Migracje. Wybrane zagadnienia ebook

MIGRACJE

WYBRANE ZAGADNIENIA

ZOFIA KAWCZYŃSKA-BUTRYM

MIGRACJE

WYBRANE ZAGADNIENIA

WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ

LUBLIN 2009

Recenzentprof. zw. dr hab. Krystyna Marzec-Holka

Opracowanie redakcyjne

Lech Maliszewski

Projekt okładki i stron tytułowych

Krzysztof Rumowski

Skład

Marian Grudziński

© Wydawnictwo UMCS, Lublin 2009

ISBN 978-83-227-3061-4

WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ

20-031 Lublin, pL Marii Curie-Skłodowskiej 5tel.081 537-53-04,www.umcs.lublin.pl/wydawnictwo

Dział Handlowy: teL/faks 081 537-53-02, 081 537-53-03e-mail: [email protected]

Spis treści

Wprowadzenie

Ogólna problematyka migracji

Kryterium przyczyny decyzji migracyjnych (przymusowe – dobrowolne) …

Kryterium głównego celu migracji (ekonomiczne – pozaekonomiczne)

Kryterium czasu trwania migracji

Kryterium legalności

Kryterium dostępu do informacji w kraju przyjmującym

Uchodźcy i azylanci

Turystyka handlowa – „mrówki” i "jumacze” – specyficzna, lokalna forma zarobkowej ruchliwości transgranicznej

Handel ludźmi

Problemy wywołane migracją zarobkową

Polacy na emigracji

Cudzoziemcy w Polsce

Aneks

Literatura

Opracowania naukowe

Akty prawne

Literatura uzupełniająca

[Obywatelstwo globalne] analizowane jest w kategoriach nowych praktyk, zagrożeń, uprawnień i powinności, przekraczających poszczególne granice narodowe.

J. Urry, Socjologia mobilności

Obowiązek [...] akcji edukacyjnej spoczywa na obu krajach – pochodzenia (wysyłającym) i goszczącym (przyjmującym). W przypadku pierwszego z nich jest to imperatyw wychowania swego ziomka i obywatela, zanim pójdzie dalej w świat. Społeczeństwo wysyłające musi wpisać to w swoje koszta, inaczej wpisze po stronie swych pasywów wstyd za swych obywateli. Z kolei kraj przyjmujący, skoro decyduje się na przyjmowanie imigrantów dla celów własnego dobrobytu, musi być przygotowany na każdą sytuację (w tym na napływ niedokształconych i niewychowanych moralnie pracowników). Musi przygotować do tej sytuacji swych nieprzygotowanych obywateli (zwłaszcza urzędników) i – dla zapewnienia porządku społecznego – zapewnić dokształcenie źle wyedukowanych imigrantów. To na pewno tańsze, a na dłuższą metę skuteczniejsze, niż środki represyjno-policyjne. A ponieważ kraj przyjmujący korzysta z ich pracy, ten koszt można śmiało zaliczyć po stronie „kosztów uzyskania przychodu”.

Maciej S. Zięba, Etyczny wymiar sytuacji migranta zarobkowego: rola państwa

Doktryna migracyjna nie może powstać w sytuacji, w której przekonania elit na temat migracji opierają się na minimalizowaniu problemu. Pytanie, ‘co dalej z polską polityka migracyjną’ pozostaje otwarte na najbliższe lata.

A. Weinar, Polityka migracyjna Polski w latach 1990-2003

Wprowadzenie

Migracja nie jest nową kwestią społeczną, lecz strategią, dzięki której ludzie od zawsze próbowali rozwiązywać trudne sytuacje i zagrożenia towarzyszące ich życiu. Nie do końca zdawali sobie jednak sprawę, że zmieniając miejsce życia i pracy, na stałe lub czasowo, stają wobec nowych wyzwań i nowych trudności. I że wówczas też potrzebują pomocy. Pomocy tej obecnie oczekują od zorganizowanych struktur społecznych – rządów, administracji, wyspecjalizowanych instytucji. To one są w stanie – przez system uregulowań prawnych – niwelować wiele zagrożeń związanych z migracją. A jednocześnie to one mają świadomość zysków, kosztów i strat, jakie migracja niesie poszczególnym segmentom życia społecznego w ich krajach. Dlatego, niejako niezależnie od indywidualnych czy rodzinnych oczekiwań migrantów, rządy poszczególnych krajów i organizacje międzynarodowe obejmują uwagą, regulacją i ochroną występujące współcześnie strumienie migracyjne.

Polska i Polacy mieszczą się w wartkim strumieniu migracji. W ostatnich latach wyjazdy Polaków w poszukiwaniu pracy zarobkowej są głównie efektem wejścia Polski do Unii Europejskiej, a następnie ratyfikowania przez kraje Unii umowy z Schengen. Z jednej strony ułatwiło to przemieszczanie się ludności przez granicę. Przy wyjazdach polskich migrantów do wielu krajów, głównie europejskich, zniesiony został obowiązek posiadania wiz, a dowód osobisty coraz częściej zastępuje paszport. Zlikwidowano więc szereg wcześniej występujących administracyjnych ograniczeń i utrudnień związanych z wyjazdami Polaków na Zachód. Ma to niewątpliwie ogromne znaczenie dla przepływu polskich emigrantów przede wszystkim do krajów Europy Zachodniej w poszukiwaniu pracy i korzystniejszych zarobków. Umożliwiło też zwiększenie przyjazdów obywateli Unii Europejskiej do Polski. Z drugiej strony znacznie zmniejszyło imigrację do Polski ze Wschodu. Ograniczyło możliwość przekraczania polskiej granicy wschodniej, ponieważ stała się ona de facto częścią wschodniej granicy całej Unii Europejskiej. Wpłynęło więc na dość uprzywilejowaną w porównaniu z krajami poza granicą z Schengen pozycję Polaków na wielu rynkach pracy w Europie, zmniejszając nieco konkurencję Ukraińców i Białorusinów.

