesarstwo Rzymskie oczami człowieka uwikłanego w życie dworu. Rodzinne intrygi przesądzają tu o losach państwa, namiętności rozbijają sojusze, a władza wystawia lojalność na próbę. To powieść historyczna o cesarzu, który chciał zostać zapamiętany jako poeta, i o człowieku, który po jego śmierci musi zdecydować, ile z tego, co widział, jest gotów opowiedzieć.
NERON - CESARZ, AKTOR, POTWÓR, TAJEMNICA…
Szkalujący Nerona to o nim mówią: że zamordował swego ojca i matkę; że z matką sypiał jak mąż z żoną; że poślubił siostrę i ją także zabił; że zabił też jakąś inną siostrę; że zgwałcił brata, po czym i jego zabił; że swą drugą żonę, gdy nosiła w łonie jego dziecko, skopał na śmierć; że poślubił wyzwoleńca, wcześniej go wykastrowawszy, i drugiego, samemu pełniąc honory panny młodej; (...)
Ale ludzie wiedzą mało.
Jacek Hajduk (ur. 1982), pisarz, tłumacz i filolog klasyczny. Odkąd zadebiutował powieścią Pliniusz Młodszy (2012), wydał kilkanaście książek. Mieszka w Krakowie, gdzie na Uniwersytecie Jagiellońskim wykłada język łaciński i kulturę antyczną.
Ebooka przeczytasz w aplikacjach Legimi na:
Liczba stron: 206
Rok wydania: 2026
Odsłuch ebooka (TTS) dostępny w abonamencie „ebooki+audiobooki bez limitu” w aplikacjach Legimi na:
Jacek Hajduk
(Powieść o Neronie)
Copyright ⓒ 2026 by Jacek Hajduk
Copyright ⓒ 2026 by Centryfuga
Copyright ⓒ 2026 for the illustrations by Małgorzata Lewandowska-Zych
Copyright ⓒ 2026 for the cover by Barbara Boroń-Rak
Wszelkie prawa zastrzeżone
All rights reserved.
Redakcja i korekta: Magdalena Goliczewska
Przygotowanie ebooka: Igor Banaszczyk
Okładka: Barbara Boroń-Rak
Ilustracje: Karolina Ozga
Seria
Dzieje, Tom 1
Wydawca:
Centryfuga
www.centryfuga.com
ISBN: 978-83-977694-9-6
Dlaczego chcesz opublikować powieść o Neronie? To pytanie zadano mi już kilka razy, odkąd podzieliłem się informacją o moich wydawniczych zamiarach. Pobrzmiewa w nim zapewne niewiara we współczesnego czytelnika (kto dziś czyta powieści historyczne?), ale też przeświadczenie o pewnym zmęczeniu materiału. Wszak Neron to jeden z tych cesarzy rzymskich, którzy nawet u laików wywołują określone skojarzenia. Czuję się więc zobowiązany odpowiedzieć na to pytanie.
Zanim jednak wyliczę zalety „Nie jestem szaleńcem, chyba…” Jacka Hajduka, chciałbym napisać, czym ta książka, moim zdaniem, nie jest. Otóż nie jest powieścią historyczną w rozumieniu szkolnym. Nie ma tu szeroko zarysowanego tła historycznego: katalogu strojów, uzbrojenia, okrętów, zwyczajów, zwierząt, roślin etc. Rzym pełni tu rolę historycznej dekoracji. Niczym w teatrze. Czytelników poszukujących wiedzy encyklopedycznej odesłałbym do innych książek.
Z całą pewnością warto spojrzeć na powieść o Neronie jak na studium ludzkiego upadku, ale też nieszczęścia czy obsesji. Cesarz nie urodził się przecież potworem i niezależnie od naszej wiary w ludzką wolę musiał podjąć pewne decyzje, których konsekwencje towarzyszyły mu do końca życia. Brzemię władzy, choć z pewnością znacznie lżejsze niż to, z którym mierzyli się niewolnicy, potrafi złamać nawet najtwardsze charaktery.
Warto również zestawić tę powieść z innymi kulturowymi obrazami Miedzianobrodego. Jacek Hajduk szczęśliwie nie ulega pokusie odbrązowienia Nerona, pozbawienia go wad czy ukazania go jako niewinnej ofiary zarówno otoczenia, jak i potomnych (a sądzę, że wielu wpadłoby w tę pułapkę).
I tutaj dochodzimy do bardzo ciekawej możliwości odczytania książki Jacka Hajduka. Autor testuje bowiem nasze stereotypowe myślenie o historycznych narracjach. Najczęściej, zestawiając narracje oficjalne z tymi, którym nie dano prawa głosu, opowiadamy się automatycznie po stronie tych drugich. A co, jeśli takie myślenie jest błędne? Czy sędziowie zawsze muszą kłamać, a przyjaciele ich ofiar zawsze będą chcieli objawić pełnię prawdy? Dlaczego nie mieliby ulec pokusie upiększenia wizerunku kogoś, kogo obdarzyli uczuciami?
