Nasz obcy poeta. Adam Mickiewicz w kanonie literatury litewskiej (1883–1940) ebook

Przedmowa

Moje zainteresowanie recepcją twórczości ipostaci Adama Mickiewicza wśród Litwinów zrodziło się podczas prowadzenia badań nad kształtowaniem się koncepcji literatury narodowej wdobie powstawania nowoczesnej Litwy (koniec XIX – pierwsza połowa wiekuXX). Wówczas uczestnicy ruchu narodowego, podejmujący próby opisania własnego dziedzictwa literackiego izmierzający do wyodrębnienia postaci kanonicznych wjego obszarze, zderzyli się znie lada wyzwaniem – jak należałoby oceniać dorobek polskojęzycznych autorów, którzy ongi mieszkali na terenach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej: WKL) iuznawali siebie za obywateli regionu. Czy język dzieł, jakie wyszły spod ich pióra, niejako automatycznie czyni owych literatów obcymi kulturze litewskiej bądź odwrotnie – tę spuściznę literacką można przypisać zarówno dziedzictwu polskiemu, jak ilitewskiemu? Walory estetyczne twórczości Mickiewicza przesądziły otym, że stała się ona najcenniejszą inajbardziej znaną czytelnikom na Litwie częścią owego dziedzictwa.

Nieprzypadkowo więc spory co do skali podziału bądź wręcz wykluczenia zobrębu literatury litewskiej częstokroć ogniskowały się wokół ocen dorobku wymienionego poety. Ponadto wskazane czynniki sprawiły, że także współcześnie recepcja spuścizny najwybitniejszego polskiego poety wlitewskiej kulturze końca XIX – pierwszej połowy XX wieku pozwala nam lepiej zrozumieć specyfikę procesu samoidentyfikacji wgronie Litwinów.

Właśnie ztak nakreślonej perspektywy – czyli zbiorowej litewskiej tożsamości – wpostępowaniu badawczym analizuję argumenty ipraktyki kulturowe wykorzystane przez litewskich literatów wramach prób uzasadnienia bądź negacji przynależności Mickiewicza do kanonu literatury litewskiej. Pomimo że wmojej ojczyźnie (nie mówiąc już oPolsce) wciąż żywe jest zainteresowanie twórczością poety, faktycznie niniejsze studium stanowi pierwszą próbę konsekwentnej rekonstrukcji procesu włączenia Mickiewicza ijego dorobku wobszar litewskiego kanonu literackiego wdobie ruchu narodowego iRepubliki Litewskiej (1918–1940). Przeprowadzone badania mnie osobiście pomogły wlepszym zrozumieniu złożonego procesu formowania się nowoczesnej rodzimej samoświadomości kulturowej inarodowej. Przygotowując do druku litewskie wydanie publikacji (ukazało się wroku 2021), pragnęłam zachęcić rodaków do nowego ikrytycznego namysłu nad historią rozwoju literatury pięknej, literaturoznawstwa, krytyki, praktyk edukacji ikomemoracji, za pomocą których wdobie wzmożonego nacjonalizmu próbowano doprowadzić do włączenia Mickiewicza do litewskiego kanonu literackiego bądź vice versa – wypchnąć poza jego obręb. Wtoku prowadzonej analizy starałam się unikać postawy wartościującej czy oceniającej, próbowałam wmiarę możliwości bezstronnie odsłonić problematykę wewnętrznej rywalizacji dwóch, równocześnie zderzających się ze sobą wersji litewskiej kulturowej tożsamości wepoce krystalizowania się nacjonalizmu.