Trudności z przekraczaniem granicy wschodniej przez obcokrajowców ograniczyły ich przyjazdy do Polski, i w jakimś sensie „odciążyły” polskie państwo

od zagwarantowania większej liczbie cudzoziemców ich praw imigracyjnych na terenie naszego kraju. Wydaje się to jednak sytuacją przejściową. W niedalekiej przyszłości należy spodziewać się zmian w tym zakresie i zdecydowanie większego napływu naszych wschodnich sąsiadów i obywateli innych państw do Polski.

Jednocześnie należy podkreślić, że nie wszystkie kwestie dotyczące statusu cudzoziemców są już jednoznacznie uregulowane. Ratyfikacja i wejście w życie niektórych konwencji trwają wiele lat. Przykładem jest Międzynarodowa Konwencja o Ochronie Praw Wszystkich Pracowników, Migrantów i Członków ich Rodzin. Prace nad nią rozpoczęto w roku 1980, Konwencja została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w grudniu 1990 roku, ale weszła w życie dopiero 1 lipca 2003 roku1, gdy ratyfikowała je wymagana liczba państw (20).

Również Polska ratyfikowała Międzynarodową Konwencję. Uchwalone też zostały ustawy regulujące kwestie pomocy i ochrony cudzoziemców na terenie Polski. Jednak dla efektywnej realizacji przyjętych zobowiązań i zadań wynikających z Konwencji i Ustaw niezbędne jest przygotowanie kadr wyspecjalizowanych pracowników do pracy z migrantami.

Publikacja niniejszej książki stanowi jeden z elementów tego przygotowania. Jej celem jest ukazanie złożonych problemów migrowania, szczególnie, choć nie jedynie, z perspektywy migrantów. Pomaganie im powinno być związane ze zrozumieniem sytuacji, w jakiej się znajdują, ale też przygotowaniem i kompetencjami wielu wyspecjalizowanych służb. Należy również zwrócić uwagę, że sytuacja niektórych grup migrantów staje się coraz trudniejsza, głównie z powodu restrykcji, jakie podejmują kraje UE w zwalczaniu nielegalnej imigracji, coraz większej koordynacji i wzajemnego wspierania działań związanych z kontrolą granic, wprowadzaniem ograniczeń, zaostrzaniem kryteriów przyznawania statusu uchodźcy.2

Starano się tu nie tyle ukazać teorie wyjaśniające zjawisko migracji, ile wskazać główne problemy społeczne, które z jednej strony prowadzą do podejmowania decyzji migracyjnych, zarówno wynikających z poczucia zagrożenia życia i zdrowia (uchodźstwo) lub ze względu na poszukiwanie pracy i poprawy sytuacji bytowej lub standardu życia (migracje zarobkowe), czy wreszcie decyzji o powrocie do ojczyzny przodków (repatrianci), z drugiej stanowią społeczny kontekst życia w obcym kraju. Na podstawie licznych badań i publikacji starano się ukazać szerokie spektrum problemów wynikających z migracji, zarówno dla samego migranta i jego rodziny, jak dla społeczności lokalnej i kraju, który opuszcza oraz kraju, który go przyjmuje.

1. Ogólna problematyka migracji

1.1. Pojęcie i rodzaje migracji

Migracja definiowana jest ogólnie jako względnie stała zmiana miejsca zamieszkania (migracja pozioma) dokonująca się w przestrzeni geograficznej. Ale łączy się z nią również zmiana usytuowania społecznego, „rozdzielenie”, czyli sytuacja, w której osoba uczestnicząca w migracji „jest zmuszona (wybiera) rozstanie z członkami rodziny, znajomymi, w większej skali – członkami grupy etnicznej, narodu, co w szerszym sensie wiąże się ze zmianą otaczających stosunków społecznych (zmianą otoczenia instytucjonalnego) ”.3 Prowadzi to często do zmiany miejsca w strukturze społecznej (awans – degradacja), co bywa określane mianem ruchliwości wertykalnej (migracji pionowej). Zmiana w przestrzeni geograficznej może obejmować przemieszczenia w obrębie kraju lub wyjazdy poza kraj. Pierwsze nazywane są migracją wewnętrzną, drugie emigracją, migracją zewnętrzną.

Migracje, zwane też wędrówką ludów, charakteryzowały dzieje człowieka od zawsze. Obejmowały kolejne zmiany miejsca zamieszkania całych lub części ludów i rodzin poszukujących dla siebie lepszej, bardziej przyjaznej i bezpiecznej przestrzeni życia. To one stały się „potężnym czynnikiem współkształtującym dzieje kontynentów, starożytnych imperiów i nowożytnych państw, rodzin, plemion i współczesnych wspólnot narodowych ”4.

Jak już wspomniano, równolegle ze zmianą przestrzeni geograficznej obserwowana jest zmiana usytuowania osób migrujących w strukturze społecznej. Z jednej strony łączy się z utratą dotychczasowych kontaktów, osłabieniem lub utratą dotychczasowych więzi, zerwaniem znajomości, zmianą pozycji społecznej, z drugiej – z barierami, dystansem, jaki towarzyszy w nowym miejscu życia, brakiem, ale i koniecznością nawiązania nowych relacji społecznych, poszukiwaniem satysfakcjonującego miejsca i akceptacji w nowym środowisku społecznym. Zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku zmiana w strukturze społecznej jest procesem ciągłym i długotrwałym. Ale też zmiana, w zależności od rodzaju i polityczno-prawnych warunków migracji, może albo sprzyjać nowym, bardziej atrakcyjnym lub bezpiecznym warunkom życia i szansom na jego poprawę, albo prowadzić do marginalizacji i wykluczenia społecznego.