Uwagę czytelników zwrócą pewnie niektóre przemilczenia powieściowego Epafroditosa; mogą ich również zaskoczyć prywatne oceny powszechnie znanych faktów. Jeśli więc zaczniemy mnożyć pytania, zaprowadzą nas one bardzo, bardzo daleko… A wtedy mozolnie budowany świat przedstawiony zapłonie, my zaś pozostaniemy bez gotowych odpowiedzi. Ale czy właśnie nie z tego bierze się piękno literatury?
Igor Banaszczyk
Szkalujący Nerona to o nim mówią: że zamordował swego ojca i matkę; że z matką sypiał jak mąż z żoną; że poślubił siostrę i ją także zabił; że zabił też jakąś inną siostrę; że zgwałcił brata, po czym i jego zabił; że swą drugą żonę, gdy nosiła w łonie jego dziecko, skopał na śmierć; że poślubił wyzwoleńca, wcześniej go wykastrowawszy, i drugiego, samemu pełniąc honory panny młodej; że zgwałcił kapłankę bogini Westy, a dobra świątynne przetopił na monety, na których umieszczać pozwalał tylko swoją podobiznę, i na puchary do wina; że upijał się do nieprzytomności, za towarzyszy mając zawsze niewolników bądź wyzwoleńców; że spalił Rzym, a przyglądając się płomieniom grał na flecie (inni utrzymują, że recytował wtedy poemat o upadku Troi), i że winę za ten pożar zrzucił na naśladowców Chrystusa, których gnębił i których rzucał dzikim zwierzętom na pożarcie, i że po to podpalił Miasto, by móc wybudować w jego miejsce dom, który swym rozmiarem i przepychem spełniałby jego wygórowane oczekiwania; że zamiast rządzić państwem, pisał wiersze, komponował piosenki, grał w teatrze i brał udział w wyścigach, przy czym wygrywał nawet wówczas, kiedy spadał z rydwanu; że doradców, gdy śmieli radzić nie po jego myśli, odsuwał od siebie, a odsunąwszy i wystawiwszy na pohańbienie, przymuszał, aby otwierali sobie żyły. A także i o okolicznościach, w jakich cesarz ten poniósł śmierć, każdy chyba ma coś ciekawego do powiedzenia.
Ale ludzie wiedzą mało.
Gardząc władzą, jaką posiada nad światem cesarz Rzymu, Neron poświęcił się sztuce. Z tych, którzy go spotkali, a których umysły nie zostały zatrute przez nienawistników, jedni chwalili jego smak i talent, inni zatroskanie o najbiedniejszych, jeszcze zaś inni to, że nigdy nie żałował pieniędzy, kiedy chodziło o rozbudowę Miasta czy inne podobne prace, wielkie i kosztowne, a mające przynieść jakąś korzyść ogółowi obywateli. Wielu chwaliło go za umiejętne prowadzenie polityki zagranicznej, za jego bowiem czasów zdławiono kilka niebezpiecznych powstań i zakończono, z korzyścią dla rzymskiego imperium, spór o Armenię.
O tym wszystkim będę mówił, lecz wcześniej – powiem o sobie.
Urodziłem się w pewnym greckim mieście portowym i w jakimś momencie pozwoliłem, aby odebrano mi wolność, którą odziedziczyłem po ojcu. Ten, jak ja, nosił imię Epafroditos, co znaczy tyle, co „dla miłości”. Przypuszczam, że nie żyje od dawna. Matki natomiast nie pamiętam; zmarła, wydając mnie na świat. To, w jakich okolicznościach trafiłem w niewolę, pozostawię dla siebie, wyznając bowiem prawdę o tym, naraziłbym się jedynie na śmieszność.
Gdy znalazłem się w Rzymie, niewiele wiedziałem o tutejszej polityce; nie znałem mówców (rzekomo świetnych), nie wiedziałem nic o partiach i ich przywódcach; wstyd się przyznać, ale także i historię Rzymu znałem raczej powierzchownie. Wierzcie lub nie, ale kiedy długie, jasne dnie spędzacie na lekturze greckich filozofów, a noce na pijatykach z przyjaciółmi (ach, noce attyckie!), posiedzenia senatu nie są tym, co zajmuje was najbardziej. Ma się rozumieć, wszyscy interesowaliśmy się polityką. Studiowaliśmy Platona i Arystotelesa, uczyliśmy się wygłaszania mów od Izokratesa, ale nasi profesorowie oburzali się i rzucali w nas zwojami papirusu, kiedy któryś z uczniów odważył się wspomnieć Rzym. Prawdziwa polityka, mawiali, to melodia przeszłości. Politykę uprawiano tu, w Atenach. Rzymianie to barbarzyńcy.
Czy to przez wzgląd na moją urodę, o której wiele się wtedy mówiło, czy to przez wykształcenie, jakie zdobyłem na uniwersytetach w Atenach i Antiochii, trafiłem na dwór cesarski, gdzie wiodło mi się lepiej niż innym niewolnikom. A w niedługim czasie cesarz Klaudiusz, mój pan, oddał mi wolność.