Pewnym zaskoczeniem – jakże miłym – stały się dla mnie opinie polskich przyjaciół, czytelników litewskojęzycznego wydania studium, iż tego rodzaju badania mogą wzbudzić zainteresowanie potencjalnych odbiorców wPolsce. Jestem wdzięczna znakomitym lituanistkom itłumaczkom: literaturoznawczyni zUniwersytetu Warszawskiego dr hab. Inesie Szulskiej za staranne wykonanie przekładu monografii na język polski iliteraturoznawczyni dr hab. Beacie Kalębie (Uniwersytet Jagielloński) za nader profesjonalną naukową redakcję tłumaczenia do druku. Serdeczne podziękowania kieruję także pod adresem wydawnictwa Universitas iredaktora serii naukowej Biblioteka Literatury Pogranicza profesora dr. hab. Andrzeja Romanowskiego (Uniwersytet Jagielloński), jak również recenzenta studium dr. Tomasza Jędrzejewskiego (Uniwersytet Warszawski). Za udzielone wsparcie finansowe potrzebne do wydania publikacji jestem wdzięczna Instytutowi Litewskiej Literatury iFolkloru wWilnie.

Wprowadzenie

Przynależność Mickiewicza do litewskiego kanonu literackiego stała się problematyczną kwestią pod koniec XIX wieku, gdy uczestnicy ruchu narodowego zaczęli wyznaczać ramy nowoczesnego narodu litewskiego, awraz znimi zakres jego kulturowej samoświadomości. Jako pierwszy wkulturze europejskiej istotną rolę kultury wkształtowaniu tożsamości narodowej zdefiniował Johann Gottfried Herder (1744–1803), uznając ją za cechę integrującą członków wspólnoty ijednocześnie odróżniającą od innych. Zdaniem Herdera przynależność jednostki do konkretnej językowej kulturowej zbiorowości należy traktować jako właściwość wrodzoną istąd naturalną, każda zaś narodowa wspólnota powinna być uznana za oryginalną iwartościową1. Argument unikatowości kulturowej obalił obowiązującą wepoce Oświecenia koncepcję powszechnej cywilizacji, na podstawie której świat postrzega się wsposób dychotomiczny: kulturalni vs. dzicy. Wspólnotom etnicznym dotąd nieuznawanym za kulturalne filozofia kultury Herdera dała możliwość legitymizacji, zasadniczo zmieniając rozumienie grup społecznych iich tożsamości, atakże proponując całkowicie nową wizję wspólnoty politycznej2. Intelektualiści iartyści XIX wieku natchnieni ideami Herdera zmierzali do ożywienia zbiorowej indywidualności europejskich wspólnot etnicznych, gromadząc ipopularyzując źródła ich pochodzenia, historii, kultury, praktyk społecznych ipolitycznych3.

Herder nie tylko utożsamił naród ze wspólnotą językową, ale podkreślił również, że wgronie różnych wspólnot każdą znich wyróżniają: oryginalna, jedyna wswoim rodzaju wyobraźnia isposób myślenia, tj. Nationalcharakter, który objawia się we wszystkich obszarach działalności narodu, zarówno wobyczajach, jak ipiśmiennictwie. Natomiast wpoezji duch narodu podlega najmniejszym ograniczeniom, więc przejawia się najswobodniej4. Wten sposób literatura narodowa (ifolklor – Herder bowiem nie czynił znaczącego rozróżnienia pomiędzy sztuką słowa mówionego ipisanego5) zdobyła status uprzywilejowany względem innych obszarów działalności narodu jako najbardziej autentyczne medium objawienia się ducha narodowego. Zainteresowanie Herdera archaiczną, niezepsutą przez cywilizację twórczością ludową Bałtów miało duży wpływ na poczucie tożsamości isamoocenę Litwinów oraz Łotyszy, przyczyniając się do powstania ruchów narodowych6. Tak więc idea filozofa oprzejawach ducha narodu wjęzyku iliteraturze, mająca wyzwolić Niemców spod hegemonii języka iliteratury francuskiej, wwieku XIX posłużyła też za narzędzie do wyzwolenia od zależności kulturowej dla innych narodów, które wówczas wEuropie nie posiadały swojej państwowości. Herder utożsamiał język znarodem, apoezję zjego geniuszem, dostarczając wten sposób argumentu, który narody zabiegające ouznanie mogłyby wykorzystać wwalce oprawa do bytu kulturalnego ipolitycznego. Popularność ideologii nacjonalistycznej sprawiła, że wwieku XIX wEuropie mogła istnieć literatura narodu, który nie posiadał własnego państwa.