1.1.1. Migracje wewnętrzne

Począwszy od okresu uprzemysłowienia najczęstszym kierunkiem przesunięć strumieni ludzi był kierunek ze wsi do miasta. Główną przyczyną decyzji o migracji wewnętrznej5 było poszukiwanie zatrudnienia w rozwijającym się przemyśle. Zjawisko to obserwowaliśmy także w Polsce. Miało ono miejsce zarówno w okresie deficytu pracy i ziemi na wsiach i w okresie zaborów6 i po roku 1918, gdy na nowo tworzono zręby polskiej gospodarki, gdy zainicjowano budowę Gdyni i Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Również po roku 1945, w latach powojennej odbudowy i rozbudowy miast i przemysłu po zniszczeniach wojennych, potężna fala migracji wewnętrznej w Polsce objęła ludność rolniczą napływającą do miast.

Ale ostatnie miesiące wojny i okres powojenny charakteryzowały też zupełnie inne, bo polityczne przyczyny zmiany miejsca zamieszkania przez duże grupy ludności. Spowodowane były one przesunięciem granic. Część wschodnich terenów znajdujących się do roku 1939 w granicach Polski została włączona do Związku Sowieckiego a część terenów należących wcześniej do Rzeszy Niemieckiej znalazła się w granicach naszego kraju. Wymusiło to eksodus wielkich rzesz ludności z tak zwanych Kresów. Ludność polska przemieszczała się głównie ze wschodu na zachód i północ na tak zwane Ziemie Odzyskane. Obejmowano gospodarstwa na terenach wiejskich jak i osiedlano się w dużych miastach – między innymi we Wrocławiu, Szczecinie, Olsztynie i innych miastach Polski Północnej i Zachodniej. Na te tereny przemieszczali się również mieszkańcy Centralnej Polski szukając dla siebie i swych rodzin lepszych warunków do zamieszkania i życia po zniszczeniach wojennych.

Zatem okres po II wojnie światowej był w Polsce okresem dużej mobilności przestrzennej, która spowodowana były przyczynami ekonomicznymi, (głównie poszukiwaniem pracy) i politycznymi (przesunięciem granic). Już od końca lat 40., pominąwszy dodatkowe impulsy migracyjne o charakterze politycznym (akcja Wisła rok 1947, czy fala repatriacji ze wschodu po roku 1957), dominowały wewnętrzne migracje ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy i, co należy dodatkowo podkreślić, bezpieczeństwa socjalnego. Był to bowiem okres, gdy chłopi nakłaniani różnymi restrykcjami do tworzenia kołchozów, pozbawieni byli takich przywilejów socjalnych, z jakich korzystali robotnicy i pracownicy zatrudnieni w państwowej gospodarce, także w państwowych gospodarstwach rolnych. Rolnicy nie mieli między innymi prawa do emerytury, bezpłatnej opieki zdrowotnej i korzystania z innych przywilejów socjalnych: wczasów, sanatoriów, kolonii dla dzieci.7

Praca w mieście umożliwiała części, szczególnie młodszych rolników, nie tylko uzyskanie stałych zarobków, ale również dostęp do zabezpieczeń socjalnych dla siebie i rodziny. Wielu z nich pracowało nadal w gospodarstwie, a jednocześnie poza nim (chłopi-robotnicy), co określano terminem „migracja wahadłowa ze wsi do miast”. Z czasem sytuacja uległa zmianie. Stopniowo rolnicy uzyskali podobne zabezpieczenia, jak pozostali pracujący – opiekę zdrowotną i inne rodzaje ubezpieczeń gwarantowanych przez KRUS (Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego).

Kierunek migracji wewnętrznej – z peryferyjnych terenów wiejskich i z małych miast do centrów gospodarczych i edukacyjnych utrzymuje się nadal.8 Wielkie miasta stwarzają większe możliwości nie tylko znalezienia pracy, ale też uzyskania wyższych płac. Dlatego migrację wewnętrzną w dalszym ciągu obserwujemy jako przepływ ludności z obszarów wiejskich i peryferyjnie położonych małych (a nawet względnie dużych) miast do wielkich miast, swoistych centrów, o większym niż na peryferiach potencjale gospodarczym i dysponujących większą i korzystniejszą finansowo ofertą pracy.

Jednocześnie w ostatnich kilkunastu latach należy odnotować coraz wyraźniej obserwowany przeciwny kierunek przemieszczania się ludności wewnątrz kraju: z miasta na wieś. Dotyczy to okolic wielkich miast. Na leżących w ich pobliżu terenach (gminach) wiejskich i w małych miasteczkach lokują swoje posiadłości i rezydencje ludzie bogaci, uciekając od zgiełku i niewygód dużego miasta. Tendencja ta ma charakter narastający.

Kierunek migracji z miasta na wieś ukazuje dodatkowo jeszcze inny jej aspekt. Migracja wiąże się bowiem nie tylko ze zmianą miejsca zamieszkania i z czynnikiem ekonomicznym (znalezienie pracy, wyższych zarobków), ale też powoduje i symbolizuje zmianę położenia społecznego osób migrujących. Poprzednio przemieszczenie ze wsi do miasta utożsamiane było z awansem społecznym – lepszym dostępem do pracy, do świadczeń socjalnych, do edukacji, do kultury. Obecnie zauważamy, że migracja wewnętrzna związana jest z wcześniejszą zmianą położenia społecznego osób migrujących i symbolizuje tę zmianę. Zamieszkanie w rezydencji położonej w prestiżowej okolicy jest efektem, a zarazem dowodem materialnego awansu. Stąd coraz wyraźniej obserwowana jest tendencja do przenoszenia się bogatszej klasy średniej poza tereny wielkiego miasta. Zjawisko to prowadzi do „rozpraszania” miasta na tereny podmiejskie i zauważane jest w wielu bogatych krajach świata już od kilkudziesięciu lat.