Jakkolwiek mogłem wyjść i nie oglądać się za siebie, w rozterce kręciłem się po pałacu, aż trafiłem do cesarza.
Ten, jeśli nie leżał w boleściach, całe dnie spędzał w swoim pokoju i pracował. Zastawszy go, zapytałem, czy nie potrzebuje kogoś do pisania pamiętników; od korespondencji urzędowej miał już ludzi. Zresztą nie uważam, by wtedy ktoś jeszcze konsultował z nim cokolwiek, co tyczyło się spraw państwowych. Wszystkim zajmowała się teraz Agrypina.
Widocznie zmęczony, cesarz podniósł wzrok znad sterty papierzysk i odrzekł, ścierając chusteczką ślinę, która sączyła mu się strużką po brodzie, że swoje rzeczy, póki starczy mu tchu i rozumu, pisać będzie własnoręcznie. I wrócił do pracy. Kiedy miałem odchodzić, rzucił, abym udał się do jego synów – któryś z nich będzie mnie może potrzebował.
Brytanik, krew z jego krwi, był wówczas jeszcze dzieckiem i nie widziałem go nigdy nad książką. Ale Neron? Miał czternaście czy piętnaście lat i przepadał za literaturą. Podziękowałem Klaudiuszowi za wolność i pobiegłem szukać syna cesarzowej Agrypiny.
Nie zamierzam opowiadać o wszystkich perypetiach tamtego dnia. Dość rzec, że Neron zgodził się i przyjął mnie na swego sekretarza.
Najpierw służyłem mu jako następcy tronu, później, przez czternaście lat, gdy był już cesarzem. Neron dyktował mi listy i odezwy, dekrety i edykty, ogółem – przeróżne pisma urzędowe, o których to sprawach postaram się raczej milczeć aniżeli rozgadywać, ale przede wszystkim poezje: liryczne, epickie i dramatyczne.
Był bardzo płodny jako twórca, ale na skutek zabiegów wielu osób jego praca literacka przepadła, a ja do dziś nie mogę sobie tego wybaczyć, że gdy było już wiadomo, dokąd to wszystko zmierza, nic z rzeczy, jakie pisał dla uczczenia Muz, nie zabezpieczyłem. Nieraz zadaję sobie pytanie: „Cóż ze mnie za sekretarz?” Bo następcy Nerona zatroszczyli się o to, żeby nic, co spisane zostało jego ręką, nie przetrwało. I dziś jeszcze, gdy odnajduje się gdzieś utwór, co do którego istnieje podejrzenie, że napisał go Neron, władze wymagają tego, aby przy świadkach dokonano spalenia papirusu.
Cesarze bardzo się przykładali (włącznie z tym, który obecnie dybie na moje życie), aby zhańbić jego imię, zatrzeć ślad o jego literackiej i wszelkiej innej działalności. Wielka szkoda, bo był z niego nie lada pisarz. Jego sztuka o Orestesie była lepsza niż wszystkie razem wzięte tragedie Seneki. Ajschylosowi nie dorównał. Bo też kto dorównał Ajschylosowi? Senekę jednak, jak powiedziałem, prześcignął. I byłby Neron ceniony jako autor, chciał bowiem nawet w pewnym momencie zrzec się władzy i zająć tylko literaturą. Natomiast sławy, jaka płynie z uprawiania działalności politycznej, inaczej niż wielu spośród Greków i Rzymian, on akurat nie pożądał.
Niejedno można by jeszcze powiedzieć o polityce cesarzy względem ich poprzedników, wspierając się anegdotami, jakie usłyszeć można od ludzi przebywających blisko dworu, bądź jakie przechowali dla potomnych autorzy dzieł historycznych. Ja jednak nie mogę zajmować się tymi sprawami, gdyż spieszę do tematu, który pragnę tu przedstawić.
Któregoś dnia, na krótko przez zgonem Klaudiusza, Neron poprosił mnie do siebie i powiedział:
– Jeśli Agrypina nosiła mnie w łonie przez równe dziewięć miesięcy, –a nie umiem powiedzieć, czy często się to zdarza – to poczęty zostałem w przeddzień śmierci Tyberiusza.
Neron poczuł się najwyraźniej odpowiedzialny za douczenie mnie w kwestiach, które każdemu w Rzymie były dobrze znane. Usadziwszy mnie obok siebie, podjął:
– Była połowa marca. Tyberiusz zachorował dwa tygodnie wcześniej. Skoro jego stan nie ulegał poprawie, zdecydowano, że powinien opuścić Kampanię i udać się do willi w Misenum. Tam przyjmował jeszcze przyjaciół, razem z nimi jadał i nie spali do późna. Tyberiusz lubił się zabawić. Ale było z nim gorzej i gorzej, aż któregoś dnia nie był już w stanie podnieść się z łóżka. Makron był przy nim przez cały ten czas i po każdym badaniu odbierał raport od lekarza. Wtedy usłyszał, że Tyberiusz umrze najdalej za dwa dni.