Za sprawą niemieckich filologów, podążających za ideami Herdera, pojęcie literatury narodowej wwieku XIX rozpowszechniło się wcałej Europie, radykalnie zmieniając dotychczasowe pojmowanie literatury. Do końca wieku XVIII literaturę rozumiano jako wspólny europejski korpus piśmiennictwa, nieróżnicowany narodowo7. Pascale Casanova okres wdziejach Europy pomiędzy latami 1820–1920 nazwała epoką nacjonalizacji tradycji literackiej bądź też rewolucją Herderowską. Rewolucja ta sprawiła, iż ideę podziału literatury według grup narodowych zaczęto traktować jako kwestię oczywistą8. Ponieważ to właśnie naród zaczął być rozumiany jako naturalny inieunikniony horyzont literatury, narodowe historie literatur wwieku XIX zaczęto tworzyć wtaki sposób, by stały się zamknięte isamowystarczalne, pozornie nieposiadające nic wspólnego znacjami ościennymi9.

Opisana tendencja wprzypadku historiografii literatur narodowych nie ominęła również Litwy. Chociaż jeszcze wwieku XVIII zwolennicy języka litewskiego ientuzjaści wPrusach, aod XIX wieku też na terenach litewskich pod władzą Rosji, gromadzili iogłaszali bibliografię piśmiennictwa, początek historiografii litewskiej literatury narodowej zbiegł się zokresem agitacji ruchu narodowego. Whistoriografii literatury końca XIX – początku XX wieku wyraźnie widać kształtowanie się nowoczesnej litewskiej tożsamości ikonkurowanie zhistorycznie wcześniejszą formą litewskości – szlachecką tożsamością politycznego narodu WKL. Była już mowa otym, że Litwinom największą trudność wprocesie nacjonalizowania tradycji literackiej sprawiała twórczość polskojęzycznych pisarzy historycznej Litwy (Adama Mickiewicza, Władysława Syrokomli [właśc. Ludwika Władysława Franciszka Kondratowicza], Józefa Ignacego Kraszewskiego). Nie można jej bowiem jednoznacznie nazwać ani własną, ani obcą10.

Wwieku XIX Europą zawładnęły ruchy narodowe, które sformułowały potrzebę „odnalezienia” początków swojej nacji (wpożądanej epickiej formie). Dzięki temu pojawiła się fala zapisów autentycznych lub rzekomych mitologicznych opowieści, atwórcy aktualizujący dawne podania wkształcie poetyckim uznani zostali za poetów narodowych – na przykład Fin Elias Lönnrot (1802–1884), który napisał Kalevalę (Kalewala) (1835–1849), czy Łotysz Andrejs Pumpurs (1841–1902), twórca poematu Lāčplēsis (Laczplesis) (1888). Gorączka narodowej mitologii dosięgła Litwę na początku XIX wieku imocno wpłynęła na pokolenie wychowanków Uniwersytetu Wileńskiego, włączając wto romantyków wileńskich zAdamem Mickiewiczem11. Zainicjowali oni poszukiwania natchnienia imateriału do twórczości wpodaniach Rusinów (Białorusinów) iLitwinów, jako mieszkańców dawnego WKL, zainteresowali się mową lokalnej ludności, obyczajami, historią WKL przed przyjęciem chrześcijaństwa. Tak oto jeden po drugim powstały romantyczne eposy, oparte na historii WKL lub mitologii litewskiej – Grażyna (1823), Konrad Wallenrod (1828) Mickiewicza, Pojata, córka Lezdejki, albo Litwini wXIV wieku (1826) Feliksa Bernatowicza, Witolorauda (184012) Kraszewskiego, Margier (1855) Syrokomli iin. Wówczas na Litwie, podobnie jak wcałej XIX-wiecznej Europie, pojawiła się moda na literaturę historyczną (powieści, poematy, dramaty), mającą watrakcyjny iprzystępny sposób przybliżyć wiedzę historyczną szerszemu audytorium13. Literatura pozwoliła czytelnikom na utożsamienie się zprzodkami izich doświadczeniami. Identyfikujący się zbohaterami przeszłości czytelnicy zaczęli postrzegać siebie jako część dziejów. Tak powstała trwała narracja historii narodu, wramach której konkretny czytelnik czuł, że ma pewną rolę do spełnienia14. Obraz średniowiecznej Litwy kreowany wwierszach idramatach autorów wspomnianego nurtu romantyzmu wzbudzał zainteresowanie lokalnych czytelników przeszłością swojego kraju ibudził dumę ze swego pochodzenia. Na przykład zdaniem Ludwika Jucewicza (Liudvikas Jucevičius) Witolorauda Kraszewskiego zastąpiła szlachcie żmudzkiej epos narodowy15.