Jak więc widzimy, termin migracja oznacza także procesy przesuwania się osób lub grup (np. zawodowych) po szczeblach hierarchii społecznej i jest powiązana, choć nie zawsze, ze zmianą miejsca zamieszkania.

Przesuwanie się w górę w strukturze społecznej określane jest terminem „awans społeczny”. Na ogół wiąże się z podnoszeniem poziomu wykształcenia, wyższymi zarobkami, wysoką pozycją społeczną, zajmowaniem prestiżowego stanowiska we władzach administracyjnych i/lub politycznych, sławą w obszarze sportu, rozrywki i kultury masowej.

Przesuwanie się w dół określa się terminem „degradacja”. Oznacza pogorszenie pozycji w stosunku do punktu wyjściowego. Wiązać się może z dyskwalifikacją, utratą pracy, utratą źródeł utrzymania, bezdomnością, a więc znaczącym pogorszeniem standardu życia, różnie warunkowaną utratą kontaktów i/lub narastaniem dystansów społecznych w dotychczasowym środowisku.

W wyjątkowych sytuacjach termin „migracja wewnętrzna” może mieć dodatkowo znaczenie symboliczne. Oznaczać może świadome wycofanie się ludzi z aktywności społecznej, z uczestnictwa w oficjalnym życiu społeczno-politycznym dla zamanifestowania sprzeciwu wobec konkretnych wydarzeń. Przykładem była „emigracja wewnętrzna” wielu pracowników kultury i nauki w okresie stanu wojennego. Towarzyszyła temu często większa aktywizacja w „drugim obiegu”, w nieoficjalnym nurcie życia artystycznego i twórczego.

Występuje jeszcze jedno znaczenie migracji wewnętrznych, które łączone jest z niepokojami wewnątrz kraju. W krajach o wielkiej przestrzeni następuje przemieszczanie się grup dyskryminowanych i prześladowanych na tle politycznym lub etnicznym. Łączy się to na ogół z konfliktami, „w których uwidoczniają się tendencje separatystyczne czy wręcz secesjonistyczne mniejszości etnicznych, narodowych czy religijnych ”.9

Przyczyną pozostania w kraju, mimo istniejącego zagrożenia, czyli przyczyną „uchodźstwa wewnętrznego”, są albo chęć szybkiego powrotu do pozostawionych domów, gdy ustanie zagrożenie, albo finansowe trudności ograniczające możliwość opuszczenia kraju, albo zamknięcie granic przez kraje sąsiedzkie. Osoby uchodzące ze swych domów w wyniku prześladowań, ale pozostające we własnym kraju, stają się uchodźcami wewnętrznymi (Internat Displaced Persons – IDPs). Jak wskazują analizy źródeł międzynarodowych, aktualnie na świecie w co najmniej 52 państwach i na wszystkich kontynentach, poza Australią, żyje około 24,5 miliona uchodźców wewnętrznych.10

1.1.2. Migracje zewnętrzne – emigracja / imigracja

Migracje zewnętrzne to przemieszczanie się ludzi między poszczególnymi krajami, łączące się z przekroczeniem granicy państwowej. Emigracja najogólniej rzecz biorąc oznacza wyjazd z kraju pochodzenia do innego kraju, zwanego krajem przyjmującym, goszczącym, lub krajem pobytu. Emigrant to osoba opuszczająca kraj pochodzenia, zwany też krajem wypychającym, rodzinnym. Imigracja oznacza przyjazd z innego kraju i przebywanie przez pewien okres w kraju aktualnego pobytu. Imigrant to obcokrajowiec, cudzoziemiec w kraju przyjmującym. Osoby przemieszczające się między poszczególnymi krajami są jednocześnie emigrantami (w kraju pochodzenia) i imigrantami (w kraju przyjmującym). Występują równolegle, z wszelkimi tego konsekwencjami, w obu tych rolach – osoby nieobecnej w kraju pochodzenia i „obcego” (cudzoziemca) w miejscu aktualnego życia i pracy. Ta sytuacja wiąże się z ich usytuowaniem społecznym, pozycją w strukturze społecznej poszczególnych krajów. Ma to wpływ, co zostanie szczegółowo przedstawione w kolejnych rozdziałach, na ich sytuację społeczną i emocjonalną, sposób traktowania, a nawet na ich marginalizację, szczególnie w kraju przyjmującym, niezależnie od ich formalnej pozycji w kraju pochodzenia, między innymi niezależnie od poziomu wykształcenia, kompetencji zawodowych, dotychczasowego statusu społecznego. Status migranta jest zróżnicowany – inny w kraju, z którego pochodzi i inny w kraju, w którym przebywa. Był czas, w okresie zamkniętych granic, gdy już sam wyjazd był traktowany jako podstawa i szansa awansu.

Natomiast status migranta w kraju przyjmującym, gdzie jest on „obcym”, na co wskazują liczne badania, jest niższy niż w kraju jego pochodzenia. Są oczywiście wyjątki. Dotyczy to statusu wysokich specjalistów zatrudnianych w kraju przyjmującym na stanowiskach ekspertów, którzy z racji wysokiej pozycji zawodowej zachowują/uzyskują wysoką pozycje społeczną. Innym przykładem mogą być migranci dobrobytu – na przykład emeryci o wysokich zasobach materialnych, którzy szukają łagodnego klimatu oraz dobrej opieki i w nowym kraju „kupują” sobie wysoką pozycje w instytucjach opieki i wypoczynku.