Zapytałem Nerona, czy życzy sobie, abym spisywał jego słowa. Chwyciłem nawet za rylec i dłoń zawisła mi w powietrzu. Uśmiechnąwszy się, Neron odmówił. A ja notowałem w pamięci.
Westchnął. Mówił dalej:
– Trzeba było pomówić z członkami dworu. Oczywiście ostrożnie. Dalej: rozesłać wiadomości dowódcom i do zarządców prowincji. – Neron zawiesił głos, jak gdyby niesforna myśl usiłowała urwać mu się ze smyczy, po czym, okiełznawszy ją, podjął: – Makron był dobrym prefektem, lepszym niż Sejan. Mając takiego prefekta, cesarz nie musi zanadto zawracać sobie głowy polityką. – Neron rozmarzył się na chwilę. – A w dniu śmierci Tyberiusza Makron pognał do Rzymu. W Mieście zdołał przekonać senatorów, żeby testament cesarza uznali za nieważny, bo inaczej następców byłoby dwóch –prócz Gajusza Kaliguli, którego dziadem był brat Tyberiusza, Druzus, także Tyberiuszowy wnuk imieniem Tyberiusz Gemellus. To na ojczyznę ściągnęłoby kolejną wojnę domową. Jeden z nich musiał więc zginąć, bo źle się dzieje, kiedy następców jest dwóch. – Neron wzruszył ramionami. – A Makron był od lat przyjacielem Kaliguli.
– Rozumiem – powiedziałem.
Neron wyglądał na wzruszonego.
– Kondukt żałobny prezentował się olśniewająco! – powiedział, zrywając się z sofy. I przypominał raczej wjazd triumfalny, a mój wuj towarzyszył Tyberiuszowi w jego ostatniej podróży przez całą tę drogę: z samego Misenum aż do Rzymu. Było to na przełomie marca i kwietnia, więc gdy już od miesiąca Agrypina nosiła mnie pod sercem. O ile mi wiadomo, razem z obiema Juliami, Druzyllą i Liwillą, była obecna podczas tego widowiska. Bo to było widowisko! Z pewnością wszystkie trzy zajmowały honorowe miejsca. Czasem lubię myśleć, że jestem tam z nią, w jej łonie. Owacje dochodzą mych maleńkich uszu, a moje mikre ciałko karmi się nimi i syci: „Gajusz! Gajusz! Gajusz!” Mówiono, że tylu wyszło na powitanie nowego cesarza, co wcześniej zwykło wiwatować tylko na widok jego ojca powracającego z wojny – nikogo lud rzymski nie kochał bardziej niż Germanika. Jeszcze dziś prawie słyszę: „Gajusz! Gajusz! Gajusz!”
Neron przysiadł.
Przez cały czas, kiedy mówił, w palcach trzymał monetę. Wpadające przez pałacowe okna światło polerowało awers miedzianej sestercji. Zajrzałem mu przez ramię: piękna twarz cesarza Kaliguli (umiałem teraz skojarzyć imię z podobizną) mieniła się czerwienią i złotem, a jego imiona, przydomki i tytuły pobłyskiwały majestatycznie. Powoli, celebrując ten ruch, Neron odwracał monetę. Promienie słońca ześlizgiwały się po rewersie, ożywiając trzy kobiece sylwetki. Siostry stały prosto, obok siebie, wszystkie zwracały ku trzymającemu monetę swoje ciała, których wypukłości ten pieścił kciukiem. Wtem podsunął mi monetę pod oczy: „Zobacz!” Każda z kobiet podpisana była z imienia i przedstawiała którąś z rzymskich cnót. Agrypina to Bezpieczeństwo, Druzylla Zgoda, a Liwilla Szczęście. Idąc od lewej, pierwsza była Agrypina. Patrzyła w prawo, w prawej dłoni miała róg, lewą trzymała na ramieniu Druzylli. Druzylla twarz zwracała w lewo, w prawej dłoni trzymała paterę, a w lewej róg obfitości. Liwilla także patrzyła w lewo, w prawej dłoni miała ster, w lewej natomiast róg, jak siostry. Securitas, Concordia, Fortuna. Naraz, jak gdyby zawstydzony, Neron zamknął monetę w garści i rzucił mi uśmiech.
– Urodziłem się w Antium – powiedział, przyglądając się na powrót monecie. – Matka wybrała je rozmyślnie jako miejsce połogu pewnie dlatego, że tamtejsza willa była ukochanym domem boskiego Augusta, ale być może też przez wzgląd na jej wyjątkową piękność i urokliwość okolicy. – Spojrzał na mnie z ukosa i podjął, pełen architektonicznej pasji, która już wtedy dawała o sobie znać: – Posiadłość zwraca się twarzą w kierunku morza i jest większa i wspanialsza niż inne wille cesarskie. Na każdym poziomie ma rozległe tarasy, a w miejscach mniej wystawionych na słońce węższe kryte balkony. Z tyłu zaś jest otwarta półkolista nisza. Otacza ją ogromna kolumnada, która wygląda jak stonoga wygięta w łuk. No i jest teatr. Tam się urodziłem.
