Ludowa historia polskiego katolicyzmu ebook

TOMASZ P. TERLIKOWSKI

LUDOWA HISTORIA polskiego katolicyzmu

WYDAWNICTWO WAM

Wstęp

Jestem z miasta. Z blokowiska w samym centrum Warszawy. Podwórka i bloki zbudowano na ruinach getta, a nieodległe kamienice nosiły jeszcze – zanim zaczęły się powoli rozsypywać – ślady po kulach. Rodzice też w zasadzie byli z Warszawy. Mama już się tu – po praskiej stronie, w kolejowym domu na Bródnie – urodziła, a wychowała na Inżynierskiej. Tato był z Ołdaków, ale jako czterolatek przeniósł się z babcią na Mokotów, a później – dwa lata po wojnie – dołączył do nich mój dziadek, wróciwszy z Anglii. Korzenie mieli oczywiście chłopskie, mazowieckie, ale z najbliższej rodziny nikt nie został na wsi. Inaczej niż wielu moich rówieśników, kolegów ze szkoły, nie jeździłem więc w wakacje do babci, a wieś znałem z opowieści innych, względnie z wakacyjnych wypadów do Urli, letniska pod Warszawą.

Mój blok – piętnaście pięter, na każdym dwadzieścia mieszkań – stał po stronie wolskiej, a parafialny kościół w śródmiejskiej części Osiedla Za Żelazną Bramą. Bliżej jednak mieliśmy do innej świątyni, otoczonej ostatkami muru getta. I tam się chodziło, choć po kolędzie przychodzili księża od Wszystkich Świętych. To były duże, miejskie parafie, w których oczywiście zachowywano pewne ludowe formy pobożności, ale – biorąc pod uwagę preferencje parafian – wcale nie tak wiele. Moi rodzice, choć zawsze deklarowali się jako religijni i uczęszczali regularnie na niedzielną mszę, nie przywiązywali się do innych form religijności, z wczesnego dzieciństwa nie pamiętam więc ani nabożeństw majowych, ani czerwcowych, ani nawet październikowych. Jeśli w ogóle na nie trafiłem, to głównie dlatego, że – już w podstawówce lub wczesnym liceum – dostałem taką pokutę. I głównie z pokutą mi się kojarzyły. Nie stosowano też w moim domu nacisków, by w kościele się pokazywać. Bloki były zbyt duże, by ktokolwiek sprawdzał, czy sąsiedzi tam bywają, a Boże Ciało i związana z nim procesja była w zasadzie dla moich rodziców nieistotna. Pierwszy raz uczestniczyłem w tej uroczystości jako lektor już w liceum, ale choć rozumiem jej znaczenie w symbolice katolickiej, mnie nie przyciągała. Nie budowałem ołtarzy ani – jeśli nie musiałem – nie brałem w niej udziału. Ze zdumieniem słuchałem później opowieści mojej żony, jak istotnym wydarzeniem lokalnym była w jej, nieodległej przecież od Warszawy, rodzinnej miejscowości; trzeba się było na procesję odpowiednio ubrać, bo „co sąsiedzi powiedzą”.

Zaangażowanie religijne rodziło się u mnie z lektur, i to raczej nietypowych. Starokatolicyzm wyszperałem na półkach bibliotek w podstawówce, i to przezeń zaczęły się moje duchowe poszukiwania. Później była – to już czasy licealne – Biblia, którą czytałem codziennie, a ważne dla mnie fragmenty zakreślałem czarnym i czerwonym długopisem… Parafia oczywiście też, tak jak i pierwsza wspólnota, która mnie formowała, złożona z ludzi, z którymi wciąż mam kontakt. Byli także duchowni, którzy nas próbowali (z naciskiem na to słowo) formować, ale równie ważne, a może nawet ważniejsze były dla nas relacje, przyjaźnie, pierwsze zakochania i lektury, które sami sobie narzucaliśmy. Ludowości było w tym niewiele. Licealiści, a później studenci, nawet jeśli w stolicy w pierwszym pokoleniu, nie widzieli nic interesującego w tym, co – może nieco pod wpływem potężnej wówczas „Gazety Wyborczej” – określaliśmy mianem „ludowego katolicyzmu”. Tyle było lektur, tyle dokumentów, które wypadało znać, żeby nie wypaść z obiegu, że na formy tradycyjnej pobożności zwyczajnie nie mieliśmy czasu.