Przy omawianiu współczesnych procesów emigracji uwzględnia się, podobnie jak w analizie migracji wewnętrznych, przyczyny i kierunki emigracji. Wyniki badań ostatnich lat, szczególnie ostatniego półwiecza dotyczących kierunków przepływu migracji powodowanej czynnikami ekonomicznymi, pozwalają najogólniej stwierdzić, że procesy migracyjne na świecie to „konfrontacja” biednego Południa z bogatą Północą. Natomiast na gruncie europejskim widoczna jest „konfrontacja” biednego Wschodu z bogatym Zachodem. Linia w pewnym sensie jest zgodna z „żelazną kurtyną” z lat 50. i późniejszych, czyli z politycznym podziałem Europy po II wojnie światowej. Generalnie rzecz ujmując współczesne, dobrowolne ruchy migracyjne w różnych częściach świata są w dużej mierze efektem „konfrontacji” biedy z bogactwem. Z kolei migracje o innym charakterze są na ogół ucieczką przed zagrożeniem będącym wynikiem konfliktów w kraju pochodzenia na tle etnicznym, narodowym lub politycznym, rzadziej rasowym (niedawny przykład Afryki Południowej), a ostatnio także religijnym (na przykład Indie czy Wietnam). Zwraca się też uwagę, że niezależnie od przyczyn wyjazdu wspólną cechą emigrantów jest dyskomfort, niezadowolenie z aktualnej sytuacji we własnym z kraju11, ale też, co należy podkreślić, przede wszystkim z własnego w nim położenia.

1.1.3. Rodzaje migracji zewnętrznych

Sytuacja i status migranta w kraju przyjmującym oraz w kraju pochodzenia zależą od wielu czynników, a także uregulowań prawnych międzynarodowych i między poszczególnymi krajami oraz od możliwości korzystania migranta z tych uprawnień. W dużej mierze zależą także od przyczyn powodujących zmianę miejsca/kraju pobytu, głównych celów wyjazdu, czasu trwania migracji oraz jej legalności. Biorąc pod uwagę tego rodzaju kryteria należy przedstawić właściwe dla nich rodzaje migracji.

Kryterium przyczyny decyzji migracyjnych (przymusowe – dobrowolne)

Jeden z podziałów migracji uwzględnia kryterium dobrowolności migracji – czy decyzja o migracji jest zależna bądź niezależna od migrujących. Uwzględniając to kryterium dzielimy migrację na przymusową i dobrowolną.

Migracja przymusowa oznacza zmianę miejsca zamieszkania (poza krajem lub w kraju) wywołaną działaniami, naciskami o charakterze politycznym lub administracyjnym. Decyzja o zmianie miejsca zamieszkania podejmowaną jest pod presją czynników zewnętrznych lub w wyniku nakazu. Zaliczyć tu można takie ruchy ludności, jak:

Ostatni rodzaj przymusowej migracji ma charakter wewnętrzny, poprzednie określają sytuacje charakterystyczne dla migracji zewnętrznej.

Migracja dobrowolna podejmowana jest bez przymusu zewnętrznego, ze względu na subiektywne poczucie dyskomfortu i poszukiwanie bardziej optymalnych warunków życia, pracy, nauki lub też jako ucieczka przed osobistymi zobowiązaniami, konfliktami, trudnościami, ale czasem również pod specyficznym, nie do końca uświadamianym naciskiem środowiska (moda na wyjazd, środowiskowe wzory sukcesu). Decyzje migracyjne występują zwykle:

Jest kwestią podnoszoną przez wielu autorów, że wymienione czynniki sprzyjające migracji mogą występować równolegle, w różnych kombinacjach, ale też z dominacją jednego z nich. To prowadzi do wskazania głównej przyczyny emigracji. Stanowi ona kolejne kryterium podziału migracji.

W główną przyczynę wpisane są cele migracji, czyli oczekiwane przez migrujących zyski, korzyści wynikające ze zmiany miejsca zamieszkania. Według kryterium głównego celu migracji wyróżniane są migracje ekonomiczne i migracje pozaekonomiczne.

Kryterium głównego celu migracji (ekonomiczne – pozaekonomiczne)

Wyróżniamy tu podział w oparciu o dominujące ostatnio ekonomiczne cele wyjazdów zagranicznych oraz inne cele, dla realizacji których ludzie opuszczają swoją ojczyznę.

Pierwsze współczesne fale migracji ekonomicznych obejmujące większe grupy ludzi (pomijając polityczną emigrację po powstaniach) miały charakter ekonomiczny, a ich początek datowany jest na lata 60. dziewiętnastego wieku. W Polsce objęły przede wszystkich chłopów i miały szeroko rozumianą genezę ekonomiczno-społeczną: odzwierciedlały „nękający polską wieś głód ziemi, nieopłacalność uprawy, konflikty pomiędzy dworem a wsią, pobór [do wojska – w armii carskiej na 25 lat – przyp. ZKB] a także przeludnienie”13Wyjazdy chłopów za wielką wodę, do Ameryki Północnej14 i Brazylii, były wyrazem trudnej sytuacji bytowej, ale też często nieadekwatnych i nierealnych wyobrażeń o dobrobycie i bogactwach, które na nich tam czekają. Obrazuje to fragment wiersza ze zbioru wędrownych śpiewaków.