Utwory romantyków ożywiające pamięć opaństwowości Litwy rozbudzały patriotyzm zarówno szlachty, jaki idziałaczy litewskiego ruchu narodowego wywodzących zchłopstwa16. Nie powinien dziwić fakt, że współpracownicy pierwszej litewskiej gazety „Auszra”17, która broniła ipropagowała publiczne używanie języka litewskiego, miłości do ojczyzny nauczyli się zdzieł pisarzy polskojęzycznych. Do początku wieku XX nie było bowiem oryginalnych utworów literatury pięknej oproblematyce historycznej napisanych po litewsku. Dlatego też przyszły przywódca ruchu narodowego Jonas Basanavičius (1851–1927) poznał historię Litwy iuczył się patriotyzmu zdzieł historycznych ilektury Konrada Wallenroda Mickiewicza iMargiera Syrokomli18. Jak twierdzi Timothy Snyder, Żywila (1819), Grażyna iKonrad Wallenrod Mickiewicza ubarwiły stworzone przez romantyczną historiografię opowiadanie obohaterskim obrazie Litwy doby średniowiecza19.

Wkontekście europejskim to, że zainteresowana folklorem miejscowej ludności, posługująca się innym językiem elita społeczna tworzy fundamenty ruchu narodowego, nie jest czymś wyjątkowym. Niemcy bałtyccy czy Szwedzi zFinlandii mieli spory wkład w„odnalezienie” tradycji lokalnych ludów iich przemianę w„kultury narodowe”20. Mamy tym samym oczywistą skądinąd paralelę Mickiewicza zWalterem Scottem (1771–1832), przywołanym przez poetę wprzedmowie Ballad iromansów (1822) jako jeden zbardów szkockich, którzy przyczynili się do popularyzacji twórczości ludowej swego kraju wAnglii21. Wtwórczości obu poetów nader wyraźny regionalizm harmonijnie koegzystuje zszerszą narodową tożsamością (wpierwszym przypadku – Wielkiej Brytanii, wdrugim – tożsamością obywatela Rzeczypospolitej Obojga Narodów). Chociaż wskali globalnej uznanie innojęzycznego poety za twórcę narodowego nie jest czymś wyjątkowym (np. piszący po szwedzku Johann Ludwig Runeberg (1804–1877) został narodowym poetą fińskim22), niemniej wwieku XIX słabsze narody mieszkające wobrębie cesarstw Europy Środkowej iWschodniej ideologię swoich ruchów narodowych budowały przede wszystkim woparciu ojęzyk ikulturę ludową. Dlatego też wtym regionie świata za wieszczów narodowych uznano poetów tworzących wjęzykach miejscowej ludności (np. Karel Hynek Mácha, Sándor Petöfi, Christo Botew, France Prešeren, Janka Kupała, Taras Szewczenko iin.). Zaangażowanie wliterackie dopracowanie kunsztu języka lokalnego gminu, budowanie jego prestiżu należy do istotnych aspektów literackiej kanonizacji wymienionych poetów23. Wtym sensie litewskie starania owłączenie Mickiewicza wobręb kształtującego się kanonu literatury litewskiej stanowią zjawisko dość unikatowe24.