***

Ale ona istniała. Katolicyzm ludowy, z jego wszystkimi mocnymi i słabymi stronami, był obecny w życiu Kościoła, jako źródło jego społecznego i politycznego znaczenia. Jeśli szuka się jego specyfiki, warto sięgnąć po teksty socjologów religii. Stworzyli opis tej formy religijności w Polsce znacznie szerszy, niż może się na pierwszy rzut oka wydawać. Jego cechami charakterystycznymi – wymienia ks. Marek Stępniak – są „otwartość, wyrażająca się [w] przenikaniu wszystkich środowisk społecznych i służbie wszystkim Polakom, oraz masowość, której przejawem jest duszpasterstwo ogólne, zwyczajne, nastawione na przeciętnego katolika, nie uwzględniające w należytym stopniu potrzeb religijnych jednostek i pewnych grup społecznych”. Do istotnych jego cech należą jednak też ogromny szacunek dla urzędu (choć – to już mój dodatek – połączony z mocnym krytycyzmem wobec owego urzędu przedstawicieli) i związane z tym posłuszeństwo, uniformizm myślenia i działania, a także klerykalizm wraz z „duż[ą] aktywności[ą] duchowieństwa przejawiając[ą] się w kierowaniu i dyrygowaniu masą wiernych”. Zewnętrznie zaś Kościół tego typu skupia się na budowaniu swej siły i obecności w życiu społeczeństwa i narodu. „Służyły temu masowe praktyki religijne, pielgrzymki do sanktuariów polskich, peregrynacje obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, a zwłaszcza pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny”1 – wskazuje duchowny naukowiec.

Właśnie na taki model kościelności, mimo sporów z katolicką inteligencją skupioną wokół „Tygodnika Powszechnego”, „Znaku” czy „Więzi”, postawił Prymas Tysiąclecia, kardynał Stefan Wyszyński (1901–1981). Siłę polskiego Kościoła budował on na wartościach i przesłaniu katolicyzmu ludowego, propagował zatem ten model „odwołujący się do tradycji patriotyczno-religijnej (rozbudowana liturgia, kult maryjny)”2. Skąd to zdecydowanie prymasa? Uważał on – twierdzi Marcin Tunak – że „zagrożeniem dla Kościoła nie jest komunizm, który sam się zwalcza poprzez postępowanie swoich działaczy, ale zobojętnienie wiernych w sprawach religijnych, co «zabija religię w sercach» (…). Uważam, że właśnie indyferentyzm społeczeństwa polskiego, ale również z państw zachodnich budził niepokój Prymasa i dlatego kard. Wyszyński popierał tzw. «katolicyzm ludowy». Warto również przytoczyć opinię ks. prof. Dominika Zamiatały, (…) iż kard. Wyszyński twierdził, że «walka o rząd dusz» rozegra się wśród społeczności chłopskiej, tej mieszkającej na wsi, ale również w mieście (…). Podobną tezę postawił Andrzej Anusz, który napisał, że w myśli kard. Wyszyńskiego wieś była nośnikiem prawdziwej wiary, mającej ocalić społeczeństwo polskie od laicyzacji i zachodnich wzorców życia «bez Boga»”3.

Zrekonstruowany (bo wbrew temu, co się wielu wydaje, wcale nie po prostu przejęty z przeszłości, tylko skomponowany z różnych, celowo dobranych elementów) katolicyzm Wyszyńskiego okazał się rzeczywiście niezwykle skutecznym wehikułem wiary i jej wpływów społecznych. Dzięki temu Kościół stał się nie tylko zastępczą ojczyzną, zastępczym państwem – jak to ujmował Ryszard Legutko4 – ale także wygrał wojnę o dusze, umysły, a częściowo i ciała z komunizmem. Wielkimi duchowymi i politycznymi przywódcami polskimi byli kardynałowie Wyszyński i Wojtyła, a młodzież porywał ksiądz Franciszek Blachnicki. Robotnicy z masowego ruchu „Solidarności”, który zachwycił Polaków, masowo przystępowali do Komunii świętej5 (co dla wielu lewicowych wielbicieli polskiej rewolucji było szokiem) i pozostawali wierni jeśli nie duchowi, to z pewnością literze katolickiej wiary. Pielgrzymki na Jasną Górę miały charakter masowy, a każda kolejna wizyta Jana Pawła II nadawała krajowi kolorów i go przemieniała. Trudno było w takiej sytuacji nie uznawać zwycięstwa tego katolicyzmu, trudno było go nie doświadczać.

***

I ja go doświadczałem. Pierwsze religijne wspomnienie to bieg – dosłownie, bo jak zwykle za późno wyszliśmy z domu – na skrzyżowanie Nowego Światu, Krakowskiego Przedmieścia i Świętokrzyskiej, żeby rzucać kwiaty przed nadjeżdżające papamobile. Mało z tego pamiętam, może poza tym, że rodzice – bardziej mama – byli mocno przejęci, a ja nie do końca rozumiałem, dlaczego mamy owe kwiatki rzucać. A potem były burzliwe dyskusje (odbierałem je jako kłótnie) – w dużym pokoju (nie mówiło się jeszcze: „w salonie”) u dziadków na Mokotowie – na temat księdza Jerzego Popiełuszki, jego działalności i mordu na nim. Tam, w mniejszym pokoju, na wielkim tranzystorowym radiu, słuchałem z dziadkiem transmitowanego przez Radio Wolna Europa procesu zabójców. Znowu, niewiele z tego rozumiałem, poza tym, że to ważne i że słuchać tej stacji z jakiegoś powodu nie wolno. U dziadków wreszcie po raz pierwszy zobaczyłem modlących się w domu, a nie w kościele ludzi. Babcia, niekoniecznie wieczorem, wyjmowała z okrągłego pudełeczka pachnącego różami, a może drzewem sandałowym różaniec, klękała obok tapczanu i szeptem odmawiała tę modlitwę.