Grunty darmo tam biorą,

Bydło łapie się w stepie,

Bogactw, co strach, tak sporo,

A tu biedę się klepie.15

Równie ekonomiczne uwarunkowania miały fale migracyjne, jakie rozpoczęły się na świecie w kilku ostatnich dekadach dwudziestego wieku. Podejmowane były w celu poszukiwania pracy i zarobków wyższych niż w kraju pochodzenia. Z tego względu określane są jako migracje zarobkowe. Niezależnie od nazwy, nastawione były i są na korzyści ekonomiczne i obejmują dwie grupy emigrantów:

Przy charakterystyce migracji ekonomicznych bierze się pod uwagę różne kryteria opisu informujące o bezpośrednich celach oraz okresie i formie ich realizacji. Na tej podstawie wśród osób migrujących wyróżnia się:

Do grupy migracji pozaekonomicznych należy zaliczyć te, których cele nie są nastawione na bezpośrednie korzyści materialne, nawet wówczas, gdy wyjazdowi towarzyszy efekt ekonomiczny. Główne pozaekonomiczne cele decyzji migracyjnych ukierunkowane są na zmiany w szeroko rozumianej aksjologicznej i społecznej przestrzeni życia, na zwiększenie poczucia bezpieczeństwa, wzrost kapitału społecznego i poprawę standardu życia. Należą do nich:

Zmiana miejsca pobytu może, ale nie musi być stała. Powrót do kraju pochodzenia następuje po zakończeniu realizacji zamierzonego celu (migracje ekonomiczne, edukacyjne) lub po ustaniu przyczyny, która stanowiła czynnik wypychający (zagrożenia, bezrobocie).

Kryterium czasu trwania migracji

Następnym kryterium podziału migracji jest okres jej trwania (kryterium czasu). Wówczas wyróżniamy migrację:

Jeśli przyjmiemy, że migracją jest zmiana otoczenia społecznego, a w przypadku migracji międzynarodowych przekroczenie granicy państwowej, to czas trwania migracji ma znaczenie drugorzędne. Migracją będzie też wyjazd za granicę na kilka, kilkanaście dni (przy uwzględnieniu określonego celu, na przykład zarobkowych występów artystycznych), a w rejonach przygranicznych codzienne przekraczanie granicy w związku z podejmowaniem pracy lub nauki po drugiej stronie granicy, jak również przemieszczaniem się przez granice w celach handlowych lub korzystaniem z tańszych usług, przy zachowaniu stałego miejsca zamieszkania w swoim kraju.22

Jednakże nie wszystkie źródła uznają za migrację niemal każde często następujące przekroczenie granicy państwowej. Niektóre z nich za kryterium migracji przyjmują co najmniej trzymiesięczny pobyt w innym kraju niż kraj pochodzenia. W związku z tym wyjazdy zagraniczne, których okres pobytu jest krótszy niż 3 miesiące (misje dyplomatyczne, wojskowe, pielgrzymki, wyjazdy turystyczne, artystuczne lub handlowe, trwające krócej) nie są uznawane za migracje.

Kryterium legalności

Istotnym kryterium statusu i sytuacji migranta, głównie w kraju pobytu, jest jawność, legalność migracji. Przyjmując to kryterium moemy wyróżnić migrację:

Biorąc pod uwagę to, że legalność pobytu za granicą nie zawsze odpowiada deklarowanym przez wyjeżdżającego celom wyjazdu (uwzględniając dodatkowo legalność i nielegalność podejmowanej pracy), możemy wyróżnić trzy sytuacje:

Najbardziej korzystna, zarówno dla emigranta, jak i dla kraju przyjmującego, jest sytuacja pierwsza. Migracja legalna i pozwolenie na pracę stwarzają migrantowi najbardziej korzystne warunki, ponieważ status takiego migranta jest uregulowany prawnie i gwarantuje mu pełną ochronę w zakresie tych uregulowań. Dotyczą one na ogół wszystkich pochodnych związanych z prawem pracy (zabezpieczenia socjalne), a także wszystkimi innymi uprawnieniami i prawami związanymi z pobytem w kraju przyjmującym (zasiłki na każde dziecko w rodzinie, edukacja dzieci, opieka zdrowotna, zabezpieczenia społeczne, możliwość uzyskania kredytu itp.).

Jest więc rzeczą oczywistą, że legalność lub nielegalność pobytu i/lub pracy wiąże się z uprawnieniami i zyskami migrantów i/lub brakiem uprawnień, ryzykiem i/lub faktycznym wykorzystywaniem, zagrożeniem i poniesionymi stratami. Zatem legalność lub nielegalność zatrudnienia imigrantów ma wpływ na ich społeczny status oraz na indywidualne i społeczne zyski (korzyści) i straty (koszty) związane z migracją.

Również dla kraju przyjmującego legalność pracy stwarza sytuację korzystną, ponieważ legalny pracownik płaci podatki oraz wymagane w danym kraju koszty ubezpieczeń społecznych i emerytalnych. Legalnością zatrudnienia zainteresowane są także kraje pochodzenia migrantów. Pracujący legalnie migranci zarabiają więcej i mogą przesyłać wyższe transfery finansowe do rodzinnego kraju. Zdobywają też uprawnienia emerytalne, co w przyszłości zapewni im podstawę utrzymania po zaprzestaniu pracy, a kraj pochodzenia odciąży od ewentualnych socjalnych kosztów ich utrzymania.

Kryterium dostępu do informacji w kraju przyjmującym

Różne kryteria opisu migracji, wielość jej celów i form nie wyczerpują, jak się okazuje, jej różnorodności. Na uwagę zasługuje jeszcze kryterium dostępu do informacji, ponieważ poziom informacji sprzyja lub ogranicza funkcjonowanie migranta w kraju przyjmującym, a pośrednio pozwala wskazać główny kierunek działań na rzecz imigrantów. Przedstawione propozycje skupione są więc na głównych problemach imigrantów, a nie na celach, które realizują dzięki wyjazdowi z kraju.