Wracając do wyraźnego wgronie współtwórców „Auszry”25 zachwytu nad twórczością Mickiewicza, wspomnieć należy, że dojrzewająca wtrójjęzycznej (litewsko-polsko-rosyjskiej) przestrzeni kulturowej litewska inteligencja końca XIX wieku niejako naturalnie (tzn. nie odczuwając bariery językowo-kulturowej) przejęła idee patriotyczne ztwórczości Mickiewicza ipowstałej po polsku literatury związanej zLitwą. Później inteligencja litewska przekształciła te idee iprzeniosła je do programu ideologicznego ruchu narodowego. Co ciekawe, utworami polskojęzycznych pisarzy, romantyzujących Litwę wielkoksiążęcą, zachwycali się nie tylko współpracownicy periodyku „Auszra” pochodzący zterenów Cesarstwa Rosyjskiego czy (nominalnie samodzielnego, faktycznie zaś podległego Rosji) Królestwa Polskiego, lecz także niektórzy publicyści zPrus. Na przykład, nieznający języka polskiego Jurgis Mikšas wpierwszym numerze „Auszry” nazwał Witoloraudę przełożoną na litewski przez Andriusa Vištelisa (Andrzeja Wysztelewskiego) (1837–1912) Biblią narodu litewskiego26.

Choć, by przywołać słowa Juozasa Tumasa27, utwory literatury pięknej polskojęzycznych romantyków Litwy nauczyły pierwszych litewskich inteligentów „szanować swoją przeszłość ikochać współczesność”28, później oni mieli za zadanie rozwiązać dylemat litewskiej kultury narodowej: czy wspomniane utwory traktować jako rodzime czy obce dziedzictwo kulturowe? Właśnie dlatego, że nowoczesny litewski nacjonalizm czerpał swą symbolikę zetnicznej kultury litewskiej, którą „odkryła” litewska szlachta (oraz zagraniczni filolodzy, folkloryści itp.), inteligencja narodowa zaczęła podważać litewskość kultury tej samej szlachty – początkowo zpowodu „obcego” języka29. Wswoich badaniach chcę ustalić, woparciu ojakie argumenty, przesłanki ipraktyki kulturowe doszło do przypisania (bądź nieprzypisania) twórczości Mickiewicza do literatury litewskiej. Ponieważ nad tak sformułowanym pytaniem intensywnie dyskutowała inteligencja litewska od momentu ukazania się „Auszry” przez cały okres funkcjonowania pierwszej Republiki Litewskiej, ramy chronologiczne tego opracowania obejmują datę ukazania się pierwszego numeru „Auszry” (1883), wktórym Basanavičius podjął namysł nad rozwiązaniem kwestii narodowości Mickiewicza (iinnych polskojęzycznych pisarzy Litwy), arównocześnie wprasie litewskiej pojawiało się coraz więcej przekładów twórczości poety, aż do pierwszej okupacji sowieckiej (1940) jako cezury wyznaczającej początek kataklizmów geopolitycznych. Wtym przedziale chronologicznym dodatkowo wyróżnione zostały okresy pomniejsze: lata 1883–1904 i1905–1940.

Okres pierwszy – czas narodowej agitacji wnielegalnej prasie litewskiej – wniniejszym opracowaniu określany jest jako początek dyskusji oprzynależności Mickiewicza do literatury litewskiej. Wwarunkach zakazu litewskiego druku (1864–1904)30 idobie kształtowania się lokalnej inteligencji brakowało intelektualnych, instytucjonalnych iinnych zasobów do prowadzenia szerzej zakrojonej dyskusji na temat formowania kanonu narodowego iprzynależności doń pisarzy polskojęzycznych. Niemniej, zokazji stulecia urodzin Mickiewicza ukazały się wybrane publikacje na ten temat, awyraźniej zarysowane interpretacje historiografii litewskiej literatury, biografii poety ijego twórczości, podobnie jak wybór dzieł do przekładu zbudowały podwaliny do skrystalizowania się XX-wiecznych tendencji wobrębie litewskiej recepcji Mickiewicza.