Sam – to była trzecia klasa podstawówki – nieco z przypadku zetknąłem się z koronką do Miłosierdzia Bożego. Mama pojechała na operację, planowaną, ale wieczorem tato wrócił do domu blady i powiedział, że coś poszło nie tak, że mama jest nieprzytomna i nie wiadomo, czy będzie żyła. Pierwszy raz widziałem go, jak płacze. Rano, gdy wyszedł do pracy, przeszukałem szuflady i w jednej z nich znalazłem obrazek z Jezusem Miłosiernym i rozpisaną koronką. Pobiegłem do kościoła, był ciemny i chłodny, i zacząłem w kółko odmawiać zapisane słowa. Nie wiem, ile to trwało, nie wiem, czy robiłem to poprawnie, mało z tego dnia pamiętam. Kolejnego dnia dowiedziałem się, że mama odzyskała przytomność – jak sama później opowiadała, dokładnie w godzinie, gdy odprawiano w kościele na Saskiej Kępie zamówioną za jej zdrowie przez koleżanki ze szkoły mszę świętą. Czy te koincydencje traktowałem jako cud? Czy to był cud? Nie mam pojęcia, ale zapamiętałem dobrze, że wtedy – pierwszy i na długo jedyny raz – miałem kontakt z koronką do Miłosierdzia Bożego. Wspomnienie zostało, ale ta modlitwa – tak ściśle z polską pobożnością związana – raczej nie.

Nie było natomiast w moim domu księży. Raz do roku przychodził jakiś po kolędzie, nigdy częściej. Nie było księży wujów, przyjaciół rodziny, znajomych (tylko dwaj dalecy krewni, z którymi się raczej nie widywaliśmy). Dom był deklaratywnie religijny, ale zdecydowanie antyklerykalny. Tu autorytet księdza nie sięgał, nikt nie zastanawiał się, co powie proboszcz (bo nawet chyba – aż do momentu, gdy w czasach licealnych zaangażowałem się we wspólnoty młodzieżowe – nikt do końca nie wiedział, kto jest proboszczem), ani nie przygotowywał się na przyjęcie duchownego. Ojciec – nieczęsto, ale zawsze z niezmiennym zażenowaniem – wspominał, że kiedy był ministrantem (jeszcze za starej liturgii), ksiądz kazał się całować w dłonie, i dodawał, że to było bardzo nie w porządku. Nigdy nie zapytałem, co go tak złościło, nigdy nie zgłębiałem, dlaczego na wiele lat odseparował się od duchownych i w zasadzie się nie spowiadał (choć do kościoła z mamą chodził). Wiem tyle, że księży się w domu nie lubiło, a gdy zacząłem przebąkiwać, że może kiedyś – jak dwóch moich dalekich kuzynów – poszedłbym do seminarium, to zobaczyłem w oczach rodziców przerażenie. I ulgę, gdy poznałem swoją przyszłą żonę, a oni uzyskali pewność, że do seminarium nie pójdę.

***

Kościół – ten ludowy, choć w wielkim mieście – zaczął być w moim życiu realnie obecny, gdy poszedłem do liceum. Kolega ze szkolnej ławki wciągnął mnie do młodzieżowej grupy Sodalicji Mariańskiej, a potem do ministrantury. Wtedy poznałem pierwszych księży, pojechałem na pierwsze rekolekcje, zacząłem realnie poznawać katolicyzm jako wspólnotę. Był rok 1989, czas, kiedy – nie ma co do tego wątpliwości – przyszedł gigantyczny sukces polskiego Kościoła, wydawało się, że katolicyzm, na który postawił kardynał Wyszyński, osiągnął szczyt swoich możliwości, od władzy czysto duchowej przechodząc do władzy – niepełnej, ale jednak – politycznej. „Gdy rekonstruuje się kalendarz wydarzeń politycznych wypełniających pierwsze kilkanaście miesięcy historii postkomunistycznej Polski, gdy analizuje się przebieg ówczesnych debat, wsłuchuje w ton publikacji prasowych czy śledzi wyniki badań opinii publicznej, rzuca się w oczy, że jedną z najbardziej znamiennych cech tego okresu jest powszechne uznanie historycznych zasług Kościoła dla odzyskania przez nasz kraj niepodległości oraz zmiany ustroju. Katolicką naukę społeczną jako źródło swej inspiracji przywoływali politycy wszystkich odcieni, nie wyłączając spadkobierców Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Słowa uznania dla roli Kościoła płynęły z ust intelektualistów i dziennikarzy, a sondaże socjologów dowodziły, że Kościół cieszy się autorytetem nieporównywalnym z jakąkolwiek inną instytucją”6 – opisuje tamten moment historyczny Jarosław Gowin.