Dość interesującą propozycję podziału migrantów zaproponowano w analizie potrzeb cudzoziemców na Węgrzech.24 Jako kryterium podziału przyjęto dostęp do informacji i wzajemnego komunikowania cudzoziemców w kraju przyjmującym, a konkretnie – brak lub istnienie bariery językowej. Brak możliwości wzajemnego komunikowania uznano za główne źródło problemów cudzoziemców. W związku z tym przyjęto podział imigrantów – na etnicznych Węgrów pochodzących z innego kraju, a więc tych, dla których nie istnieje przeszkoda językowa w porozumieniu się na Węgrzech – jako kraju przyjmującym – i na pozostałych imigrantów, dla których głównym problemem jest komunikowanie się w kraju, do którego przyjechali.

W pierwszej grupie imigrantów wyróżniono trzy podgrupy. Do pierwszej zaliczono osoby pracujące zwykle na czarno, bez zabezpieczeń socjalnych, znajdujące pracę w budownictwie i sezonowo w rolnictwie. Są to częściej kobiety niż mężczyźni. Nie nawiązują kontaktu z Biurem Imigracyjnym i nie korzystają z pomocy żadnych organizacji. Zarobki przesyłają do kraju pochodzenia. Do drugiej podgrupy zaliczono imigrantów, którzy regularnie znajdują zatrudnienie na Węgrzech, uzyskują pozwolenie na pracę i mają stały kontakt z Biurem Imigracyjnym. Część z nich, szczególnie młodsi, mają w planach osiedlenie się w kraju przyjmującym. Trzecia podgrupa to osoby studiujące na węgierskich uniwersytetach, kolegiach i studiach doktoranckich. Korzystają one z pomocy finansowej swoich rodziców, a także z finansowego i pozafinansowego wsparcia rządu węgierskiego i organizacji pozarządowych. Dość często kontaktują się z Biurem Imigracyjnym i korzystają z wielu źródeł informacji, także internetowej.

Druga grupa to cudzoziemcy nieznający języka węgierskiego, pochodzący z krajów niezwiązanych etnicznie z Węgrami (non-Hungarian origin). W związku z tym nie są w stanie korzystać z wielu niezbędnych informacji dotyczących rynku pracy, ale też niewiele korzystają z pomocy organizacji pozarządowych, ponieważ ze względu na istniejącą barierę językową nie dociera do nich oferta tych organizacji. Stąd główny program działań na ich rzecz stanowią, podobnie jak dla osób ze statusem uchodźcy, bezpłatne kursy nauki języka węgierskiego. Główna uwaga skierowana jest na imigrantów z Azji, ponieważ stanowią oni ponad 10% wszystkich imigrantów na Węgrzech, przy czym ponad połowa, czyli 5,5%, to przybysze z Chin. Znajdują oni zatrudnienie głównie w handlu detalicznym i w cateringu.25Podobny rodzaj zatrudnienia imigrantów z Azji obserwujemy też w Polsce.

1.2. Migracje nie tylko zarobkowe

1.2.1. Migracje przymusowe – polityczny kontekst doświadczeń i tło repatriacji

Specyficzną formą zmiany miejsca zamieszkania są przesiedlenia i wywózki. Krótka prezentacja problemu przybliży kontekst sytuacji, jaka pozostaje w doświadczeniu związanym z repatriacją. Naświetla też niektóre kwestie występujące współcześnie w tych krajach, gdzie istnieją terror i prześladowania na tle politycznym, etnicznym i religijnym. Stosowany na różnym podłożu terror i bezpośrednie działania zmieniają sytuację ludzi, ich rodzin, jak też całych grup narodowych czy etnicznych wymuszając zmianę miejsca życia, pracy i zamieszkania.

Szczególny, polityczny i narodowy charakter miały przesiedlenia, jakim poddani zostali Polacy i inne narodowości na obszarach, na które wkraczała Armia Czerwona. Zastosowana wówczas wywózka Polaków wpisana była w wcześniejsze programy tzw. specprzesiedleń26, jakim poddano całe grupy etniczne na terenie Związku Sowieckiego począwszy od końca lat 20 minionego wieku.27 Specprzesiedlenia nasiliły się ponownie w okresie wojny II wojny światowej, głównie w latach 1940-1944. Masowe deportacje objęły znaczną część ludności polskiej z ziem II Rzeczypospolitej. Pod zarzutem potencjalnej bądź rzekomej współpracy z Niemcami przesiedlano też Finów, Niemców, Tatarów krymskich i inne grupy ludności. Ukrytym celem przymusowych migracji było rozbicie poczucia narodowego, etnicznego, więzi społecznych i religijnych. W tym ostatnim rozumieniu, w kraju dążącym do całkowitej ateizacji społeczeństwa, przesiedlenia stanowiły formę walki z każdą religią, ponieważ każda z nich tworzyła tkankę, spoiwo bardzo silnie łączące całe grupy społeczne.

Przesiedlenia i deportacje, którym towarzyszyły ekstremalne warunki transportu i życia powodowały też inny rodzaj konsekwencji – fizyczną eksterminację ludności. Warunki deportacji znane nam z losów Polaków (naszych bliskich, znajomych bądź osób nieznanych, których losy zostały opisane w literaturze) towarzyszyły też innym narodom podlegającym przesiedleniom. L. Aleksiejewa opisuje warunki przesiedleń Tatarów krymskich: „Ludzie zostali nocą, bez żadnego uprzedzenia wygnani z domów przez NKWD, zapędzeni do wagonów towarowych, które zostały natychmiast zaplombowane i wysłani na wschód [...] gdzie osiedlono ich jako specjalnych osadników. Na skutek niezwykle trudnych warunków jazdy, nieprzystosowania do zmienionego klimatu, głodu i nostalgii w miejscach zesłania w ciągu pierwszego półtora roku zginęło 195.471 osób to znaczy 42,6% wszystkich deportowanych. Po zakończeniu wojny do tych samych miejsc zostali zesłani Tatarzy krymscy walczący w szeregach armii sowieckiej”.28