Wświetle historycznych badań lituanistycznych okres lat 1905–1940 zwyczajowo dzieli się na pomniejsze etapy: lata 1905–1917 (czas tworzenia się partii politycznych ideklarowanych dążeń do politycznej autonomii Litwy) oraz lata 1918–1940 (jako czasy istnienia niepodległej Republiki Litewskiej). Wkontekście interesującego mnie zagadnienia cezura lat 1904–1905 jest istotna także jako okres zniesienia zakazu druku czcionkami łacińskimi, legalizacji towarzystw litewskich ioświaty wjęzyku litewskim. Założenie Litewskiego Towarzystwa Naukowego (1907) oraz potrzeba tworzenia programów nauczania języka litewskiego iliteratury na użytek pierwszych litewskich gimnazjów stanowiły dodatkowy bodziec do dyskusji na temat kanonu literatury litewskiej ipozycji Mickiewicza wjego obrębie. Jeśli przeanalizujemy najbardziej kontrolowany przez państwo obszar oddziaływania literatury – programy nauczania literatury litewskiej przeznaczone dla szkół, atakże inicjatywy upamiętnienia Mickiewicza na poziomie państwowym isamorządowym – rok 1918 objawi się jako swoista cezura. Zdrugiej strony Mykolas Biržiška (Michał Birżyszka)31 stworzył koncepcję kilkujęzycznej literatury litewskiej (co stało się warunkiem koniecznym włączenia do niej twórczości Mickiewicza) jeszcze wpierwszej dekadzie XX wieku (szerzej otym – wdalszych partiach tekstu). Ciągłość działania tego najważniejszego propagatora integracji Mickiewicza zkanonem literatury litewskiej od około roku 1910 do 1940 pozwoliła na rezygnację zdodatkowego podziału na etapy (przed uzyskaniem niepodległości iwdobie niezależnej Litwy).

Na wstępie należy chociażby skrótowo skomentować pojęcia stosowane tu wobec ruchu narodowego. Whistoriografii Litwy termin ruch narodowy używany bywa wobec trwającego sto lat procesu kształtowania się współczesnego narodu litewskiego: poczynając od tzw. etapu kulturowego (zainicjowane wlatach 20. XIX wieku poszukiwanie źródeł pochodzenia narodu litewskiego, zainteresowanie się litewszczyzną ifolklorem) aż do fazy politycznej (lata 1905–1917, gdy zaczęła funkcjonować Rada Litewska oficjalnie reprezentująca naród litewski iwyrażająca „podstawowe polityczne dążenia głównych litewskich sił politycznych, bezpośrednio zwrócone ku tworzeniu struktury państwowości”32). Okres przejściowy (zpostaci ruchu kulturalnego do politycznego) (1883–1904), zwany często epoką „Auszry” (i„Varpasa”) odpowiada stworzonej przez Miroslava Hrocha periodyzacji ruchów narodowych jako etap B, określany mianem okresu agitacji narodowej, gdy inteligencja ozapatrywaniach patriotycznych podejmuje działania wcelu przekonania członków swojej grupy etnicznej do uświadomienia sobie nowej (nowoczesnej) tożsamości narodowej33. Nazwa epoka „Auszry (i„Varpasa”), eksponująca jeden czy dwa (choć niewątpliwie czołowe) periodyki litewskiego ruchu narodowego, nie jest dokładna. Jedynie wtych przypadkach, kiedy nie wynika zkontekstu, który zetapów ruchu narodowego mam na myśli, wtej pracy okres pomiędzy latami 1883–1904 nazywam – posługując się terminem Hrocha – okresem agitacji narodowej. Odpowiednio, pierwszy legalny Zjazd Litwinów (Wielki Sejm Wileński34) zainicjował wroku 1905 polityczny etap ruchu narodowego, wperiodyzacji Hrocha odpowiadający fazie C, który określany będzie wślad za propozycją badacza terminem okres masowego rozwoju35 ruchu narodowego.