Co wcale nie znaczy, że nie prowadzono wówczas polemik, że nikt się z Kościołem nie spierał, że nie toczyła się walka polityczna; tyle że nie wpływało to na poziom religijności, nie zatrzymało wielkiego marszu młodych ludzi do zgromadzeń żeńskich, męskich i seminariów ani nie wpłynęło w istotny sposób na poziom praktyk religijnych. Kościół nie zawsze wygrywał walki polityczne, postkomuniści wrócili do rządów, a hierarchii nie udało się zbudować dużych katolickich mediów (udało się to natomiast redemptoryście z Torunia) – ale to w niczym nie zmieniało faktu, że Kościół wciąż zachowywał ogromną władzę i poszerzał strefę wpływów. Nie przekładało się to na budowę chadeckich partii politycznych, ale już na poziom praktyk i zaangażowania religijnego tak. Socjologowie, choćby cytowany wyżej Gowin, wprost stwierdzali, że Polska falsyfikuje teorię laicyzacji, zgodnie z którą państwa, w których dokonuje się wolnorynkowa i liberalno-demokratyczna przemiana, skazane są na laicyzację. Zachodni badacze, także ci przekonani, że rozpad modelu publicznej religijności wpisany jest w cykl rozwojowy liberalnej demokracji, stwierdzali, że w Polsce katolicyzm pozostanie na długo religią publiczną, a „sugerowanie, że Kościół katolicki powinien zaakceptować liberalną zasadę prywatyzacji, jest w tym przypadku nierealistyczne, normatywnie nieuprawnione i może przynieść efekt odwrotny do zamierzonego”7.

Jakie można zidentyfikować źródła tego sukcesu? Dzisiaj, po latach widać, że głównym powodem, dla którego teoria laicyzacji się w Polsce nie sprawdziła, był Jan Paweł II i jego ogromny autorytet, ale w tamtym okresie mogło się wydawać, że źródłem tym był właśnie charakterystyczny dla naszego kraju powszechny typ religijności: ludowy, z wpisanym weń autorytetem duchowieństwa (okraszonym dość silnym antyklerykalizmem), maryjnością i sanktuaryjną pielgrzymkowością. Zdawał się gwarantem zatrzymania procesów laicyzacyjnych. Kościół miał dzięki niemu trwać i przetrwać, a nawet, przy zaangażowaniu polityków, odzyskać to, co zostało utracone.

***

Ja też w to wierzyłem. Wierzyłem, że ludowy katolicyzm – którego, jeśli chodzi o praktykę, nigdy nie przyjąłem za swój, choć wiele razy próbowałem – daje Polsce siłę, której nie może jej ofiarować nikt inny. W wielu tekstach broniłem tezy, że tylko taki katolicyzm (nawet jeśli wzmocniony ultramontanizmem) może pozwolić zachować spójność Kościoła i zapobiec laicyzacji kraju. Było to dla mnie tym prostsze, że sam nie miałem z nim za wiele wspólnego. Mieszkałem w wielkim mieście, chodziłem do świątyń, gdzie głoszono Ewangelię, a nie politykę, do spowiedzi jeździłem do wybranych przez siebie zakonników. Wychowanie i formacja sprawiły, że nieprzesadnie traktowałem księży jako autorytety, a jeśli nawet niektórych słuchałem z uwagą czy broniłem, to niekoniecznie dlatego, że zamierzałem iść wskazywaną przez nich drogą. Krytyka hierarchii – przynajmniej od czasu skandalu z arcybiskupem Stanisławem Wielgusem – nie stanowiła dla mnie wielkiego problemu, a ewentualny ostracyzm społeczny związany z ich słowami nigdy mnie nie dotykał. Społeczny nacisk związany z praktykowaniem popularnych form pobożnościowych czy klerykalizm, choć niekiedy docierały do mnie jakieś odgłosy tych zjawisk, wydawały mi się problemem wydumanym. Owszem – o czym pisałem w innych miejscach – zdarzało mi się zderzyć z instytucją kościelną, ale zawsze można było to zrzucić na jednostki, a niekoniecznie wiązać z kościelnym systemem.

Dopiero spotkania ze skrzywdzonymi w Kościele zaczęły otwierać mi oczy. Opowiadali oni, jak klerykalizm umożliwiał ich krzywdę, jak właśni rodzice nie byli w stanie uwierzyć, że „ksiądz przyjaciel”, „charyzmatyczny proboszcz”, „wspaniały kaznodzieja” mógł cokolwiek zrobić ich dziecku. Relacjonowali, że w ich środowisku – często w mniejszych miejscowościach, gdzieś w Małopolsce czy Podkarpaciu – cały system religijny służył nie tyle przekazowi wartości, ile ochronie tych, którzy mieli władzę i autorytet. „Pan tego nie rozumie – mówiła mi kiedyś kobieta, którą w dzieciństwie skrzywdził proboszcz i która nigdy nie przyznała się do tego rodzicom – ale u nas hierarchia wartości jest dość oczywista: na samej górze jest proboszcz, potem ojciec, a niżej jest Bóg i to On służy do tego, żeby usprawiedliwiać każde sk…wysyństwo tych na górze”. Miała łzy w oczach, gdy to mówiła. Wróciły do niej flashbacki. A ja milczałem, ponieważ zbyt długo sądziłem, że jest dokładnie odwrotnie, że to w dobrym, tradycyjnym katolicyzmie Bóg chroni słabszych.