– To z pewnością wspaniałe miejsce.
Neron przytaknął. Podniósł wzrok jak pies, który gdzieś w oddali, na drugim krańcu lasu, usłyszał imię, do którego przywykł. Zaraz wrócił do swojej monety i mówił dalej:
– Kaligula przyjeżdżał często. Doglądał Agrypiny nieustannie, nie tyle jak siostry, co jak żony, która wydaje właśnie na świat prawowitego następcę tronu. Był opiekuńczy, troskliwy, czuły. Niektórzy mówili nawet, że aż nazbyt. Rozumiesz, co mam na myśli? Ale ja nie sądzę, aby było coś takiego jak przesada w okazywaniu uczuć, a szczególnie, gdy tyczy się to ukochanych kobiet.
Powiedziałem, że nie mam siostry, a Neron spojrzał na mnie beznamiętnie i podjął:
– Pięć lat wcześniej ciotkę mą, Julię Druzyllę, wydano za Lucjusza Kasjusza Longinusa, człowieka tępego i pozbawionego smaku. Nie znosiła go ona, nie tolerował Kaligula. Toteż małżeństwo nie trwało długo. Kiedy się rozwiedli, Druzylla wyszła za mąż po raz drugi. Tym razem za Marka Emiliusza Lepidusa. – Neron machnął pogardliwie ręką. – Emiliuszowie to mają do siebie, że zawsze któryś z nich jest w gotowości, kiedy tylko w rodzinie cesarskiej zanosi się na małżeństwo. A ten Emiliusz Lepidus był faworytem Kaliguli. Bardzo się przyjaźnili, niemal wszędzie pokazywali się razem. Kaligula nawet pozwolił, aby Lepidus ubiegał się o urzędy, zanim jeszcze osiągnął wymagany do tego wiek. A w końcu zaczął mówić, że Marek Emiliusz Lepidus, mąż jego ukochanej siostry, to jedyny człowiek, który godny jest, żeby zostać jego następcą. Oczywiście, o ile nie doczeka się syna. Nie doczekał się, choć żon miał cztery. Ta, która nosiła imię po ciotce była jego jedynym dzieckiem. Przyszła na świat dwa lata po mnie. Julia Druzylla. Gdyby wyżyła, miałaby teraz piętnaście lat. Ale zmarła. Zmarła też i ciotka.
Neron uśmiechnął się gorzko.
– Z chwilą śmierci Julii Druzylli sukcesja Lepidusa stawała pod znakiem zapytania – nie przerywał. – A jako że Lepidus zdążył już najwyraźniej przyzwyczaić się do myśli, że wkrótce zostanie cesarzem, teraz bliżej zainteresował się pozostającymi przy życiu cesarskimi siostrami, Agrypiną i Julią Liwillą. Zdaje się, że nie przywiązywał wagi do tego, czyje biodra będą dla niego gwarantem akcesu do rodziny cesarskiej. Mawiał, że ani mu się śni wypaść z gry, mimo zmiennych nastrojów zaślepionego żałobą Gajusza Kaliguli, że stawka jest zbyt wysoka, by wycofać się i wszystkiego poniechać, a jego sukcesji oczekuje teraz senat i lud rzymski. Co działo się w tamtym czasie między nim a matką i ciotką Liwillą jest dla mnie zagadką. Nie umiem powiedzieć, jakie plany wtedy poczyniono. Zresztą, nie jestem historykiem. Niech historycy martwią się o tego typu sprawy. Kiedy o to spytałem (jeden jedyny raz), matka rzuciła mi surowe spojrzenie i powiedziała, że naprawdę dziwi się, że poświęcam swój czas sprawom minionym. Zagłębianie się w nie jest najzupełniej niepotrzebne i uwłacza komuś, kto myśleć powinien raczej o przyszłości. Poza tym, dodała na koniec, biedny Kaligula był już wtedy bardzo chory i zaczynał stanowić zagrożenie dla ładu w państwie.
Słuchałem uważnie, ale rozumiałem mało.
– Lentulus Getulik przetrwał upadek swego protektora, Sejana, zjednał sobie pochlebstwami Kaligulę i teraz w najlepsze był cesarskim legatem w prowincji Germanii. – Neron wyrzucił z siebie te słowa, jak gdyby była to seria strzał, posłana w sam środek tarczy przez sprawnego łucznika. – Miałem dwa lata, kiedy wykryto tamten spisek. W naszej rodzinie spisek to rzecz najzupełniej normalna, Epafroditosie. Z początkiem września Kaligula wyruszył na północ, gdzie od dłuższego czasu przygotowywano wielką kampanię przeciwko niedobitkom w Germanii i Brytom. Do obozu wiódł ze sobą aktorów, gladiatorów i liczne kobiety. Nim opuścił Italię, zrobił przystanek w Mewanii nad rzeką Klitumnus, gdzie moja matka miała wtedy willę. Zastał tam wszystkich troje: Agrypinę, Julię Liwillę i Lepidusa. Zebrał ich w jednym miejscu, przedstawił plan swojej kampanii, po czym bezceremonialnie oskarżył całą trójkę o udział w spisku na jego życie. Siostry wygnał, a gardło Lepidusa kazał od razu przebić krótkim mieczem. Do Getulika posłał już wcześniej kilku swoich najzaufańszych agentów. Teraz zaś przybywał osobiście, by zobaczyć jego głowę nabitą na długą włócznię. Lasy Germanii witały go chłodem i drażniącym nozdrza zapachem zgnilizny. Konie ledwie brnęły przez gęstwinę, a ich kopyta grzęzły w mokrej ściółce. Kaligula skarżył się, że niezmiennie panuje wokół niego półmrok.