Pogląd społeczeństwa litewskiego na spuściznę literacką Mickiewicza można badać zdwóch perspektyw: jako część ogólniejszego pytania okoncepcję literatury narodowej (tj. co uważamy za literaturę litewską bądź kogo uznajemy za jej twórców) oraz jako recepcję poety ijego twórczości wanalizowanym okresie na Litwie. Wmojej książce zostanie podjęta próba uwzględnienia obu wymienionych aspektów, ponieważ wpoddanych analizie źródłach są one ze sobą sprzęgnięte itrudne do rozdzielenia. Wzwiązku zpowyższym uwzględniono dość dużo źródeł: wobszar zainteresowania trafiły historiografia literatury omawianego okresu, programy nauczania literatury litewskiej na poziomie szkolnym iakademickim, podręczniki, antologie, publikacje analityczne iokolicznościowe poświęcone Mickiewiczowi bądź jego twórczości na łamach litewskiej prasy, przekłady utworów poety na język litewski, artystyczna recepcja poety iinscenizacje dzieł, inicjatywy komemoracji Mickiewicza iin.

Materiał do badań zgromadzono głównie woparciu obibliograficzny wykaz przekładów dzieł Mickiewicza na język litewski itekstów onim36. Litewska recepcja poety została zbadana dość dokładnie. Już wwieku XIX zaczęto odnotowywać przekłady dzieł poety na litewski37, zokazji stulecia urodzin twórcy studia olitewskich tłumaczeniach dzieł Mickiewicza irecepcji poety ogłosili Vincas Mykolaitis-Putinas (na Litwie sowieckiej)38 iVincas Maciūnas (wUSA)39. Zczasem badania poprzedników znacząco wzbogacili Viktorija Daujotytė40, Mieczysław Jackiewicz41, Vytautas Kubilius42, Jonas Riškus43, Algis Kalėda44, Beata Kalęba45 iBrigita Speičytė46. Dokładną faktografię na temat szkolnej iakademickiej litewskiej recepcji Mickiewicza (do roku 1943) zgromadził Vladas Žukas47. Prace wszystkich wymienionych wyżej autorów posłużyły mi za solidną podstawę własnego rozpoznania badawczego: zebrane wnich dane empiryczne iwykonana analiza szczegółowa pozwoliły sformułować dość ambitne zadanie – dokonanie rekonstrukcji całościowego obrazu trwającej półwiecze litewskiej kanonizacji Mickiewicza. Próbując scharakteryzować proces kształtowania się recepcji poety iskalę jego oddziaływania na kanon narodowy, wykorzystałam wswoim opracowaniu publikacje historyków Egidijusa Aleksandravičiusa48 iDariusa Staliūnasa49, gdzie dotychczas najdokładniej omówione zostało podejście do Mickiewicza wkontekście kształtowania się nowoczesnej litewskiej tożsamości. Zdaniem Staliūnasa wepoce ruchu narodowego wprasie litewskiej ujawniły się różne stanowiska co do usytuowania Mickiewicza „wlitewskim panteonie narodowym”, faktycznie odpowiadające ówczesnym wersjom litewskiej tożsamości. Zgadzając się zwnioskiem historyka, skłonna jestem jednak oddzielić kwestię pytania onarodową tożsamość poety iproblem przypisania jego osoby kulturze litewskiej. Jak się okaże wtrakcie późniejszego wywodu, argumenty, którymi próbowano przekonać do zachowania utworów poety wobrębie litewskiego kanonu literackiego (bądź do jego wyeliminowania), jedynie wpewnej mierze związane były zpytaniem oprzynależność narodową twórcy. Onowatorstwie prezentowanego niżej opracowania (azarazem irzuconego wten sposób wyzwania) przesądza chęć dogłębnej analizy wielokrotnie wdziejach litewskiej kultury dyskutowanego „pytania oMickiewicza” wogólnym kontekście koncepcji literatury narodowej istruktury jej kanonu.