Proces uświadamiania sobie, jak bardzo przemocowy potrafi być ludowy katolicyzm, jak krzywdzący jest klerykalizm, który leży u jego podstaw, jak patologiczny bywa sposób myślenia oparty na magicznych strukturach właściwych takiej religijności – był naprawdę bolesny. I to nie dlatego, że dotykał mnie egzystencjalnie, bo w związku z tym, że stanowił dla mnie w znacznym stopniu projekt intelektualny, a nie przeżywany, nie dotykał – ale dlatego, że powoli zdawałem sobie sprawę, iż broniłem, a niekiedy promowałem rzeczy, których obronić się nie da. Rozpad tego wielkiego marzenia (może lepiej powiedzieć: złudzenia) opisałem już gdzie indziej i gdzie indziej mierzyłem się z żałobą po Kościele, który w istocie nigdy nie istniał w formie, w jakiej go postrzegałem8.

***

Odrzucenie takiego modelu katolicyzmu (tym łatwiejsze, że obecnie coraz częściej zawłaszczają go i trywializują rozmaite nurty mniej lub bardziej retorycznie religijnej alt-prawicy) nie jest jednak rozwiązaniem. Nie jest, gdyż z jakiegoś powodu kolejni papieże, w tym może najmocniej Franciszek, nieustannie wzywają do odradzania i korzystania z religijnego dziedzictwa własnej kultury, nie tylko tej wysokiej, ale i wypływającej z wrażliwości ludu. Paweł VI w adhortacji Evangelii nuntiandi, choć wskazywał na związane z taką pobożnością niebezpieczeństwa, to wzywał także do dostrzeżenia tego, co w niej dobre, a wręcz niezastąpione:

…jeśli jest [ona] należycie kierowana, zwłaszcza przez odpowiedni sposób ewangelizowania, to wtedy obfituje też w wiele dobrego. Bo nosi w sobie jakiś głód Boga, jaki jedynie ludzie prości i ubodzy duchem mogą odczuwać; udziela ludziom mocy do poświęcania się i ofiarności aż do heroizmu, gdy chodzi o wyznawanie wiary. Daje wyostrzony zmysł pojmowania niewymownych przymiotów Boga: ojcostwa, opatrzności, obecności stałej i dobroczynnej miłości. Rodzi w wewnętrznym człowieku takie sprawności, jakie gdzie indziej rzadko w takim stopniu można spotkać: cierpliwość, świadomość niesienia krzyża w codziennym życiu, wyrzeczenie się, życzliwość dla innych, szacunek9 

– pisał papież w 1975 roku.

Natomiast Franciszek, który tego typu religijność postawił w samym sercu swojej teologii i duszpasterstwa, podjął tę myśl poprzednika:

Z jednej strony odsyła nas ona [pobożność ludowa] do Wcielenia jako fundamentu wiary chrześcijańskiej, która zawsze wyraża się w kulturze, historii i językach danego ludu, i jest przekazywana poprzez symbole, zwyczaje, obrzędy i tradycje żywej wspólnoty. Z drugiej strony, praktyka pobożności ludowej przyciąga i angażuje również osoby znajdujące się na progu wiary, które nie praktykują wytrwale, a jednak odnajdują w niej doświadczenie swoich korzeni i swoich uczuć, wraz z ideałami i wartościami, które uznają za użyteczne dla swojego życia i dla społeczeństwa.

Wyrażając wiarę poprzez proste gesty i symboliczne języki zakorzenione w kulturze ludu, pobożność ludowa objawia obecność Boga w żywym ciele historii, umacnia relację z Kościołem i często staje się okazją do spotkania, wymiany kulturowej oraz do świętowania. To ciekawe: pobożność, która nie byłaby świąteczna, nie ma „dobrej woni”, nie jest pobożnością, która pochodzi od ludu, jest zbyt „destylowana”. W tym sensie, jej praktyki nadają konkretny wymiar relacji z Panem oraz treściom wiary, pozwalając, aby ona prawdziwie urzeczywistniała się w życiu i historii.

(…)

Pobożność ludowa, która tu, na Korsyce, jest bardzo głęboko zakorzeniona – i nie jest przesądem – uwydatnia wartości wiary, a jednocześnie jest wyrazem oblicza, historii i kultury narodów. W tym przeplataniu się, bez pomieszania, kształtuje się nieustanny dialog między światem religijnym a świeckim, między Kościołem a instytucjami cywilnymi i politycznymi10 

– mówił papież w grudniu 2024 roku do uczestników kon­gresu na temat pobożności ludowej w basenie Morza Śródziemnego.