W latach czterdziestych nie pozwalano na powroty do swoich ojczyzn. Na mocy dekretu Rady Najwyższej ZSRR (z 26 listopada 1948 r.) O karnej odpowiedzialności osób za zbiegostwo z miejsc obowiązkowego i stałego zasiedlenia osób wysłanych w oddalone rejony Związku Radzieckiego w czasie Wojny Ojczyźnianej za samowolny wyjazd z miejsca zesłania groziła praca katorżnicza przez okres 20 lat.29

Wprawdzie po śmierci Stalina wycofano się z tych praktyk, to jednak dopiero w czasach pierestrojki przyjęto Deklarację o uznaniu za bezprawne i przestępcze wszystkich aktów represyjnych przeciwko narodom podlegającym przymusowemu przesiedleniu i zabezpieczeniu ich praw (1 listopada 1991).30

Deportacje przyczyniały się do osłabienia szeroko rozumianego kapitału społecznego grupy przesiedlanej, radykalnie zmieniały miejsce jej zamieszkania, a wraz z nimi przestrzeń społecznego usytuowania grupy, status jej członków. Ostatecznie, w rezultacie deportacji następowało:

Dramatyczne losy ludzi, których zmuszono do zmiany miejsca zamieszkania i życia, bez ich woli i przeciwko nim, głównie dla celów politycznych i ekonomicznych, odkrywają najsmutniejszy obraz emigracji i tragiczne losy emigrantów. Są opisywane w literaturze, ale też trafiają do szerszego odbiorcy opisane w artykułach prasowych, szczególnie podczas świątecznych przyjazdów Polaków z odległych terenów Rosji i innych krajów Wschodu do Polski. Zarówno transport, jak i ciężka praca pozostały w pamięci tych ludzi „My, wycieńczone kobiety, dźwigałyśmy podkłady kolejowe przy budowie magnitogorskiej magistrali. Ludzie umierali na dur i tyfus plamisty. Przeżyliśmy gehennę.”31 Ale też, w sposób dość nieoczekiwany, odkrywają pewną prawdę o zyskach i stratach wynikających z zaistniałego „przesunięcia” dużych zbiorowości ludzkich w przestrzeni – prawdę o ekonomicznych i demograficznych zyskach dla ziemi „przyjmującej” (zagospodarowanie terenów o trudnych warunkach klimatycznych i poprawa zaludnienia tych terenów) i wielu stratach dla tych, którzy wbrew sobie zmieniają miejsce zamieszkania, pracy i życia.

Nie sposób nie przedstawić specyficznego kontekstu przymusowych wywózek, jeśli mamy zrozumieć powroty do kraju po wielu latach. Powroty, które są wynikiem trudnego przetrwania i – wbrew wielu działaniom – zachowania czułej miłości do ojczyzny i stałej o niej pamięci. Ale też trudnych powrotów i bolesnych rozczarowań osób (samych wywiezionych, ich dzieci czy wnuków), które chcą wrócić do ojczyzny. Ojczyzny, która dla powracających nie zawsze okazuje się troskliwą matką. Tak opisuje tę sytuację jedna z repatriantek. „Pierwsze problemy, które napotyka repatriant od razu po przyjeździe do Polski to (...) w szybkim tempie wyrobić dokumenty, załatwić sprawy mieszkaniowe i na własną rękę szukać pracy. To wcale nie jest łatwe, ale pomagamy sobie nawzajem. Jak ktoś już jest w Polsce dłużej, to pomaga nowym ”.32

W wielu przypadkach po powrocie do kraju repatrianci nie uzyskują oczekiwanej pomocy i zadowalającego wsparcia organizacyjnego ze strony służb administracyjnych czy socjalnych na poziomie lokalnym. Wymaga to większej uwagi władz i poczucia moralnej odpowiedzialności za politykę społeczną i pomoc udzielaną repatriantom.

1.2.2. Migranci – grupy specjalne

Uchodźcy i azylanci

Jednego dnia na granicy z Tanzanią pojawiło się milion siedmiuset uchodźców z Rwandy. Tego typu sytuacje dowodzą, jak skomplikowane jest stworzenie sprawnie działającego systemu uchodźczego.

E. Czapka, Stereotyp uchodźcy

Cechą uchodźstwa jest niedobrowolność migracji spowodowanej prześladowaniami w kraju pochodzenia, brakiem ochrony prawnej, utratą podmiotowości, narażeniem na naruszanie elementarnych praw i godności.33 Niektórzy badacze problemów migracji dość szeroko interpretują termin „uchodźca”. W związku z tym do grupy uchodźców zaliczają wszystkich, „którzy opuścili swoje kraje, aby uniknąć: skutków katastrof spowodowanych przez człowieka bądź przyrodę, prześladowania lub konflikty”. Przy tak szeroko rozumianej definicji, uchodźcy tworzyliby największą grupę współczesnych migrantów.34

Na ogół jednak przyjmuje się prawne rozumienie terminu „uchodźca”. Zgodnie z nim uchodźca to osoba, która ”na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa”.35

Przyczyną ucieczki ludzi z własnego kraju są więc prześladowania, na jakie są narażeni z wielu przyczyn – najczęściej narodowych i politycznych, ale też religijnych. Jako przykład tych ostatnich wymienia się „masowe wyjazdy do Ameryki angielskich purytanów i katolików, portugalskich, rosyjskich, potem niemieckich żydów”36, a ostatnio obserwowane są między innymi emigracje chrześcijan z wielu krajów Azji, w tym z Wietnamu, Chin, Indii, Iraku.37