Neron zamilkł, a mnie obleciał strach. Poczułem się tak, jakbym był cesarzem Kaligulą przemierzającym ten straszny las w Germanii.
– Każda rodzina ma swoją historię – rzekłem w zamyśleniu.
Neron wyglądał jak aktor, któremu udała się recytacja i który zasłużenie zbierał teraz laury od słuchaczy. Wstał i schowawszy swoją wypieszczoną monetę do złotej kasetki, powiedział:
– Dość na dzisiaj, przyjdź jutro o tej samej porze.
Następnego dnia Neron poczęstował mnie winem.
– Przyznaj, nie pijałeś takiego w Grecji?
Skosztowałem i odrzekłem, że pijałem lepsze. Spojrzał na mnie surowo, lecz zaraz złagodniał.
– Wiem, masz rację. – I zapalał się, jak zawsze, gdy mówiliśmy o Grecji. – Musimy wybrać się w twoje strony, Epafroditosie. Koniecznie. Rzym jest miejscem nie jest dla mnie!
Nie bardzo wiedziałem, co znaczyć mogą takie słowa w ustach następcy rzymskiego tronu, toteż udałem, że chybiły one moich uszu.
– Siadaj – powiedział niecierpliwie.
Usłuchałem. Neron opowiadał:
– Miałem sześć albo siedem lat, kiedy zapragnął rzeczywistego triumfu. Mówię o Klaudiuszu. Co prawda senat już wcześniej uchwalił przyznanie mu odznak triumfalnych, ale chwała z samego tylko tytułu nie przystawała do majestatu cesarza. Tak sądził. Więc zapragnął chwały prawdziwej i tego wszystkiego, co daje prawdziwy triumf. Wybrał za cel Brytanię. Brytania akurat buntowała się i burzyła, bo Rzym zatrzymał jej zbiegów. Od czasów boskiego Juliusza nikt nie próbował zdobyć Brytanii, więc uznał ją Klaudiusz za najodpowiedniejszą. Dowództwo powierzył Aulusowi Plaucjuszowi, który w poprzednich latach pełnił jakieś urzędy w Dalmacji i Panonii. Dwa razy płynąc z Ostii do Brytanii nieomal został zatopiony przez wiatr wiejący z północnego wschodu. Najpierw w pobliżu Ligurii, a potem w okolicach Wysp Stechadzkich. Dlatego od Marsylii aż do Gezoriakum nad kanałem szedł już z wojskiem pieszo. Stamtąd przeprawił się morzem i wylądował w Brytanii. W przeciągu ledwie kilku dni opanował część wyspy i w szóstym miesiącu od chwili wyjazdu znowu był w Rzymie. Wjazd triumfalny odbył z pierwszorzędnym przepychem i na oglądanie pozwolił przybyć do Rzymu nie tylko zarządcom prowincji, ale nawet niektórym wygnańcom. Obok wieńca obywatelskiego na przyczółku pałacu na Palatynie pośród innych łupów nieprzyjacielskich kazał przybić także wieniec okrętowy jako symbol przeprawy i zwycięstwa nad Okeanosem. Za jego rydwanem w powozie jechała Mesalina. Wtedy ciągle jeszcze liczyła się bardzo na dworze i cesarz we wszystkim się jej radził. Matka lubiła wspominać, jak kiedyś pozwolono jej wrócić z wygnania a było to na dwa lata przed tym triumfem i odzyskała na dworze swoje wpływy, Mesalina ze strachu o los Brytanika, wtedy jeszcze zwanego Germanikiem, nasłała ludzi, żeby udusili mnie, gdy spałem. Czteroletnie dziecko, Epafroditosie! – Neron pozwolił, by te słowa wybrzmiały. I podjął po chwili: – Ci podobno zlękli się i uciekli na widok węża podnoszącego się z mojej poduszki. A nie był to żaden wąż tylko skóra z węża, którą w złotej bransolecie nosiłem wtedy z woli matki na prawym ramieniu.
Wyraziłem ubolewanie, a Neron dodał, że po tym incydencie na opiekuna wyznaczono mu Askoniusza Labeona.
– Ale wracając do triumfu – podjął. – Pieszo i w bramowanych togach cesarzowi towarzyszyli ci wszyscy, którzy w tej wojnie uzyskali odznaki. Tylko Marek Krassus Frugi jechał na koniu, bogato przybranym, i w szacie haftowanej gałązkami palmowymi – bo on już drugi raz został odznaczony.