Odwołania do religijności ludu wracają w licznych dokumentach papieskich i watykańskich. Leży ona np. u podstaw dokumentu poświęconego błogosławieństwu dla osób w związkach jednopłciowych i niesakramentalnych11, a także służy za uzasadnienie wielu ważnych gestów papieskich. A jeśli tego typu uzasadnienie dla procesu budowania Kościoła bardziej miłosiernego, bliższego ludziom można wyprowadzić z popularnej pobożności latynoskiej, czy podobnego zabiegu ponownej analizy i oceny nie powinniśmy zastosować wobec innych masowych tradycji katolickich? Czy w polskiej duchowości również nie znajdziemy zakorzenionych zwyczajów, które mogą posłużyć do głębszego otwarcia się na Boga? Czy niektóre z polskich ludowych tradycji przeżywania rzeczywistości wiary nie okazałyby się aby lekarstwem na alt-katolicki zwrot dokonujący się w naszej religijności? Czy tak jak wielu z nas odbudowuje teraz swoje samorozumienie, czerpiąc z książek o chłopskiej przeszłości babć i dziadków, i my katolicy nie powinniśmy zacząć szukać nie tyle dobrze urodzonych, hierarchicznych korzeni naszej wiary, ile tych zamieszkałych w chłopskiej chacie? Gdzie wiara dawała niekiedy jedyną nadzieję na lepszą przyszłość.

***

O takiej religijnej z ducha nadziei – chociaż w ujęciu tego węgierskiego prozaika fałszywej – opowiada Szatańskie tango László Krasznahorkaia12. Beznadzieja upadającej wioski, jej powolne zamieranie w błocie i gnoju (także moralnym) zostaje przełamane pojawieniem się Irimiasa, proroka i mesjasza (świeckiego, ale zdecydowanie nie tylko), który jak Mojżesz ma wyprowadzić podupadły lud z jego zniewolenia. Tyle że rzekomy mesjasz to oszust, sługa systemu (niekoniecznie religijnego, bo przecież w pierwotnym założeniu noblisty był to prawdopodobnie system komunistyczny) i prowadzi swój lud wyłącznie do zostania agenturą. Nadzieja się rozwiewa, zanim na dobre zdążyła się narodzić. Jest jedynie fałszywą świadomością, daremną ucieczką od rozpadu i bezsensu, prowadzącą w nicość.

Ale nie z każdą religijnością – i przyznaje to nawet wytrwały krytyk religii Karol Marks – tak się dzieje. Nie każda prowadzi od beznadziei ku beznadziei, i to nawet jeśli nie uznaje się jej za prawdziwą.

Nędza religijna jest jednocześnie wyrazem rzeczywistej ­nędzy i protestem przeciw nędzy rzeczywistej. Religia jest westchnieniem uciśnionego stworzenia, sercem nieczułego świata, jak jest duszą bezdusznych stosunków. Religia jest opium ludu.

Prawdziwe szczęście ludu wymaga zniesienia religii jako urojonego szczęścia ludu. Wymagać od kogoś porzucenia złudzeń co do jego sytuacji to znaczy wymagać porzucenia sytuacji, która bez złudzeń obejść się nie może. Krytyka religii jest więc w zarodku krytyką tego padołu płaczu, gdyż religia jest nimbem świętości tego padołu płaczu13 

– napisał trewirski mistrz podejrzeń w 1844 roku.

Powyższe słowa – szczególnie że w tym najsłynniejszym zdaniu, które częściej pamięta się w formie „opium dla ludu”, w oryginale brakuje przyimka „dla” – sugerują pewien pozytywny wymiar religii. Nie jest ona w tym ujęciu tylko niszczącym „narkotykiem” lub – by posłużyć się bardziej współczesnym określeniem – kolejną otumaniającą lud „pigułką gwałtu”, dzięki której można go wykorzystywać. Owszem, używana bywa w tym celu, buduje struktury zniewolenia oraz władzy i umacnia je, ale pozwala także ludziom przetrwać w rozpaczliwym stanie, budując ich świadomość – Marks by powiedział: fałszywą, lecz pozwalającą zachować nadzieję i sens14.

O wiele ostrzejszą krytykę kieruje ten filozof w kierunku Kościoła, który pozostaje – w jego myśleniu – instytucją sprzyjającą wyzyskiwaczom i władcom. „Temu zaś, że niejednokrotnie w dziejach Kościół w funkcji tej występował – namaszczając tyranów, błogosławiąc niesprawiedliwe wojny, «łamiąc sumienia» (inkwizycja) czy przemilczając bądź wprost wspierając społeczne niesprawiedliwości – trudno byłoby zaprzeczyć”15 – komentuje prof. Marek Łagosz. Listę przykładów takiego (nad)używania władzy duchowej można ciągnąć długo. Marcin Luter gromiący – i to w słowach naprawdę miejscami obrzydliwych – powstania chłopskie czy XIX-wieczne papiestwo wspierające ówczesny geopolityczny porządek wbrew interesom mniejszych, zniewolonych narodów to tylko niektóre z nich. Uczciwie trzeba jednak dodać, że ludzie różnych religii i wyznań stali często u korzeni procesów emancypacyjnych. Nie byłoby ruchu praw obywatelskich i wyzwolenia Afroamerykanów w USA, gdyby nie „czarne chrześcijaństwo” i związane z nim ruchy wyzwolenia16. Analogiczną emancypacyjną rolę pełnił w Polsce (nie zawsze i nie wszędzie, ale także) ludowy katolicyzm. Refleksja ta dotyczy zaś nie tylko księży tworzących ruch ludowy, ale też tych, którzy prowadzili swoje owieczki na emigrację (tam niekiedy tworząc dla nich odrębne struktury religijne), a nawet mistyczki czy twórców zgromadzeń zakonnych, którzy udowadniali, że inny niż klasowy model życia wspólnotowego jest możliwy.

Ten potencjał okazuje się szczególnie istotny teraz, gdy – nie bez wpływu życia politycznego i medialnego – polski katolicyzm przedstawiany jest przede wszystkim, a niekiedy wyłącznie jako siła konserwująca życie społeczne i przeciwna emancypacji oraz zmianom. Choć oczywiście ten wymiar był historycznie zawsze obecny, w polskiej (i nie tylko polskiej) kościelności istotną rolę odgrywała również społeczna zmiana, dążenie do przemiany struktur i wyzwolenia zniewolonych grup. A choć zwolennicy tych tendencji niekiedy zderzali się z hierarchią instytucjonalną i przegrywali swoje batalie, to ich obecność w dziejach jest kluczowa do zrozumienia, jakie znaczenie katolicyzm, w swojej ludowej często formie, miał dla kształtowania się ówczesnej i dzisiejszej polskości oraz polskiej religijności. Pomijanie tego byłoby zasadniczym zubożeniem perspektywy.

1

U źródeł

Pamięć historyczna mojej rodziny nie jest zbyt odległa. Babci ze strony mamy nigdy nie poznałem, zmarła jeszcze przed moim urodzeniem, a jej tato umarł przed jej narodzinami. Od strony ojca było zdecydowanie lepiej. Znałem babcię i dziadka. Dziadek pochodził z Zabiela, był milczącym, cichym człowiekiem, a wyciągnięcie czegoś od niego graniczyło z cudem. Babcia mówiła więcej, ale ona pochodziła z pobliskich Ołdaków. Opowiadała, jak wędrowały z siostrami do parafii w Rzekuniu (pewnie z siedem kilometrów) boso, i dopiero przed świątynią zakładały buty, albo że chodziły na dwie różne msze, żeby „podzielić się” obuwiem. Niewiele w tym było zachwytu nad ówczesną rzeczywistością.

Rodzina dziadka też raczej nie była szczególnie bogata, choć mój pradziadek Jan miał dwa hektary ziemi i – co istotniejsze – kuźnie. Dzieci mu nie brakowało, bo i z pierwszą, i drugą żoną miał ich gromadkę, ziemi przekazać wszystkim nie mógł, ale za to przekazywał im fach kowala. Tyle że mój dziadek Mieczysław miał pecha, bo jemu tego zawodu nie przekazał. Jan zginął bowiem w 1920 roku, gdy pod jego wieś podeszły wojska sowieckie. Polskie wojsko, któremu zaciął się karabin maszynowy, wezwało kowala, by go naprawił. Właśnie wtedy dosięgnęła go kula bolszewicka. Mieczysław miał wówczas jedenaście lat. Od tego momentu pewnie musiał pomagać w kuźni, ale ojciec go już niczego nie nauczył. I to dlatego – gdy tylko ożenił się z moją babcią (Marysią, choć w dokumentach miała wpisane Marianna) – przeprowadził się do niej do niewielkiego gospodarstwa w Ołdakach. Skąd tuż po wojnie babcia (jego żona) z dwoma synami przeniosła się do Warszawy. Dziadek dołączył do niej w 1947 roku, gdy wrócił jako były żołnierz z Anglii.

Co było wcześniej? Tu informacje są coraz bardziej szczątkowe. Jeszcze kilka lat temu nie miałem ich w ogóle, a później dzięki pomocy Marii Jadwigi Minakowskiej pewne nieliczne puzzle zaczęły się uzupełniać. Jan Terlikowski urodził się we wsi Jelenie 29 stycznia 1864 roku, a jego ojciec Karol (mój prapradziadek) też był kowalem. Co wiemy o Karolu? Niewiele. Zachował się zapis w księdze parafialnej.

Działo się w Jasienicy dnia 21 X / 2 XI 1836 r. o godzinie pierwszej po południu. Stawił się Maciej Terlikowski Kowal lat 27 mający w wsi Smolechach mięszkający w obecności Bazylego Zielińskiego rolnika pańszczyźnianego lat 40, tudzież Kazimierza Świderka stolarza lat 35 mających obydwu z wsi tejże Smolech i okazał nam dziecię płci męskiej urodzone w Smolechach dnia wczorajszego o godzinie jedynastej przed południem z Jego małżonki Tekli z Bogdańskich lat 27 mającej.

Dziecięciu temu na Chrzcie świętym odbytym w dniu dzisiejszym nadane zostało imię Karol, a rodzicami jego chrzestnymi byli wyżej wymienieni Kazimierz Świderek i Franciszka Zielińska.