Kiwałem głową z uznaniem, a Neron mówił:
– Klaudiusz został cesarzem późno, dopiero w pięćdziesiątym roku życia. I w niezwykłych okolicznościach. Kiedy spiskowcy, którzy uknuli zamach na Gajusza Kaligulę (mówiłem, zamach to u nas codzienność), oddalili od niego cały dwór, niby że cesarz zapragnął samotności i nie chce nikogo oglądać, on, mój ojczym Klaudiusz, razem z innymi członkami rodziny uciekł i schronił się w pawilonie, który nazywamy Hermeum. Tam, zalękniony, czekał na rozwój wypadków. Dopiero kiedy rozeszła się wieść o śmierci cesarza Gajusza, odłączył się od innych, przeczołgał na sąsiedni taras i tam ukrył się w fałdach zasłony. – Odruchowo spojrzałem w kierunku okna, skąd przez cały ten czas bił ku nam bezchmurny błękit. Neron ciągnął: – Wszędzie panowało poruszenie. Wkrótce jeden z przebiegających żołnierzy zauważył jego stopy, zatrzymał się i wywlókł go zza zasłony. Lękając się, że zaraz umrze, Klaudiusz padł żołnierzowi do kolan i zaczął błagać go o litość. Tamten, kiedy rozpoznał, kogo ma przed sobą, zaraz zasalutował i pozdrowił go: „Ave, Caesar!” I zabrał go do innych żołnierzy, a ci wepchnęli go do lektyki i ponieśli do obozu na własnych barkach! Noc spędził w obozie, cały w strachu i wciąż sądząc, że zostanie zabity. Ale już następnego dnia odebrał przysięgę od wojska. Wieść o tym, że Klaudiusz został cesarzem, przyjęto z wielką radością. Bo, choć miał opinię pijaka i hazardzisty, jak wojsko, tak lud rzymski nie szczędził mu nigdy dowodów szacunku. Już dawniej, kiedy wypadło mu przewodniczyć w zastępstwie Gajusza Kaliguli igrzyskom sportowym, słyszało się ze wszystkich stron: „Pomyślność stryjowi cesarza! Pomyślność bratu Germanika!”
Na to się odezwałem:
– Klaudiuszowi zawdzięczam wolność.
– Teraz prawie nie pokazuje się między ludźmi – powiedział Neron. – Jest w opłakanym stanie. Ale pamiętam go z czasów, kiedy wyglądał godnie i dostojnie. Pewnie ty także. Jesteś tu jakiś czas. Ach, Klaudiusz! Dobrze zbudowany, silny; te jego piękne siwe włosy! I zawsze trzymał się prosto. Ale to kiedy stał, siedział albo leżał. Bo w czasie chodu – pamiętasz? – kolana go zawodziły i nogi jakby łamały się pod nim. Żal było patrzeć. Kiedy mówił, jąkał się, a z ust toczył pianę. I stale kołysał głową, chociaż kark miał pełny. Ale przyznać trzeba, że za wyjątkiem bólów żołądka, które czasem mu dokuczały, miał się zawsze dobrze i często żartował. Choć już wtedy zdarzało się, że w rozmowie okazywał nieraz tak wielkie roztargnienie i brak rozwagi, że zastanawialiśmy się, czy aby na pewno wie, kim jest, do kogo mówi i gdzie się znajduje.
– To schorowany człowiek – powiedziałem.
Neron ciągnął dalej:
– Nieraz bywało tak, że kazał wzywać do siebie na naradę czy do gry w kości kogoś, kogo dzień wcześniej ukarał śmiercią czy wygnaniem. A ledwo co na Mesalinie wymuszono popełnienie samobójstwa, zasiadając do stołu zapytał niecierpliwie: „Dlaczego domina nie przychodzi?” Ktoś mu na to: „Kazałeś, cezarze, pozbawić ją życia.” „Tak? Niemożliwe!”, odpowiedział i zaraz już było widać, że myśli o czym innym. – Neron zaśmiał się. – Czasem bywał porywczy, ale jego wybuchy gniewu trwały krótko. Mieszkańców Ostii skarcił za to, że kiedy płynął Tybrem nie wysłali mu łódek naprzeciw i napisał im, że odtąd będzie się do nich odnosić jedynie z największą pogardą. Wnet jednak wycofał swoje groźby i kazał nie wracać więcej do sprawy. Było to zresztą na porządku dziennym, że robił coś, co budziło powszechne zdumienie. – Neron zamyślił się, po czym podjął: – Bardzo lubił zjeść i wypić i stale urządzał uczty. Najchętniej w miejscach publicznych: w teatrze, w cyrku albo na Polu Marsowym. A że lubił dawne obyczaje, dopuszczał do uczt i chłopców i dziewczęta, którzy siadali w nogach biesiadnych sof. Pamiętam, że raz podczas takiej uczty zobaczyliśmy, jak jeden z gości kradnie złoty puchar. Ja przeciwny byłem skarżeniu, ale Brytanik od razu poleciał do ojca i powiedział mu, co zobaczył. Klaudiusz zaraz zaprosił tamtego na dzień następny i upokorzył go wobec wszystkich, stawiając przed nim kielich z gliny.