Akt ten stawającemu i świadkom przeczytany i przez nas tylko podpisany został gdyż Ojciec i świadkowie pisać nie umieją

– czytamy w dokumentach.

Maciej Terlikowski, co można wywnioskować z dokumentów innych jego dzieci, określany był mianem „sławetnego”, co oznacza, że nie był chłopem pańszczyźnianym, a raczej mieszczaninem. Jakie to miało znaczenie? Żadne, bo i tak był niepiśmienny, i żył życiem swoich sąsiadów „chłopów pańszczyźnianych”, którzy zostali chrzestnymi jego dzieci. Kiedy urodził się Maciej? To ostatnia informacja, jaką udało się ustalić. Zapewne około 1809 roku. Dalej jest już tylko ciemność.

***

Tej ciemności nie rozświetla kompletnie nic. Ludzie niepiśmienni, a takimi byli moi przodkowie, nie zostawiają zapisków, listów ani wspomnień, a w tamtych czasach nie było również zdjęć, które pozwoliłyby sobie ich przedstawić. Jedyne, do czego można sięgnąć, to suche informacje historyczne, które ukazują samoświadomość ówczesnego chłopstwa czy ubogiego mieszczaństwa. Nie ma w istocie sporu, że ogromna większość z chłopów (a nawet pewna część stanu szlacheckiego) nie dysponowała niczym, co można określić mianem tożsamości narodowej. Mówili po polsku, byli katolikami i byli „tutejsi”, i to określało ich samoświadomość. „Tutejszość oznaczała przynależność do lokalnej wspólnoty – rodziny, gromady, parafii. Wyróżnikiem dla chłopów było ich pochodzenie społeczne i religia oraz samodzielne prowadzenie (lub jeszcze nie) gospodarstwa”1 – podkreśla Tomasz Kargol. Chłopi – w swojej masie – zachowywali też z jednej strony posłuszeństwo hierarchii społecznej, a z drugiej – władcy (niezależnie od tego, kto nim był), ale mieli też świadomość zmieniających się czasów i sprawowanej nad nimi władzy. „Mimo obojętności wobec kwestii państwowych i narodowych ludność chłopska miała świadomość zmienności epoki, wyrażającej się zmianami politycznymi, państwowymi i granicznymi. Zjawiska te nie miały jednak bezpośredniego przełożenia na świadomość chłopów, podchodzili do nich obojętnie. Nie czuli związku ze starą (…) i nową (…) państwowością. Mieli wiedzę, że Polska upadła, a oni znaleźli się w granicach nowego państwa”2 – wyjaśnia specyfikę tożsamości chłopskiej w Galicji Kargol. W innych częściach podzielonej Polski wyglądało to podobnie.

Jaka była ich religijność? Jak odnosili się do Kościoła? Czy już wtedy można było powiedzieć, że chłopski katolicyzm miał fundamentalne znaczenie dla ich tożsamości? Jest jasne, że wszyscy oni byli chrześcijanami (katolikami; albo grekokatolikami lub prawosławnymi w innych częściach dawnej I Rzeczypospolitej), i że był to istotny element ich samorozumienia. Nie jest już jednak wcale jasne dla współczesnego człowieka, co to w istocie oznaczało i jakie miało znaczenie w codzienności? Kościół i religia, co do tego nie ma najmniejszych wątpliwości, kształtował samoświadomość moich (i nie tylko moich) chłopskich przodków. Oni uważali się za katolików, religijne obrazy, formy modlitewne, tradycje kształtowały ich postrzeganie świata, a zbiorowa modlitwa i liturgia (niekiedy postrzegana magicznie) dawała poczucie bezpieczeństwa i ochrony. To wszystko nie pozwala jednak sformułować szczegółowej odpowiedzi na pytanie: co oni myśleli, jak odczuwali, czy naprawdę głęboko wierzyli we wszystko, co było im podawane?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy

Wstęp

1. U źródeł

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Wstęp

1. U źródeł

Przypisy

Punkty orientacyjne

Okładka

Strona tytułowa

Prawa autorskie

© Tomasz P. Terlikowski, 2026

© Wydawnictwo WAM, 2026

Opieka redakcyjna: Maciej Müller

Redakcja: Maciej Szklarczyk

Korekta: Sylwia Frołow

Skład i łamanie: Lucyna Sterczewska

Projekt okładki: Agnieszka Cynarska-Taran

Zdjęcie na okładce: Procesja z okazji Bożego Ciała w kurpiowskiej wsi Kadzidło, 27 czerwca 1948 r. / PAP

Na wyklejce: Mapa Galicji z okresu zaborów / ze zbiorów Biblioteki Narodowej / domena publiczna

ISBN 978-83-277-4882-9

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200

e-mail: [email protected]

DZIAŁ HANDLOWY

tel. 12 62 93 254-255

e-mail: [email protected]

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

tel. 12 62 93 260

e-mail: [email protected]

www.wydawnictwowam.pl

Opracowanie ebooka: Katarzyna Błaszczyk