– Mówisz o cesarzu, jakby już nie żył – powiedziałem, co najwyraźniej dotknęło Nerona.
– Kocham go! – podniósł głos, ale zaraz mówił już normalnie. – Innego ojca nie pamiętam. Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus umarł, kiedy miałem trzy lata. Co prawda odziedziczyłem po nim jedną trzecią jego majątku, ale jak pozostałe, tak i tę część zagarnął brat mojej matki. Bo Kaligula także, oczywiście, był spadkobiercą Ahenobarbusa. Kiedy wygnał swoje siostry, moją matkę i Julię Liwillę, przygarnęła mnie Domicja, siostra ojca, i mieszkałem u niej przez rok i pół następnego. Ciotka Domicja ma wspaniałą posiadłość w Bajach!
Wiele słyszałem o tym mieście. Domy mieli tam najznamienitsi z Rzymian.
Neron opowiadał:
– Kiedy zamordowano Kaligulę i tron objął Klaudiusz, matka mogła wrócić z wygnania, a ja odzyskałem zapisany mi w testamencie majątek. Rudobrody, syn Rudobrodego. Nie znoszę, kiedy nazywają mnie Ahenobarbusem. Później wzbogaciłem się jeszcze spadkiem po Kryspusie Pasjenusie, który rozwiódł się z rozkazu Klaudiusza z ciotką Domicją i ożenił z moją matką po jej powrocie; był jej mężem do dnia swojej śmierci, o której okolicznościach wiadomo mi mało. Miejsce Agrypiny było w Rzymie. Od Klaudiusza była młodsza o dwadzieścia pięć lat i piękniejsza od wszystkich kobiet w jej wieku. Cesarz hołubił ją i zaczął publicznie nazywać swą córką i wychowanką. Osiem lat po tym, jak powróciła z wygnania i w rok po śmierci Mesaliny, wziął ją w końcu za żonę.
– I tak dochodzimy do ciebie – powiedziałem.
Klasnąwszy w dłonie, Neron powiedział:
– Kiedy byłem jeszcze mały, Agrypina usłyszała taką przepowiednię: „Jeśli twój syn osiągnie władzę najwyższą, zabije cię.” „Niech zabije, byleby panował”, odrzekła ponoć moja matka. Wkrótce Klaudiusz oficjalnie mnie usynowił i oddał pod opiekę Anneuszowi Senece. To było cztery lata temu.
Miesiące poprzedzające bezpośrednio objęcie tronu przez Nerona kilka następnych, spędzaliśmy najczęściej we troje: on, ja i Akte, prześliczna Greczynka, która urodziła się i wychowała w jednej z wiosek usytuowanych u stóp Olimpu.
Poznaliśmy się, ja i Akte, podczas owej niechlubnej, pierwszej dla nas obojga podróży do Rzymu. Ona także straciła wówczas swoją wolność, ale trafiła gorzej niż ja – kupił ją pewien handlarz z Subury, niesławnej części Rzymu, która usytuowana jest pomiędzy południowym krańcem Wiminału a zachodnimi stokami Eskwilinu. Właściciel Akte był człowiekiem prostym i bardzo nieciekawym, ale na szczęście także chorobliwie zaborczym: dzięki temu Akte nigdy nie została przymuszona do prostytucji, a w każdym razie tak później twierdziła.
Jeszcze jako niewolnik utrzymywałem z nią potajemnie kontakty. Nie ukrywam, że trochę jej pomagałem. Żal było patrzeć, jak ta piękna dziewczyna, a w dodatku przecież moja krajanka, z dnia na dzień marnieje.
Wezwawszy mnie raz do siebie, Neron spytał, czy może liczyć na moją dyskrecję. Naiwnie uznałem, że będzie chodzić o jedno z moich pierwszych zadań na nowo objętym stanowisku.
– Ależ panie! – oburzyłem się, nigdy bowiem nie zdradziłem powierzonej mi tajemnicy.
– Wiem, wiem! – rzekł pospiesznie i zaciągnął mnie w miejsce, gdzie mogliśmy spokojnie porozmawiać. Mówił szeptem: – Mam pewien problem i sądzę, że mógłbyś mi pomóc.
Ja także szeptałem:
– O co tylko poprosisz, panie.
Neron rzekł:
– Jak wiesz, mam żonę.
– Oktawię? – upewniłem się.
– Oktawię.
– Wybacz moje zdziwienie. Wciąż myślę o niej przede wszystkim jako o twojej przyrodniej siostrze.
Wstęp
Część pierwsza
I
II
III
IV
V
VI
Część druga
I
II
III
IV
V
VI
Część trzecia
I
II
III
IV
V
VI
Zobacz też
Okładka
Strona tytułowa
Początek tekstu
